Վիքիպեդիա:Շաբաթվա հոդված

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Շաբաթվա հոդված
HSbra2.svg

«Շաբաթվա հոդված» նախագծի նպատակն է Գլխավոր էջում ամեն շաբաթ ներկայացնել հետաքրքիր և ուշագրավ մի հոդված։ Ի տարբերություն «Ցուցափեղկ» նախագծի, որի նպատակն է ընտրել և ներկայացնել որակական առումով անթերի հոդվածներ, այստեղ կարևոր է, որ հոդվածը ունենա բավարար որակ, լինի բովանդակալից և ներկայացնի այնպիսի թեմա, որը հետաքրքություն կառաջացնի այցելուների մոտ Վիքիպեդիա հանրագիտարանի բովանդակության նկատմամբ։

Նախագիծը համագործակցության հարթակ է. պետք է ոչ միայն ամեն շաբաթ նոր հոդված ընտրել, այլև՝ յուրաքանչյուր ընտրություն առիթ է հոդվածի բովանդակությունը շտկելու և համալրելու համար։ Եթե ինքներդ հանդիպել եք հետաքրքիր հոդված, ապա սեղմեք այստեղ այն «թեկնածու» առաջարկելու համար։

Ինչպե՞ս է հոդվածը հայտնվում «Շաբաթվա հոդված» բաժնում
  1. Նախ որևէ խմբագրող կամ ընթերցող նկատում է հետաքրքրաշարժ մի հոդված և այն առաջարկում է «Թեկնածուներ» կոչվող էջում: Այստեղ կատարվում է ընտրություն՝ ըստ գործող չափանիշների: Ընտրված հոդվածներից մեկ պարբերություն (սովորաբար ներածությունը) տեղադրվում է հատուկ կաղապարի մեջ (ամեն տարվա համար ստեղծված է 50-52 այդպիսի կաղապար), որը տարվա համապատասխան շաբաթը հայտնվում է Գլխավոր էջում:
Կանոնակարգային
  • Հոդվածի ընտրվելու պարագայում ստեղծող (բարելավող) մասնակիցն իր քննարկման էջում ստանում է ծանուցում, իսկ չընտրվելու դեպքում՝ չընտրվելու վերաբերյալ համապատասխան ծանուցում ստանում է հոդվածն առաջադրողը:
  • Խմբագիրների կողմից դիտողություններ կամ առաջարկներ անելուց մեկ շաբաթ հետո դրանք անարձագանք մնալու դեպքում հոդվածն ավտոմատ կերպով տեղափոխվում է «Չընտրված թեկնածուներ» բաժին՝ համապատասխան ծանուցումով:

Նախագիծը վերահսկվում է ակտիվ մասնակիցների կողմից (տե՛ս աջում):

↱ ՎՊ:ՇՀ

Նախագծի ենթաէջեր

Կաղապարներ

Կատեգորիաներ

Շաբաթվա նախկին հոդվածներ

Վերահսկող մասնակիցներ

Այս շաբաթվա հոդված

- «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ
Antonio de Pereda - El sueño del caballero - Google Art Project.jpg

Երազ, պատկերների, մտքերի, զգացմունքների և զգացումների հաջորդականություն, որը անկախ մեր կամքից տեղի է ունենում քնի որոշակի փուլերում: Երազների նպատակն ու բովանդակությունը ամբողջովին բացահայտված չէ, չնայած այն եղել է գիտական, փիլիսոփայական և կրոնական ուսումնասիրության առարկա մարդկության պատմության ընթացքում: Երազի մեկնաբանումը դա երազներից ինչ-որ իմաստ քաղելու փորձ է: Երազների գիտական ուսումնասիրությունը կոչվում է օնեիրոլոգիա (հունարեն՝ oneiron - «երազ» և հունարեն՝ logia- «ուսումնասիրություն»):

Երազները հիմանկանում տեղի են ունենում քնի արագ աչքի շարժման (REM) փուլում, երբ ուղեղի ակտվությունը մեծ է և նման է արթուն լինելուն: REM քնի փուլի ընթացքում տեղի է ունենում աչքերի անընդհատ շարժում: Երբեմն երազ կարելի է տեսնել նաև քնի այլ փուլերում, սակայն այս երազները ավելի աղոտ են և լավ չեն հիշվում: Երազների երկարությունը տարբեր է. դրանք կարող են տևել մի քանի վայրկյանից մինչև մոտ 20-30 րոպե: Ավելի հավանական է հիշել երազը, եթե մարդուն արթնացնում են երազի REM փուլում: Միջին հաշվարկով մարդը մի գիշերվա ընթացքում կարող է տեսնել 3-5 երազ, բայց երբեմն դրանց թիվը կարող է հասնել յոթի. այնուամենայնիվ շատ երազներ անմիջապես կամ արագ մոռացվում են: Երազները ավելի երկար են տևում խորը քնելու ընթացքում: Ութ ժամ քնելու դեպքում հիմնականում երազ տեսնում ենք REM փուլի ընթացքում:

Երազի նշանակության մասին կարծիքները տարբերվել են մշակույթից մշակույթ և փոխվել ժամանակի ընթացքում: Շատերը հաստատում են Զիգմունդ Ֆրոյդի երազների տեսությունը՝ երազները բացահայտում են թաքնված ցանկություններն ու զգացմունքները: Կան նաև այլ հայտնի տեսություններ այն մասին, որ երազները օգնում են հիշողության ձևավորմանն ու խնդիրներ լուծելուն, կամ դրանք ուղեղի հանկարծակի ակտիվացման արդյուք են:

Զիգմունդ Ֆրոյդը, ով զարգացրել է հոգեվերլուծության հոգեբանական սկզբունքի տեսությունը, գրել է երազների տեսության և դրանց մեկնաբանությունների մասին վաղ 1900-ականներին: Նա բացատրել է երազը որպես մարդու ցանկությունների և անհանգստությունների արտահայտում, որը հիմնականում կապված է մանկության տարիների ճնշված հիշողությունների ու սևեռուն մտքերի հետ: Նա նաև ասում էր, որ ամեն երազ, անկախ իր բովանդակությունից, իրենից ներկայացնում է սեռական լարվածության թուլացում: Իր «Երազների մեկնաբանություն» (1899) աշխատության մեջ Ֆրոյդը զարգացրել է երազներ մեկանաբանելու հոգեբանական տեխնիկան և մշակել է մի շարք ուղեցույցներ հասկանալու երազների մեջ հանդիպող սիմվոլները: Մեր ժամանակներում երազները կապվում են անգիտակցական մտքի հետ: Դրանք կարող են տարբերվել սովորականից մինչև սյուրռեալիստական և տարօրինակ: Երազները կարող են լինել վախ առաջացնող, հուզիչ, կախարդական, մելանխոլիկ, արկածային և սեռական բնույթի: Երազում տեղի ունեցող իրադարձությունները երազը տեսնողի հսկողությունից դուրս են: Սա չի վերաբերում միայն գիտակցված երազատեսությանը, որտեղ մարդը գիտակցում է, որ երազ է տեսնում․․․Ավելին

-
Անցած 10 շաբաթվա հոդվածները Հաջորդ 10 Շաբաթվա հոդվածները
Շաբաթ 25

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Kochar.jpg

Երվանդ Սիմոնի Քոչար (Քոչարյան), հայ խորհրդային նկարիչ-արձանագործ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1976)։ Երվանդ Քոչարը հայ քանդակագործության և գեղանկարչության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է, եռաչափ (ծավալային) և կինետիկ գեղանկարչության հիմնադիրներից: Նրա ստեղծագործությունը 20-րդ դարի հետաքրքիր երևույթներից է:

Երվանդ Քոչարը ծնվել է 1899 թվականի հունիսի 15-ին Թիֆլիսում շուշեցի Սիմեոն Քոչարյանի և Ֆեոկլա Մարտիրոսյանի ընտանիքում։ 1906-1918 թվականներին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1915-1918 թվականներին, միաժամանակ, սովորել է Գեղարվեստը խրախուսող կովկասյան ընկերության նկարչության և քանդակի դպրոցում (Շմերլինգի դպրոց): Սովորում է հայ մեծ նկարիչ Եղիշե Թադևոսյանի(1870-1936)  դասարանում: 1918 թվականին չնայած տիրող հեղափոխական թոհուբոհին՝ քաղաքացիական կիվներին, Երվանդ Քոչարը Կարո Հալաբյանի հետ ուղևորվում են դեպի Մոսկվա: Վլադիկավկազում հանդիպում են Վահան Տերյանին, որի հանձնարարականը դյուրացնում է հաղթահարել այդ արկածախնդիր ուղևորությունը: Հասնելով Մոսկվա Երվանդ Քոչարը 1918 - 1919 թվականներին՝ ուսումնառում է Մոսկվայի Պետական ազատ գեղարվեստական արվեստանոցներում` Պ. Կոնչալովսկու դասարանում:

1919 թվականին վերադառնալով Թիֆլիս, մասնակցում է «Վրաց նկարիչների աշնանային երկրորդ ցուցահանդեսին»։ 1919-1921 Նկարչություն է դասավանդում Թիֆլիսի գիմնազիաներում: 1920 թվականներին Մասնակցում է «Վրաց  նկարիչների ընկերության   կազմակերպած  Երրորդ Աշնանային» և «Малый круг» ցուցահանդեսներին (Թիֆլիս): 1921 թվականին Վրաստանի ԽՍՀ Ժողկոմը Քոչարին շնորհում է Պետական բարձրագույն գեղարվեստատեխնիկական արվեստանոցների գեղանկարչության պրոֆեսորի վկայական: 

1922 թվականի ապրիլին ուղևորվում է արտասահման՝ Կոստանդնուպոլիս, ուր հունիսի 14-ին բացում է անհատական ցուցահանդես: Նոյեմբերին  ժամանում է Վենետիկ՝ Մխիթարյան միաբանություն, դասավանդում  Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում, ստեղծում է կարդինալ Լաֆոնտենի, հայր Կյուրեղյանի, բանաստե Ավետիք Իսահակյանի, Ժ. Զաքարյանի դիմաքանդակները,  ուսումնասիրում միաբանության հին հայկական մանրանկարչության հարուստ հավաքածուն:Այցելում է Պադուայի, Հռոմի, Ֆլորենցիայի թանգարանները: Վենետիկում, ստեղծած դիմաքանդակների համար արժանանում է... Ավելին

Շաբաթ 27

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 27, 2019 թ.

Շաբաթ 24
Armenian soldiers 1918.jpg

Հայ-վրացական պատերազմ, սահմանային կարճատև պատերազմ Հայաստանի առաջին հանրապետության և Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության միջև, որը տեղի է ունեցել 1918 թվականի դեկտեմբերին՝ հակամարտող երկրների անկախության հռչակումից կարճ ժամանակ անց։ Ռազմական գործողությունները մեծապես ծավալվել են երկու պետությունների սահմանամերձ շրջաններում՝ Լոռիում, Ջավախքում (Ախալքալաք) և Քվեմո Քարթլիում։ Հայկական զորաբանակը գլխավորում էր առաջին հանրապետության ռազմական նախարար, զորավար և ֆիդայի Դրաստամատ Կանայանը։ Վրացական բանակը գործում էր Անդրկովկասում հաստատված գերմանական կայազորների զորակցությամբ, իսկ վրաց-գերմանական միացյալ ուժերի գլուխ կանգնած էին Գիորգի Մազնիաշվիլին, Գիորգի Կվինիտաձեն և Վալիկո Ջուղելին։ Նորանկախ կովկասյան հանրապետությունները 19-րդ դարի առաջին տասնամյակում կանգնած էին բազմաթիվ խնդիրների առջև։ Մի կողմից սպառնում էր Թուրքիան, որը Հայոց ցեղասպանությունից հետո ձգտում էր նաև թափանցել Արևելյան Հայաստան և Կովկաս, սակայն 1918 թվականին, կրելով ծանր պարտություն Սարդարապատում, Բաշ-Ապարանում և Ղարաքիլիսայում, ստիպված էր սպասել։ Վրաստանում իրավիճակը բավականին տարբեր էր․ մայիսի 28-ին կնքված պայմանագրով վրացական կողմը թույլատրել էր գերմանական բանակին հաստատվել Վրաստանի տարածքում, ինչն էլ երկրում ստեղծել էր անկայուն քաղաքական իրավիճակ։ Տարածաշրջանային ուժերի անհամաչափ բաշխվածությունը, թուրք-բոլշևիկյան համագործակցությունը, կովկասյան թաթարների անդադար հարձակումները ստիպում էին Հայաստանի կառավարությանը անընդհատ լինել պատերազմական վիճակում։ Վրաստանն իր հերթին հավակնում էր զբաղեցնել Լոռու երկրամասը՝ անտեսելով հայաբնակ Ջավախքի հիմնախնդիրը։ Ղարաքիլիսայում կրած պարտությունից հետո դեպի Թիֆլիս շարժվող թուրքական զորքերի առաջխաղացումը կասեցնելու նպատակով վրաց-գերմանական զորքերը մտնում են Լոռի։ Շատ չանցած, խախտելով հայերի հետ ձեռք բերված համաձայնությունը, նրանք հայտնում են Լոռու ինքնավարության մասին։ Լոռիում որպես ընդհանուր կառավարման մարմին ստեղծվում է կոմիսարիատ, որը ղեկավարում էր Ալավերդում կենտրոնացած գերմանական պարետը։ Հընթացս Վրաստանի իշխանությունները՝ Նոյ Ժորդանիայի գլխավորությամբ․․․ ավելին

Շաբաթ 28

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 28, 2019 թ.

Շաբաթ 23
Womanpower logo.svg
Հոդվածը բարելավվել է «Կարևորագույն հոդվածներ» նախաշրջանակներում։

Ֆեմինիզմ (ֆր.՝ feminisme, լատ.՝  femina - կին), քաղաքական և սոցիալական շարժումների և գաղափարախոսությունների ամբողջություն է, որն ունի մեկ ընդհանուր նպատակ՝ սեռերի համար սահմանել, զարգացնել և հասնել հավասար քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական և սոցիալական իրավունքների: Ֆեմինիստական շարժման կարևոր նպատակներից է կանանց համար կրթական և մասնագիտական հնարավորությունների հաստատումը, այդ իրավունքների հավասարեցումը տղամարդկանց իրավունքներին։ Ֆեմինիստական շարժման արշավների հիմնական պայքարը կանանց իրավունքների համար է։ Նրանք պայքարում են կանանց ընտրական իրավունքի, կանանց աշխատելու իրավունքի, աշխատավայրում հավասար իրավունքների և հավասարաչափ վարձատրության, սեփականություն ունենալու, կրթություն ստանալու, պայմանագրեր կնքելու, ամուսնության մեջ հավասար իրավունքներ ունենալու, ինչպես նաև հղիությամբ և երեխայի խնամքով պայմանավորված ժամանակավոր անաշխատունակ համարվելու իրավունքի համար։ Ֆեմինիստներն աշխատել և աշխատում են կանանց համար հասանելի դարձնել օրինական ճանապարհով հղիության արհեստական ընդհատումներն և սոցիալական ինտեգրացիան, պաշտպանել կանանց և աղջիկներին բռնաբարություններից, սեռական ոտնձգություններից և ընտանեկան բռնությունից: Հագուստի մեջ փոփոխությունները և ընդունելի ֆիզիկական գործունեությունը հաճախ ֆեմինիստական շարժումների մաս են կազմել: Ֆեմինիստական շարժումներն իրենց ազդեցիկ դերն ունեն կանանց իրավունքների համար մղվող կարևոր պատմական սոցիալական փոփոխությունների հետևում, մասնավորապես Արևմուտքում, որտեղ մարդիկ գրեթե միաձայնորեն ընդունում են կանանց ընտրական իրավունքը, անգլերեն լեզվում սեռի չեզոքության կիրառումը, կանանց վերարտադրողական առողջության իրավունքը․․․ Ավելին

Շաբաթ 29

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 29, 2019 թ.

Շաբաթ 22
Ataturk1930s.jpg
Հոդվածը բարելավվել է «Կարևորագույն հոդվածներ» նախաշրջանակներում։

Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը (թուրք.՝ Mustafa Kemal Atatürk), թուրքական բանակի սպա, հեղափոխական, հանդիսանում է Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիրը՝ լինելով հանրապետության առաջին նախագահը 1923-1938 թվականների ընթացքում։ Գաղափարական տեսանկյունից ծայրահեղական և ազգայնմոլ էր, իսկ նրա քաղաքականությունը և գաղափարախոսությունը հայտնի է քեմալիզմ անվամբ։

Աթաթուրքը հայտնի է դարձել այն ժամանակ, երբ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Գալիպոլիի ճակատամարտում ապահովել է Օսմանյան կայսրության հաղթանակը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում կայսրության պարտությունից և դրան հետևած կազմալուծումից հետո նա ղեկավարել է թուրքական ազգային շարժումը, որը պայքարում էր ընդդեմ Դաշնակից պետությունների, որոնք ցանկանում էին իրար մեջ բաժանել Թուրքիայի հիմնական տարածքները։ Ստեղծելով տարածքային կառավարություն Թուրքիայի ներկայիս մայրաքաղաք Անկարայում՝ նա կարողացել է հաղթել Դաշնակիցների ուղարկած ուժերին. այն հետագայում հայտնի է դառնում թուրքական ազատագրական պատերազմ անունով։ Նա, այնուհետև, վերացրեց արդեն իսկ քայքայված Օսմանյան կայսրությունը և դրա փոխարեն հայտարարեց Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրման մասին։ Որպես նորաստեղծ Թուրքիայի Հանրապետության նախագահ՝ Աթաթուրքը իրականացրեց քաղաքական, տնտեսական և մշակութային բարեփոխումներ, որի վերջնական նպատակն էր ստեղծել ժամանակակից, առաջադեմ և աշխարհիկ ազգ-պետություն։ Նա տարրական կրթությունը դարձրել է անվճար և պարտադիր՝ բացելով հազարավոր նոր դպրոցներ ողջ երկրի տարածքում։ Նա նաև ներկայացրեց լատինատառ թուրքական այբուբենը, որը փոխարինեց օսմանյան այբուբենին։ Թուրք կանայք ձեռք բերեցին քաղաքական և քաղաքացիական հավասար իրավունքներ Աթաթուրքի նախագահության շրջանում՝ առաջ անցնելով շատ արևմտյան երկրներից։ Մասնավորապես № 1580 հոդվածով կանայք 1930 թվականի ապրիլի 3-ին ստացան իրավունք՝ մասնակցելու տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին, իսկ մի քանի տարի անց՝ 1934 թվականին, ընտրություններին մասնակցելու ամբողջական իրավունք ստացան՝ շատ ավելի շուտ, քան աշխարհի շատ այլ երկրներ։ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը մահացել է 1938 թվականի նոյեմբերի 10-ին 57 տարեկան հասակում Դոլմաբահչեի պալատում և ի պատիվ նրա կատարվել է պետական հուղարկավորություն։ 1953 թվականին կառուցվել է նրա պատկերազարդ դամբարանը, որը գտնվում է Խաղաղության զբոսայգում՝ ի պատիվ նրա հայտնի խոսքի՝ «Խաղաղություն հայրենիքում... Ավելին

Շաբաթ 30

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 30, 2019 թ.

Շաբաթ 21

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Hernan Fernando Cortes.jpg
Հոդվածը բարելավվել է «Կարևորագույն հոդվածներ» նախաշրջանակներում։

Ֆեռնանդո Կորտես դե Մոնրոյ ի Պիսառո Ալտամիրանո (իսպ.՝ Fernando Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano, առավել հայտնի է Ֆեռնանդո, Էռնանդո, Ֆեռնան կամ Էռնան Կորտես (իսպ.՝ Hernán Cortés) անուններով, ), իսպանացի կոնկիստադոր, ով նվաճել է Մեքսիկան և ոչնչացրել ացտեկների պետությունը։ Կառլոս V կայսրը Կորտեսին շնորհել է Marqués del Valle de Oaxaca (հայերեն տառադարձությամբ՝ Մարկիզ դել Վալյե դե Օախակա, թարգմանաբար՝ Օախակա հովտի մարկիզ) կոչում։ Նրա շնորհիվ Եվրոպայում 1520 թվականից սկսել են օգտագործել վանիլ և շոկոլադ։

Էռնան Կորտեսը ոչ շատ հարուստ, բայց ազնվական իդալգոների ընտանիքից էր։ Երկու տարի սովորել է Սալամանկայի համալսարանում, սակայն գերադասել է ռազմական կարիերան։ 1504 թվականին տեղափոխվել է Էսպանյոլա, 1510-1514 թվականներին Դիեգո դե Վելասկեսի գլխավորությամբ մասնակցել է Կուբայի նվաճման արշավին։ 1519-1521 թվականներին սեփական նախաձեռնությամբ սկսել է Մեքսիկայի նվաճումը։ 1522-1526 թվականներին նորաստեղծ Նոր Իսպանիա գաղութում զբաղեցրել է գեներալ-կապիտանի պաշտոնը՝ այնտեղ անցկացնելով անկախ քաղաքականություն, սակայն իշխանության համար կատաղի պայքարի պատճառով 1528 թվականին վերադարձել է Եվրոպա։

1529 թվականին թագավոր Կառլոս V-ն Էռնան Կորտեսին շնորհել է Օախակայի մարքիզի կոչում (իսպ.՝ Marqués del Valle de Oaxaca1530 թվականին Կորտեսը վերադարձել է Մեքսիկա ռազմական նահանգապետի կոչումով, սակայն իրական իշխանություն արդեն չի ունեցել։ 1540 թվականին վերջնականապես վերադարձել է Եվրոպա, 1541 թվականին մասնակցել է Ալժիրի դեմ անհաջող արշավին։ Մահացել է և հողին հանձնվել Իսպանիայում, 1566 թվականին նրա աճյունը տեղափոխվել է Մեքսիկա։ 1560-ական թվականներին նրա ժառանգները Մեքսիկայում փորձել են գրավել իշխանությունը, սակայն հեղաաշրջման փորձն ավարտվել է ձախողմամբ։

Նվաճողի կյանքի մասին շատ քիչ աղբյուրներ են պահպանվել, որոնք շատ հաճախ հակասում են իրար, այդ պատճառով պատմաբանների գնահատականներն այդ անձի և նրա ժառանգության մասին խիստ տարբերվում են։ Բարտոլոմե դե լաս Կասասի աշխատանքները նրան դարձրել են... Ավելին

Շաբաթ 31

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 31, 2019 թ.

Շաբաթ 20

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Giovanni Pierluigi da Palestrina.jpg
Հոդվածը բարելավվել է «Կարևորագույն հոդվածներ» նախաշրջանակներում։

Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինա (իտալ.՝ Giovanni Pierluigi da Palestrina, իտալական վերածննդի հոգևոր երաժիշտ, 16-րդ դարի հռոմեական երաժշտական դպրոցի լավագույն կոմպոզիտոր և ներկայացուցիչ:

Պալեստրինան մեծ ազդեցություն է ունեցել եկեղեցական երաժշտության զարգացման վրա և իր աշխատանքով ցույց տվել, որ հնարավոր է գրել ստեղծագործություն, որում կոմպոզիտորական տեխնիկան չի խոչընդոտի տեքստի ընկալմանը, և որի շնորհիվ երաժիշտը փրկել է պրոֆեսիոնալ պոլիֆոնիկ երաժշտությունը եկեղեցական հետապնդումներից:

Կոմպոզիտորը ծնվել է Հռոմի Պալեստրինա կոմունայում, որը հետագայում դառնում է Պապական մարզի մի մասը։ Նրա ծննդյան ամսաթիվն անորոշ է և նշվում է 1525 թվականի կամ 1526 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։ Փաստաթղթերում նշվում են, որ Ջովաննին առաջին անգամ այցելել է Հռոմ 1537 թվականին, երբ Սանտա Մարիա Մաջորե բազիլիկում նշանակվել է որպես խմբերգիչ։ Նա սովորել է Ռոբին Մոլափերթի և Ֆիրմին Լեբելի հետ և իր կարիերայի մեծ մասն անցկացրել քաղաքում։

Հյուսիսային եվրոպական պոլիֆոնիայի բազմաֆունկցիոնալ ոճի ազդեցությունը, որը գերակշռում էր Իտալիայում՝ շնորհիվ նիդերլանդացի պոլիֆոնիստ վարպետներ և կոմպոզիտորներ Գիյոմ Դյուֆայի և Ժոսկեն Դեպրեյի, մեծ դեր է ունեցել կոմպոզիտորի ստեղծագործությունների վրա։ Նրանց զարգացած կոմպոզիտորական տեխնիկան երբեմն խանգարում էր ընկալել պատարագի տեքստը, քանի որ այն կորում էր բարդ ձայնային խճողումների մեջ։ Այդ պատճառով եկեղեցական իշխանությունները վերապահորեն էին մոտենում նմանատիպ ստեղծագործություններին և ցանկանում էին վերադառնալ միաձայն երգեցողությանը։ Սակայն Ջովաննի Պալեստրինան իր «Մարչելլո Պապի մեսսան» (1555) ստեղծագործությամբ փոխեց նրանց կարծիքը և ազատեց պոլիֆոնիկ երաժշտությունը եկեղեցական հետապնդումից:

Այն առաջին պատարագների գիրքն էր, որը գրվեց իտալացի կոմպոզիտորի կողմից։ Մինչ այդ հոգևոր երաժշտություն գրել էին տարբեր ազգերի կոմպոզիտորներ՝ Ֆրանսիայից, Պորտուգալիայից, Իսպանիայից։ Գիրքը իսպանական վերածննդի կոմպոզիտոր Կրիստոբալ դե Մորալեսի գրքի նմանօրինակն էր։

Բացի Սուրբ Պետրոսի Բազիլիկայում աշխատելուց, Պալեստրինան նաև ծառայել է Հռոմի մի շարք եկեղեցիներում, այդ թվում՝ Լաթերանի բազիլիկ եկեղեցում (1555-1560), սակայն 1571 թվականին կոմպոզիտորը կրկին վերադառնում է Սուրբ Պետրոսի եկեղեցի, որտեղ և աշխատում է... Ավելին

Շաբաթ 32

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 32, 2019 թ.

Շաբաթ 19

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Arithmetria.jpg
Հոդվածը բարելավվել է «Կարևորագույն հոդվածներ» նախաշրջանակներում։

Թվաբանություն (հին հուն․՝ ἀριθμητική, ἀριθμός թվեր բառից), մաթեմատիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է թվերը, նրանց հատկությունները և հարաբերությունները։ Թվաբանության ուսումնասիրման առարկան թիվ հասկացությունն է, դրա գաղափարների մշակումը (բնական, ամբողջ, ռացիոնալ, իրական, կոմպլեքս) և հատկությունների ուսումնասիրությունը։ Թվաբանության մեջ ուսումնասիրվում են չափումներ, հաշվողական գործողություններ (գումարում, հանում, բազմապատկում, բաժանում) և հաշվարկման մեթոդներ։ Առանձին ամբողջ թվերի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է բարձրագույն թվաբանությունը կամ թվերի տեսությունը։ Թվաբանության տեսությունը ուշադրություն է դարձնում թվերի որոշմանը, սահմանմանը և անալիզին, այն դեպքում երբ աքսիոմատիկ թվաբանությունը հենվում է տրամաբանական կառուցվածքների՝ պրեդեկատների և աքսիոմաների վրա։ Թվաբանությունը հնագույն գիտություն է, այն հիմնական մաթեմատիկական գիտություններից մեկն է և սերտ կապված է երկրաչափության, հանրահաշվի և թվերի տեսության հետ:

Թվաբանության առաջացման պատճառ դարձավ հաշվարկի և գումարման գործնական անհրաժեշտությունը, գյուղատնտեսության կենտրոնացման ժամանակ հաշվապահական հաշվառման հետ կապված։ Խնդիրների լուծման բարդացման հետ գիտությունն ավելի զարգացավ։ Թվաբանության զարգացման մեջ մեծ ավանդ են ունեցել հույն մաթեմատիկոսները, մասնավորապես փիլիսոփա պյութագորասականները, որոնք փորձում էին թվերի օգնությամբ հաշվել և նկարագրել աշխարհի բոլոր օրինաչափությունները։

Միջնադարում թվաբանությունը, նեոպլատոնականներից հետո դասվեց այպես կոչվող յոթ ազատ արվեստների շարքին։ Այն ժամանակ թվաբանության պրակտիկ օգտագործման հիմնական ոլորտներն էին առևտուրը, շինարարությունը և նավագնացությունը։ Սրա հետ կապված հատուկ նշանակություն ստացան իռացիոնալ թվերի մոտավոր հաշվարկները, որոնք առաջին հերթին անհրաժեշտ էին երկրաչափական պատկերների կառուցման համար։ Թվաբանությունը հատկապես բուռն զարգացավ հնդկաստանում և իսլամի երկրներում, որտեղից էլ մաթեմատիկական մտքի ձեռքբերումները տարածվեցին դեպի Արևմտյան Եվրոպա։

Նոր ժամանակներում ծովագնացային աստղագիտությունը, մեխանիկան, բարդացող կոմերցիոն հաշվարկները առաջացրեցին հաշվողական տեխնիկային նոր պահանջներ և զարկ տվեցին թվաբանության հետագա զարգացմանը։ Նեփյերը ստեղծեց լոգարիթմները, որից հետո Ֆերման մշակեց թվերի տեսությունը, որպես մաթեմատիկայի առանձին բաժին։ Դարի վերջին իռացիոնալ թվերի մասին պատկերացում ձևավորվեց, որպես ռացիոնալ մոտավորությունների հաջորդականություն, իսկ հաջորդ հարյուրամյակի ընթացքում շնորհիվ Լամբերտի, Էյլերի և Գաուսի ջանքերի, թվաբանությունը ներառեց գործողություններ կոմպլեքս մեծությունների հետ՝ ձեռք բերելով ժամանակակից տեսք... Ավելին

Շաբաթ 33

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 33, 2019 թ.

Շաբաթ 18
Lion cub with mother.jpg

Առյուծ (լատ.՝ Panthera leo), կատվազգիների ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուն, որը համարվում է նաև հովազների ցեղի չորս խոշոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Առյուծները խոշոր չափերի մկանոտ, բաշավոր կատուներ են, որոնց արտաքին բնութագրիչներն են կարճ, կլորավուն գլուխը, ցածր պարանոցը, շրջանաձև ականջները, ինչպես նաև երկար և մազոտ պոչը։ Առյուծների մոտ հստակորեն արտահայտված է սեռական տարբերակվածությունը (դիմորֆիզմը)․ արուների միջին համեմատական քաշը կազմում է 150-250 կգ, էգերինը՝ 120-182 կգ։ Ի տարբերություն էգերի՝ արուներն ունեն կրծքավանդակը և պարանոցը ծածկող բաշ, որն էլ այս տեսակի գլխավոր տարբերակիչ առանձնահատկությունն է։ Առյուծներն ապրում են խմբերով․ դասական փրայդը կազմված է մի քանի ազգակից արուներից, չափահաս էգերից և ձագերից՝ կորյուններից։ Առյուծները ակտիվ գիշատիչներ են և կարևոր նշանակություն ունեն շրջակա միջավայրի կենսաբազմազանության ձևավորման և պահպանության համար։ Առյուծների խմբի որոշ առանձնյակներ հայտնի են որպես մարդակերներ, թեպետ սա տեսակի սննդառության ուղղակի բնութագրիչներից չէ։ Պայմանականորեն, առյուծները բնակվում են խոտածածկ տարածություններում և ազատ սավաննաներում։ Մյուս մեծ կատուների համեմատությամբ՝ առյուծները շատ ավելի ընտելացած են ցերեկային կենսակերպին, սակայն որոշ հանգամանքներից ելնելով կարող են ակտիվություն ցուցաբերել նաև գիշերային ժամերին։ Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում այս կենդանիները տարածված են եղել ամբողջ Եվրասիայում, Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում, սակայն ներկայումս վերջիններիս պոպուլյացիաները պահպանվել են բացառապես Ենթասահարական Աֆրիկայում և արևմտյան Հնդկաստանի մի փոքր հատվածում։ կարդալ ավելին․․․

Շաբաթ 34

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 34, 2019 թ.

Շաբաթ 17
Necip Mahfuz.jpg
Նագիբ Մահֆուզ (արաբ․՝ نجيب محفوظ‎‎), եգիպտացի գրող։ Առաջին արաբ գրողն է, որ գրականության բնագավառում արժանացել է Նոբելյան մրցանակի (1988 թ.)։ Նագիբ Մահֆուզն ու Թաուֆիկ ալ-Հաքիմը համարվում են արաբական գրականության ժամանակակից առաջին հեղինակները, որ անդրադարձել են էքզիստենցիալիստական թեմաների։ Իր գրական գործունեության ավելի քան յոթանասուն տարիների ընթացքում հրատարակել է 34 վեպ, ավելի քան 350 պատմվածք, բազմաթիվ ֆիլմերի սցենարներ և հինգ պիեսներ։ Նրա բազմաթիվ ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանվել են եգիպտական ու արտասահմանյան ֆիլմեր։

Մահֆուզի «Ռադոբիս» վեպը թարգմանվել է հայերեն և հրատարակվել 2015 թվականին։ Նագիբ Մահֆուզը ծնվել է 1911 թվականի դեկտեմբերի 11-ինԿահիրեում՝ պետական պաշտոնյայի ընտանիքում։ Նրան կոչել են ի պատիվ եգիպտացի հայտնի բժիշկ, եգիպտական մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի հիմնադիր Նագիբ Փաշա Մահֆուզի, որ ներկա է եղել ապագա գրողի ծնունդին։ Մահֆուզը եղել է իր ընտանիքի ամենակրտսեր՝ յոթերորդ երեխան և ունեցել է չորս ավագ եղբայր և երկու ավագ քույր։ Սակայն նրա քույրերն ու եղբայրները բավական մեծ են եղել իրենից, և մանկության տարիներին իսկական ջերմ ու վստահությամբ լի հարաբերություններ նրանց միջև չեն եղել։ Մահֆուզն իր ծնողների մասին քիչ է պատմել։ Հայտնի է, որ հայրը եղել է քաղաքացիական ծառայող՝ հաշվետար կամ հաշվապահ, սակայն բավական վաղ հեռացել է պաշտոնից, որպեսզի վարի իր առևտրական ընկերոջ գործերը։ Ավելին


Հոդվածը բարելավվել է «Ես ստեղծում եմ կարևորագույն հոդված» նախագծի շրջանակներում
Հոդվածը բարելավվել է «Ես ստեղծում եմ կարևորագույն հոդված» նախագծի շրջանակներում։
Շաբաթ 35

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 35, 2019 թ.

Շաբաթ 16

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Yin and Yang.svg
Հոդվածը բարելավվել է «Կարևորագույն հոդվածներ» նախաշրջանակներում։

Դաոսականություն, չինական կրոնական կամ փիլիսոփայական ուղղություն, որը ընգծում է Դաոյի հետ ներդաշնակ կյանքը (չինարեն ավանդ. , պինին: 'Dào'), գրական՝ ճանապարհ։ Դաոն հիմնարար գաղափար է չինական շատ փիլիսոփայական ուղղություններում։ Դաոսականությունում արտահայտվում է սկզբունք, որ «դաոն» ամեն ինչի գոյության օրինակի ու բովանդակության աղբյուր է։ Դաոսականությունը տարբերվում է կոնֆուցիականությունից՝ չհակասելով ծեսերին և հասարակական կարգին։ Դաոսականության էթիկան մեծապես կախված է հատուկ դպրոցից, բայց հակված է ընդգծելու Վու-վեյը (անջանք գործողություն), բանականությունը, պարզությունը, ինքնահոսությունը և երեք գանձերը՝ 慈 կարեկցանքը, 儉 զգուշավորությունը և 不敢為天下先 խոնարհությունը։

Դաոսականության արմատները հասնում են առնվազն մ.թ.ա. 4-րդ դար։ Վաղ դաոսականությունն իր տիեզերական պատկերացումները վերցրել է Յինյանգի բնագիտական դպրոցից և խորապես ազդվել է չինական մշակույթի ամենահին տեքստերից։ Յիջինգը փիլիսոփայական համակարգ է այն մասին, թե ինչպես պահել, վարվել մարդկանց հետ՝ հետևելով բնության այլընտրանքային փուլերին։ Լեգալիստ Շեն Բուհայը (մ.թ.ա. 400-337 թթ., հնարավոր է լինի նաև դաոսականության հիմնադիրը) Վու-վեյի իսկական քաղաքականության բացահայտողն է։ Դաո Դե Ցզինը, ամփոփ գիրք է Լաո Ցզիի ուսմունքների մասին (չինարեն 老子, արտասանություն։ Lǎozǐ, Wade–Giles։ Lao Tzu), որը Հուանցզիի ավելի ուշ գրությունների հետ միասին համարվում է դաոսականության ավանդույթների անկյունաքարային աշխատանքներից։

Հան դինաստիայի (մ.թ.ա. 206 – մ.թ. 220) կողմից դաոսականության տարբեր աղբյուրներ համակցվել են կրոնական կառույցների ավանդույթներին և ծեսերին Շու (ժամանակակից Սիչուան) նահանգում։ Վաղ Անտիկ Չինաստանում, դաոսականները համարվում էին ճգնավորներ կամ մենակյացներ, ովքեր քաղաքական կյանքին չէին մասնակցում։ Հուանցզին ամենահայտնին էր, և էական է, որ նա, ապրելով հարավում, տեղական չինական շամանական ավանդույթների մի մասն էր։

Կին շամանները մեծ դեր են խաղացել այս ավանդույթներում, որոնք հատկապես ուժեղ էին հարավային Չու նահանգում։ Վաղ դաոսականության շարժումը, հակադրվելով շամանիզմին, զարգացրեց իր իսկ ինստիտուտը, բայց կլանեց հիմնական շամանական տարրերը։ Շամանները երևան բերեցին դաոսականության հիմնական տեքստերը վաղ ժամանակներից մինչև 20-րդ դար։ Դաոսականության ինստիտուցիոնալ պատվիրանները զարգացան տարբեր եղանակներով, որոնք ավելի ուշ ժամանակներում պայմանականորեն խմբավորված են երկու հիմնական ճյուղերում՝ Հուանխեն դաոսականություն և Զենգայի դաոսականություն}։ Լաո Ցզիից և Հուան Ցզիից հետո դաոսականության գրականությանն աճել է կայուն կերպով և ձևավորվել է կանոնի ձևով՝ Դաո զենգը, որը տպագրվել է կայսեր հրամանով։ Չինաստանի պատմության ընթացքում դաոսականությունը մի քանի անգամ ընդունվել է որպես պետական կրոն։ 17-րդ դարից հետո այն զիջել է իր դիրքերը։ Դաոսականությունը դարերի ընթացքում խորը ազդեցություն է թողել... Ավելին

Շաբաթ 36

Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 36, 2019 թ.

Emblem-star.svg Գլխավոր էջի բաժիններ – Շաբաթվա հոդվածՕրվա հոդվածԱյսօր պատմության մեջԳիտեի՞ք որՕրվա պատկերՆորություններ