Կոնցենտրացիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հեղուկի փորձանոթներ, որոնցում կապույտ ներկը լուծված է տարբեր կոնցենտրացիաներով: Մուգ կապույտ հեղուկով փորձանոթում (առջևում) կապույտ ներկը լուծվում է բարձր կոնցենտրացիայի մեջ։ Հետևյալ փորձանոթներում կապույտ ներկը լուծվում է ավելի ցածր կոնցենտրացիայով (և միևնույն ժամանակ ավելի փոքր քանակությամբ, քանի որ ծավալը մոտավորապես նույնն է): Պատկերը ստեղծվել է ԱԲ-ով

Կոնցենտրացիան քիմիայում բաղադրիչի առատությունն է՝ բաժանված խառնուրդի ընդհանուր ծավալի վրա։ Մաթեմատիկական նկարագրության մի քանի տեսակներ կարելի է առանձնացնել՝ խտություն, մոլային կոնցենտրացիա, թվի կոնցենտրացիա և ծավալային կոնցենտրացիա[1]։ Կոնցենտրացիան կարող է վերաբերել ցանկացած տեսակի քիմիական խառնուրդի, բայց ամենից հաճախ վերաբերում է լուծույթներում պարունակվող լուծույթներին և լուծիչներին։ Մոլային (քանակի) կոնցենտրացիան ունի տարբերակներ, ինչպիսիք են նորմալ կոնցենտրացիան և օսմոտիկ կոնցենտրացիան։ Նոսրացումը կոնցենտրացիայի նվազում է, օրինակ՝ լուծույթին լուծիչ ավելացնելով։ Խտացնել բայը նշանակում է մեծացնել կոնցենտրացիան (նոսրացման հակառակը)։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Concentration-, concentratio, գործողություն կամ մեկ վայրում հավաքվելու, ընդհանուր կենտրոնի բերելու գործողություն, օգտագործվել է հետդասական լատիներենում 1550 թվականին կամ ավելի վաղ, նմանատիպ տերմիններ հաստատված են իտալերեն (1589), իսպաներեն (1589), անգլերեն (1606), ֆրանսերեն (1632)[2]։

Որակական նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարմիր ներկ պարունակող այս բաժակները ցույց են տալիս կոնցենտրացիայի որակական փոփոխություններ։ Ձախ կողմի լուծույթներն ավելի նոսր են՝ համեմատած աջ կողմի ավելի խիտ լուծույթների հետ։

Հաճախ ոչ ֆորմալ, ոչ տեխնիկական լեզվով կոնցենտրացիան նկարագրվում է որակական կերպով՝ օգտագործելով այնպիսի ածականներ, ինչպիսիք են «նոսր» համեմատաբար ցածր կոնցենտրացիայի լուծույթների համար և «խտացված»՝ համեմատաբար բարձր կոնցենտրացիայի լուծույթների համար։ Լուծույթը խտացնելու համար պետք է ավելացնել ավելի շատ լուծված նյութ (օրինակ՝ սպիրտ), կամ նվազեցնել լուծիչի քանակը (օրինակ՝ ջուր)։ Ի հակադրություն, լուծույթը նոսրացնելու համար պետք է ավելի շատ լուծիչ ավելացնել կամ նվազեցնել լուծված նյութի քանակը։ Ցանկացած երկու նյութի համար կա մի կոնցենտրացիա, որի դեպքում լուծույթում այլ լուծված նյութ չի լուծվի։ Այս պահին ասում են, որ լուծույթը հագեցած է։ Եթե հագեցած լուծույթին հավելյալ լուծված նյութ ավելացնեն, այն չի լուծվի, բացառությամբ որոշ հանգամանքների, երբ կարող է առաջանալ գերհագեցում։ Փոխարենը տեղի կունենա փուլային տարանջատում, որը կհանգեցնի համակեցված փուլերի՝ կամ ամբողջությամբ առանձնացված կամ խառնված որպես սուսպենզիա։ Հագեցման կետը կախված է բազմաթիվ փոփոխականներից, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը և լուծիչի և լուծվող նյութի ճշգրիտ քիմիական բնույթը։

Կոնցենտրացիաները հաճախ կոչվում են մակարդակներ, որոնք արտացոլում են մակարդակների մտավոր սխեման գրաֆիկի ուղղահայաց առանցքի վրա, որը կարող է լինել բարձր կամ ցածր (օրինակ՝ «շիճուկում բիլլուբինի բարձր մակարդակները» արյան շիճուկում բիլիրուբինի կոնցենտրացիաներն են, որոնք ավելի բարձր են, քան նորման)

Քանակական հաշվարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան կոնցենտրացիայի արտահայտման 4 տեսակներ.

Խտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խտությունը լուծվող նյութի զանգվածի և լուծույթի ծավալի հարաբերությունն է

Միջազգային միավորների համակարգում (SI) միավորը կգ/մ3-ն է (հավասար է գրամ/լիտրին)։

Մոլային կոնցենտրացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոլային կոնցենտրացիան, , լուծվող նյութի քանակի, , (չափվում է մոլերով) և լուծույթի ծավալի, , հարաբերությունն է

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը մոլ/մ3-ն է։ Սակայն առավել տարածված է մոլ/լ -ը (= մոլ/դմ3

Թվային կոնցենտրացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թվային կոնցենտրացիան սահմանվում է որպես խառնուրդում լուծվող նյութի միավորների թիվը՝ բաժանված խառնուրդի ծավալին

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը 1/մ3-ն է.

Ծավալային կոնցենտրացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծավալային կոնցենտրացիան (չշփոթել ծավալային մասի հետ[3]) սահմանվում է որպես բաղադրիչի ծավալը՝ բաժանված խառնուրդի ծավալի վրա

Անչափելի լինելով՝ այն արտահայտվում է որպես թիվ, օրինակ՝ 0,18 կամ 18%; դրա միավորը 1 է։

Անգլերեն գրականության մեջ կարծես ստանդարտ նշում չկա։ Այստեղ օգտագործված տառը նորմատիվ է գերմանական գրականության մեջ։

Հարակից քանակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խառնուրդի բաղադրությունը նկարագրելու համար կարող են օգտագործվել մի քանի այլ քանակություններ։ Սրանք չպետք է կոչվեն կոնցենտրացիաներ[1]։

Նորմալություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորմալությունը սահմանվում է որպես մոլային կոնցենտրացիան բաժանված համարժեքության գործակցով : Քանի որ համարժեքության ֆործակցի սահմանումը կախված է համատեքստից (կախված ռեակցիայից), Մաքուր և կիրառական քիմիայի միջազգային միությունը և Ստանդարտների և տեխնոլոգիաների ազգային ինստիտուտը չեն խրախուսում նորմալության օգտագործումը։

Մոլալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չշփոթել մոլյարության հետ։

Լուծույթի մոլալությունը սահմանվում է որպես բաղադրիչի քանակություն (մոլերով)՝ բաժանված լուծիչի զանգվածի վրա (ոչ լուծույթի զանգվածի)

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը մոլ/կգ -ն է։

Մոլային մաս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոլային մասը բաղադրիչի քանակության (մոլերով) և խառնուրդի բոլոր բաղադրիչների ընդհանուր քանակի հարաբերությունն է

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը մոլ/մոլ -ն է։ Այն օգտագործվում է փոքր մոլային մասեր նկարագրելու համար։

Մոլային հարաբերակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոլային հարաբերակցությունը բաղադրիչի քանակի և խառնուրդի բոլոր մյուս բաղադրիչների ընդհանուր քանակի հարաբերությունն է խառնուրդի մյուս բոլոր բաղադրիչների ընդհանուր զանգվածի վրա

Եթե շատ ավելի փոքր է, քան ապա մոլային հարաբերակցությունը գրեթե նույնական է մոլային մասի հետ։

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը մոլ/մոլ -ն է։ Այն օգտագործվում է փոքր մոլային մասեր նկարագրելու համար։

Զանգվածային մաս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զանգվածային մասը բաղադրիչի զանգվածի և ընդհանուր խառնուրդի զանգվածի հարաբերությունն է

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը կգ/կգ -ն է։ Այն օգտագործվում է փոքր զանգվածային մասեր նկարագրելու համար։

Զանգվածային հարաբերակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զանգվածային հարաբերակցությունը բաղադրիչի զանգվածի և խառնուրդի այլ բաղադրիչնեչի զանգվածի հարաբերությունն է

Եթե շատ ավելի փոքր է քան , ապա զանգվածային հարաբերակցությունը գրեթե նույնական է զանգվածային մասի հետ։

Միջազգային միավորների համակարգում միավորը կգ/կգ -ն է։ Այն օգտագործվում է փոքր զանգվածային մասեր նկարագրելու համար։

Ծավալից և ջերմաստիճանից կախվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնցենտրացիան կախված է ջերմաստիճանի հետ լուծույթի ծավալի փոփոխությունից՝ հիմնականում ջերմային ընդարձակման պատճառով։

Կոնցենտրացիայի և հարակից քանակությունների աղյուսակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնցենտրացիայի տեսակ Նշան Բանաձև SI միավոր Այլ միավոր(ներ)
Խտություն or կգ/մ3 գ/100մլ (= գ/դլ)
Մոլային կոնցենտրացիա մոլ/մ3 M (= մոլ/լ)
Թվային կոնցենտրացիա 1/մ3 1/սմ3
Ծավալային կոնցենտրացիա մ33
Հարակից քանակություններ Նշան Բանաձև SI միավոր Այլ միավոր(ներ)
Նորմալություն մոլ/մ3 M (= մոլ/լ)
Մոլալիզմ մոլ/կգ
Մոլային մաս մոլ/մոլ ppm, ppb, ppt
Մոլային հարաբերակցություն մոլ/մոլ ppm, ppb, ppt
Զանգվածային մաս կգ/կգ ppm, ppb, ppt
Զանգվածային հարաբերակցություն կգ/կգ ppm, ppb, ppt
Ծավալային մաս մ33 ppm, ppb, ppt

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 IUPAC, Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book") (1997). Online corrected version:  (2006–) "concentration". doi:10.1351/goldbook.C01222
  2. «concentration»։ Օքսֆորդի անգլերեն բառարան (3-րդ հրատարակություն ed.)։ Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն։ սեպտեմբեր, 2015  
  3. IUPAC, Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book") (1997). Online corrected version:  (2006–) "volume fraction". doi:10.1351/goldbook.V06643