Բերան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բերան (հայտնի է որպես բերանի խոռոչ, լատ.՝ cavum oris[1]), կենդանինեի անատոմիայում անցք է, որի միջոցով կենդանիները սնունդ են ընդունում և արձակում են վոկալ ձայներ։ Անցքին հաջորդում է բերանի խոռոչը, որը գտնվում է աղեստամոքսային տրակտի վերին ծայրում, որը դրսից սահմանափակվում է շրթունքներով, իսկ ներսից՝ ըմպանով և բարձրակարգ կենդանիների մոտ պարունակում է լեզու և ատամներ[2]։ Այդ խոռոչը հայտնի է նաև որպես այտային խոռոչ (լատիներեն bucca «այտ» բառից)[3]։ Արտաքինից բերանը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր։ Մարդու մոտ այն շրջափակված է շրթունքներով, թռչունների մոտ ունի կտուցի ձև։ Բերանը մասնակցում է ոչ միայն մարսողության, այլև շնչառության գործընթացին։ Բերանի շարժումներն իրականացվում են մկանների միջոցով, ինչը թույլ է տալիս իրականացնել բերանի խոռոչի բոլոր կարևոր գործառույթները։

Կենդանիների որոշ տիպեր, այդ թվում նաև ողնաշարավորները, ունեն լիարժեք մարսողական համակարգ, որը սկսվում է բերանով և ավարտվում հետանցքով։ Օրգանիզմի սաղմնային փուլում բերանի հայտնվելը չափանիշ է, որն օգտագործվում է կենդանիներին առաջնաբերանայինների ու երկրորդաբերանայինների դասակարգման համար։

Ծամող ապարատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերանի խոռոչում սննդի մեխանիկական մշակումը ապահովում է ծամելու միջոցով, որի հիմքում ընկած է ստորին ծնոտի պարբերական շարժումները վերինի նկատմամբ։ Ծամման գործնթացի համար պատասխանատու է ծամող ապարատը, որը կազմված է ծնոտներից, որտեղ դասավորված են ատամները և մկանները, որոնք շարժում են ստորին ծնոտը։ Այս գործընթացում ակտիվ դեր է խաղում նաև լեզուն։

Բերանի այլ գործառույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թասմանյան դևը պաշտպանական դիրքում

Արևադարձային գոտիներում բնակվող կոկորդիլոսները կարող են հատուկ բացել բերանը, որպեսզի հովացնեն այն բերանի լորձաթաղանթից գոլորշիացման շնորհիվ[4]։ Որոշ կաթնասուններ բերանով կատարվող շնչառությունն օգտագործում են ջերմակարգավորման համար, որովհետև դա մեծացնում է ջրի գոլորշիացումը թոքերի, լեզվի ու բերանի խոնավ մակերևույթներից։ Թռչունները նույնպես գերտաքացումից խուսափում են երախը շարժելու միջոցով՝ թևերը թափահարելով երախի կոկորդի մոտ, կաթնասունների շնչառության նման[5]։ Որո կենդանիներ իրենց բերանն օգտագործում են սպառնալիքի ցուցադրման համար։ Նրանք կարող են լայն բացել իրենց երախը՝ ցուցադրելով իրենց ատամներն ու բերանի լորձաթաղանթի գույնը։ Այդ «նշանը» պոտենցիալ հակառակորդին հնարավորություն է տալիս գնահատել վտանգի աստիճանն ու կրճատել ուղղակի բախման հավանականությունը[6]։

Թռչունների շատ տեսակներ բաց կտուցն օգտագործում են որպես վախի կամ վտանգի դրսևորում։ Որոշ թռչուններ այդ էֆեկտն ուժեղացնում են ֆշշոցով կամ խորը շնչառությամբ, մյուսները՝ կտուցով կափկափում[7]։

Կենդանիները բերանը կարող են օգտագործել նաև որպես հաղորդակցման համար ձայների արտաբերման գործիք։ Ձայներ արտաբերելու համար թոքերից դուրս եկող օդն անցնում է ձայնալարերի միջով կոկորդում։ Մարդկանց մոտ կոկորդը, փափուկ և կոշտ քիմքերը, ալվեոլային ելունդը, լեզուն, ատամներն ու շրթունքները կոչվում են արտիկուլյատորներ և որոշակի դեր են կատարում խոսքի ձևավորման մեջ։ Մյուս ալտիկուլյատորների նկատմամբ լեզվի դիրքի փոփոխությունը կամ շրթունքների շարժումը տարբեր կերպ սահմանափակում են թոքերից դուրս եկող օդի հոսանքը՝ առաջացնելով տարբեր ձայներ[8]։ Գորտերի ձայնային ապարատը թույլ է տալիս ուժեղացնել ձայնը՝ օգտագործելով կոկորդի մոտ տեղակայված պարկիկները։ Գորտերի ձայնային պարկերը կարող են հանդես գալ որպես ռեզոնատոր ձայնն արտաքին միջավայր փոխանցելու համար[9]։ Թռչունների երգեցողությունն ստեղծվում է շնչափողի հիմքի մոտ տեղակայված ձանային օրգանի՝ սիրինքսի վրայով անցնող օդի հոսանքով։ Յուրաքանչյուր դայլայլի համար թռչունը բացում և փակում է կտուցը, որը կարող է շարժվել և նպաստել ռեզոնանսին[10]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Gray, Henry 2a. The Mouth // Gray's Anatomy. — 1918.
  2. «Mouth definition»։ Dictionary Reference։ The Free Dictionary։ Վերցված է 2013-07-18 
  3. «Buccal definition»։ Dictionary Reference։ The Free Dictionary։ Վերցված է 2013-07-18 
  4. Crocodiles and Alligators / Ross, Charles A.. — Blitz, 1992. — С. 48—51. — ISBN 978-1-85391-092-0
  5. Robertshaw, David Mechanisms for the control of respiratory evaporative heat loss in panting animals(անգլ.) // Journal of Applied Physiology : journal. — 2006. — Т. 101. — № 2. — С. 664—668. — doi:10.1152/japplphysiol.01380.2005 — PMID 16675613.
  6. «Showing Off Your Weapons In The Animal Kingdom: Threat Displays May Prevent Serious Physical Harm»։ ScienceDaily։ 2006-06-21։ Վերցված է 2013-11-30 
  7. Rogers, Lesley J.; Kaplan, Gisela T. Songs, Roars and Rituals: Communication in Birds, Mammals and Other Animals. — Boston, MA: Harvard University Press, 2000. — С. 79. — ISBN 0-674-00827-8
  8. «The production of speech sounds: Articulators above the larynx»։ Վերցված է 2013-11-30 
  9. Stebbins, Robert C.; Cohen, Nathan W. A Natural History of Amphibians. — Princeton University Press, 1995. — С. 77. — ISBN 978-0-691-03281-8
  10. Ehrlich, Paul R., Dobkin, David S., Wheye, Darryl (1998)։ «Bird voices»։ Վերցված է 2013-11-30