Մասնակից:Hasmik Tshagharyan/Ավազարկղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Պարկինսոնի հիվանդություն (ՊՀ)` գլխավորապես կենտրոնական նյարդային համակարգի շարժողական (մոտոր) գործառույթը խաթարող դեգեներատիվ խանգարում[1]։ Հիվանդության զարգացմանը զուգահեռ ոչ շարժողական ախտանշանների տարածվածությունը հարաճում է[1][2]։ ախտանշանները հարաճում են դանդաղ, ժամանակի ընթացքում[1]։ Հիվանդության սկզբնական շրջանում ակնհայտ նշաններն են դողը, ռիգիդությունը, դանդաղկոտությունը և քայլելու դժվարությունը[1]։ Մտածելու կարողության և վարվելակերպի խնդիրներ նույնպես կարող են նկատվել[3]։ Դեմենցիան ավելի տարածուն բնույթ է կրում հիվանդության ուշ փուլերում[3]։ Դեպրեսիան և անհանգստությունը տարածված են ՊՀ ունեցող հիվանդների ավելի քան մեկ երրորդի մոտ[3]։ Այլ ախտանշանները ներառում են զգացական, քնի և հոգեհուզական խնդիրներ[1][3]։ Գլխավոր շարժողական ախտանշանները ամբողջացվելով անվանվում են «պարկինսոնիզմ» կամ «պարկինսոնյան համախտանշան»[2][4]։

Պարկինսոնի հիվանդության պատճառը դեռևս անհայտ է, սակայն ներկայումս համարվում է, որ դրա զարգացման հարցում ներգրավված են գենետիկան և միջավայրային գործոնները[2]։ Հիվանդության զարգացման հավանականությունն ավելի մեծ է այն մարդկանց մոտ, ում ընտանիքում կան հիվանդությամբ տառապողներ[2]։ Հիվանդության զարգացման հավանականությունը բարձրացած է նաև այն մարդկանց մոտ, ովքեր ենթարկվել են որոշակի պեստիցիդների ազդեցությանը և այն մարդկանց մոտ, ովքեր նախկինում ունեցել են գլխի վնասվածք, մինչդեռ ՊՀ-ի զարգացման ռիսկը նվազած է ծխողների և նրանց մոտ, ովքեր օգտագործում են սուրճ կամ թեյ[2][5]։ Շարժողական ախտանշանները արդյունքն են միջին ուղեղում առկա սև նյութի բջիջների մահվան[1]։ Դրա հետևանքով այդ շրջաններում դոֆամինն անբավարար քանակով է[1]։ Բջիջների մահվան պատճառը հայտնի չէ, սակայն հայտնի է, որ այդ գործընթացում նեյրոններում սպիտակուցներից կազմվում են Լյուի մարմնիկներ[2]։ Ախտորոշումը հիմնվում է ախտանշանների առկայության վրա, այնպիսի հետազոտությունների ներառմամբ, ինչպիսին նյարդապատկերումն է, որը կիրառվում է այլ հիվանդությունների բացառման համար[1]։

Պարկինսոնի հիվանդության բուժում չկա, որը կնպաստի ախտանշանների բարելավմանը[1][6]։ Սկզնական բուժումը սովորաբար կատարվում է հակապարկինսոնային միջոց լևադոպայով (Լ-DOPA), որի արդյունավետության նվազման դեպքում կիրառվում են դոֆամինի համակորդներ (ագոնիստ)[3]։ Հիվանդության հարաճմանը (պրոգրեսիա) և նեյրոնների կորստին զուգահեռ այս միջոցները դառնում են քիչ արդյունավետ և միևնույն ժամանակ դրանք հարուցում են բարդություն՝ ոչ կամային շարժումներ[3]։ Դիետան և վերականգնողական թերապիայի որոշ ձևեր ցուցաբերել են որոշակի արդյունավետություն ախտանշանների բարելավման հարցում[7][8]։ Սուր դեպքերում, երբ դեղերն անարդյունավետ են, կատարվում է վիրաբուժական միջամտություն՝ միկրոէլեկտրոդների տեղադրմամբ ուղեղի խորը խթանում, որը նվազեցնում է շարժողական ախտանշանները[1]։ ՊՀ-ի ոչ շարժողական խանգարումների, ինչպիսին քնի և հոգեհուզական խանգարումներն են, բուժումը մեծ արդյունավետություն չի գրանցել[2]։ 2015թ․-ի դրությամբ ՊՀ ունեցող հիվանդների քանակը 6,2 մլն էր, ինչի հետևանքով ընդհանուր առմամբ գրանցվել է 117,400 մահ[9][10]։ Պարկինսոնի հիվանդությունը սովորաբար զարգանում է 60 անց մարդկանց մոտ, ում մոտավորապես մեկ տոկոսը տառապում են հիվանդությամբ[1][11]։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հիվանդանում քան կանայք 3։2 հարաբերությամբ[2]։ Երբ այն դիտվում է մինչև 50 տարեկանների մոտ, այն կոչվում է վաղ ՊՀ[12]։ Կյանքի տևողության կանխատեսումը ախտորոշումից հետո միջինում կազմում է 7-14 տարի[3]։ Հիվանդությունն անվանվել է անգլիացի բժիշկ Ջեյմս Պարկինսոնի պատվին, ով 1817թ․-ին հրապարակել է առաջին մանրամասն նկարագրությունը ցնցումային պարալիզի վերաբերյալ ակնարկում[13][14]։ Հասարակության իրազեկումն ըմդգրկում է Պարկինսոնի համաշխարհային օրը (Ջեյմս Պարկինսոնի ծննդյան օրը, ապրիլի 11) և օգտագործվում է կարմիր վարդակակաչը, որպես հիվանդության խորհրդանիշ[15]։ Պարկինսոնով հիվանդ մարդկանց ցանկը, ովքեր նպաստել են հասարակության իրազեկմանը, ընդգրկում է դերասան Մայքլ Ջ․ Ֆոքսին, օլիմպիական հեծանվորդ Դեյվիս ՖԻննեյին, պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ Մուհամեդ Ալիին և դերասան Ալան Ալդային[16][17][18][19]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարժվելու դժվարությունը, որը հանդիպում է ՊՀ-ի ժամանակ կոչվում է պարկինսոնիզմ, որը բացատրվում է որպես բրադիկինեզիա (կամային շարժումներ կատարելու դանդաղում, արագության հարաճուն նվազմամբ և կրկնվող շարժումներ, ինչպիսին են մատների ցնցումները[20]) համակցվող 3 այլ ախտանշանների հետ․ մկանային (կապարե փող կամ ատամնանիվ) ռիգիդություն, հանգստի ժամանակ ցնցում և կեցվածքային անկայունություն։ Բազմաթիվ այլ խանգարումներ կարող են ունենալ պարկինսոնիզմի շարժողական խնդիրները[21][22]։

Պարկինսոնի հիվանդությունը պարկինսոնիզմի հանդիպման ամենատարածված ձևն է և երբեմն կոչվում է իդիոպաթիկ պարկինսոնիզմ, որը նշանակում է պարկինսոնիզմ չբացահայտված պատճառից[6][23]։ Պարկինսոնիզմի բացահայտված պատճառներից են թույները, ինֆեկցիաները, դեղերի կողմնակի ազդեցությունները, մետաբոլիկ (նյութափոխանակային) խանգարումները և ուղեղի վնասվածքները, ինչպիսին կաթվածն է (ինսուլտ)։ Մի շարք նեյրոդեգեներատիվ խանգարումների ժամանակ նույնպես կարող է դիտվել պարկինսոնիզմ և երբեմն դրանք անվանվում են «ատիպիկ պարկինսոնիզմ» կամ «Պարկինսոն պլյուս» համախտանշաններ (հիվանդություններ պարկինսոնիզմով, համակցված այլ ախտանշանների հետ, որոնք տարբերակում են դրանց ՊՀ-ից)։ Դրանք ներառում են համակարգային բազմակի ատրոֆիաներ, հարաճող վերկորիզային պարալիզ, կեղևահիմային (կորտիկոբազալ) դեգեներացիա և դեմենցիա Լյուի մարմնիկներով (ԴԼՄ)[6][24]։

Գիտնականները երբեմն Պարկինսոնի հիվանդությունը դասակարգում են որպես սինուքլեինոպաթիա (ուղեղում ալֆա-սինուքլեին սպիտակուցի ախտաբանական կուտակման հիման վրա), տարբերակելու համար այլ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններից, ինչպիսին Ալցհեյմերի հիվանդությունն է, որի ժամանակ ուղեղում կուտակվում են տաու սպիտակուցներ[25]։ Զգալի կլինիկական և ախտաբանական նմանություններ կան տաուպաթիաների և սինուքլեինոպաթիաների միջև։ Ի տարբերություն Պարկինսոնի հիվանդությանը, Ալցհեյմերի հիվանդությունը ավելի հաճախ արտահայտվում է հիշողության կորստով և ՊՀ-ի հիմնական նշանները (դանդաղկոտություն, ցնցումներ, կարծրություն և կեցվածքային անկայունություններ) սովորաբար չեն հանդիպում Ալցհեյմերի հիվանդության ժամանակ։

Դեմենցիան Լյուի մարմնիկներով, մեկ այլ սինուքլեինոպաթիա է և ունի շատ նմանություններ ախտաբանությունում, հատկապես ՊՀ-ի դեմենցիայի հետ համակցված ենթատեսակների հետ, որոնք հայտնի են որպես Պարկինսոնի հիվանդության դեմենցիա։ ՊՀ-ի և ԴԼՄ-ի փոխհարաբերությունը բարդ է և մինչև վերջ չբացահայտված[26]։ Դրանք կարող են հանդես գալ որպես մեկ շարունակական բնույթ ունեցող հիվանդության մասնիկներ՝ բազմազան տարբերակիչ կլինիկական և ախտաբանական նշաններով կամ արտահայտվել որպես առանձին հիվանդություններ[26]։

Նշաններ և ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Black and white picture of a male with PD stooping forward as he walks. He is viewed from the left side and there is a chair behind him.
A man with Parkinson's disease displaying a flexed walking posture pictured in 1892[27]

Պարկինսոնի հիվանդության ամենաճանաչելի և բնորոշ ախտանշանները շարժողական (մոտոր) են[28]։ Ոչ շարժողական ախտանշանները, որոնք ընդգրկում են ավտոնոմ (ինքնավար նյարդային համակարգի) խաթարում, նյարդահոգեբուժական խնդիրներ (տրամադրության, ճանաչողական, վարվելակերպի կամ մտածելակերպի փոփոխություններ), զգացական (հատկապես հոտառության փոփոխություն) և քնի խանգարումներ նաույնպես հաճախ են հանդիպում։ Այս ոչ շարժողական խանգարումներից որոշները կարող են առկա լինել ախտորոշման ժամանակ[28]։

Շարժողական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չորս շարժողական ախտանշանները համարվում են հիմնական ՊՀ-ի ժամանակ․ ցնցում, դանդաղաշարժություն (բրադիկինեզիա), ռիգիդություն և կեցվածքային անկայունություն[28]։

Ամենահաճախ հանդիպող նշանը հանգստի ժամանակ ձեռքի դանդաղ ցնցումն է, որն անհետանում է ախտահարված ձեռքի կամային շարժման դեպքում և խորը քնի ժամանակ[28]։ Որպես կանոն ի հայտ է գալիս ցնցում մեկ ձեռքի վրա, որը հիվանդության հարաճման հետևանքով ի վերջո ընդգրկում է երկու ձեռքն էլ[28]։ ՊՀ-ի ցնցման հաճախությունը 4-6 հերցի սահմաններում է մեկ վայրկյանում։ Ցնցումը ունի հաբի գլորման (pill-rolling) բնույթ, որը արտահայտվում է ցուցամատի և բթամատի միմյանց հպելով և շրջանաձև շարժում կատարելով[28]։ Եզրույթը ծագել է ՊՀ ունեցող մարդկանց շարժումները դեղապատրաստման գործընթացին (ձեռքով հաբի պատրաստելուն) նմանեցնելու հետևանքով[29]։

Բրադիկինեզիան (դանդաղաշարժություն) դիտվում է ՊՀ-ի բոլոր դեպքերում, ծագում է մոտոր պլանավորման խանգարման հետևանքով և կապվում է շարժման ամբողջ գործընթացի դժվարությունների հետ՝ պլանավորումից մինչև շարժման սկիզբ և այնուհետև դրա ավարտ։ Հաջորդական և միաժամանակյա շարժումների իրագործումը խաթարված է։ Բրադիկինեզիան Պարկինսոնի հիվանդության ամենասահմանափակող ախտանշանն է, որը հարուցում է դժվարություններ առօրյա գործողությունների կատարման ժամանակ, ինչպիսիք են հագնվելը, սնվելը և լոգանք ընդունելը։ Այն բերում է միաժամանակ երկու՝ իրարից անկախ գործողություն կատարելու դժվարացմանը և կարող է ավելի շատ դրսևորվել հոգեհուզական սթրեսի կամ ուղեկցող հիվանդությունների առկայության դեպքում։ Հակադարձաբար, ՊՀ ունեցողները կարող են հաճախ ավելի հեշտորեն վարել հեծանիվ կամ աստիճաններով բարձրանալ քան քայլել հարթակով։ Մինչ շատ բժիշկներ կարող են նկատել բրադիկինեզիան, դրա պաշտոնապես հաստատման համար հիվանդները պետք է կատարեն կրկնողական շարժումներ ձեռքերով և ոտնաթաթերով[30]։

Ռիգիդությունը մկանների կարծրությունն է, որը դրսևորվում է բարձրացած մկանային տոնուսի, ավելորդ և շարունակական կծկումների ձևով և ինչի հետևանքով բարձրանում է վերջույթի դիմադրությունը շարժման հանդեպ[28]։ ՊՀ-ի ժամանակ ռիգիդությունը կարող է լինել միօրինակ («կապարե փող») կամ ատամնանիվի աշխատանքի նմանությամբ[6][28][31][32]։ Ցնցման և բարձրացած տոնուսի համակցումը համարվում է ատամնանիվային ռիգիդության հիմքը[33]։ Ռիգիդությունը կարող է ուղեկցվել հոդացավերով․ այդպիսի ցավերը հաճախ հիվանդության դրսևորման վաղ նշաններից են[28]։ Պարկինսոնի հիվանդության վաղ շրջաններում, ռիգիդությունը հաճախ ասիմետրիկ է և հակված են ախտահարման պարանոցի և ուսերի մկանները, դեմքի և վերջույթների մկաններից առաջ[34]։ Հիվանդության հարաճման հետ մեկտեղ ռիգիդությունն ընդգրկում է ամբողջ մարմինը և նվազեցնում շարժվելու կարողությունը։

Կեցվածքային անկայունությունը բնորոշ է հիվանդության ուշ շրջաններին, բերում է հավասարակշռության խախտմանը և հաճախակի ընկնելուն[35], վստահության կորստին և շարժունակության նվազմանը[36]։ Անկայունությունը սովորաբար բացակայում է սկզբնական շրջաններում, հատկապես երիտասարդ անձանց մոտ և հատկապես մինչ երկկողմանի ախտանշանների զարգացումը[37]։ ՊՀ ունեցողների մինչև 40%-ը կարող է ունենալ անկումներ և մոտավորապես 10%-ի մոտ անկումները կարող են դրսևորվել ամեն շաբաթ, ինչ կապված է հիվանդության արտահայտման սրությունից[28]։

Այլ ճանաչված մոտոր նշաններից են քայլվածքի և կեցվածքի խանգարումները, ինչպիսին է ֆեստինացիան (սրընթաց տատանողական քայլեր և առաջ ծալված դիրք, երբ քայլում են, չծալված ձեռքերը ճոճելով)։ Քայլվածքի հանկարծակի ընդհատումը (կարճատև կանգառներ քայլելիս, երբ թվում է թե ոտքը խրվել է գետնի մեջ, հատկապես շրջադարձ կատարելու կամ ուղղությունը փոխելու փորձի դեպքում), ոչ պարզ, մոնոտոն հանգիստ խոսքը, դեմքի դիմականման արտահայտությունը և ձեռագիրը, որը շարունակաբար փոքրանում է հանդիսանում են այլ տարածված ախտանշաններ[38]։

Նյարդահոգեբուժական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարկինսոնի հիվանդությունը կարող է պատճառ հանդիսանալ նյարդահոգեկան խանգարումների, որոնք կարող են լինել մեղմից մինչև սուր աստիճանով։ Դրանք ընդգրկում են կոգնիտիվ (ճանաչողական), տրամադրության, վարվելակերպի և մտածելակերպի փոփոխություններ։[28]

Կոգնիտիվ խանգարումները կարող են ի հայտ գալ հիվանդության վաղ շրջաններում, երբեմն մինչ ախտորոշելը և հիվանդության ընթացքի հետ կրել ավելի տարածուն բնույթ[28][39]։ Ճանաչողական ամենատարածված խանգարումները ՊՀ-ի ժամանակ ղեկավարման դժվարություններն են, որոնք ընդգրկում են նախագծումը, կոգնիտիվ ճկունությունը, աբստրակտ մտածելակերպը, կանոնների պահպանումը, անհարկի գործողությունների կանխումը, անհրաժեշտ գործողությունների կատարումը, աշխատանքային հիշողությունը և ուշադրության կենտրոնացումը[39][40]։ Այլ կոգնիտիվ դժվարություններն են դանդաղած կոգնիտիվ մշակման արագությունը, վերհիշելու կարողության խափանումը, ընկալման և ժամանակի զգացողության խափանումները[39][40]։ Այնուամենայնիվ վերհիշելու կարողությունը բարելավվում է, երբ կիրառվում են հուշումներ[39]։ Տեսատարածական կողմնորոշման դժվարությունները նույնպես հիվանդության մասն են կազմում և նկատվում են, երբ անձը անցնում է դիմային ճանաչման և նկարված գծերի տարածական ընկալման թեստեր[39][40]։

Ի համեմատ ընդհանուր բնակչությանը, ՊՀ ունեցող անձի մոտ երկուսից վեց անգամ բարձրացած է դեմենցիայի զարգացման հավանականությունը[28][39]։ ՊՀ-ով տարապողների մինչև 78%-ը ունի Պարկինսոնի հիվանդության դեմենցիա[41]։ Դեմենցիայի տարածվածությունը աճում է տարիքի հետ[42]։ Դեմենցիան ասոցացվում է ՊՀ ունեցողների և նրանց խնամակալների կյանքի որակի նվազման, մահացության բարձրացման և բուժքույրական խնամքի անհրաժեշտության հետ[39]։

Ազդակի կառավարման խանգարումները, որոնք ընդգրկում են ախտաբանական խաղամոլությունը, սեռական ցանկության բարձրացումը, շատակերությունը, ծախսեր կատարելու հակումը և չափից դուրս մեծահոգության ցուցաբերումը հարուցվում են օրալ (մարսողական ճանապարհով) ընդունվող ակտիվ դոֆամինի համակորդների (ագոնիստ) պատճառով։ Դոֆամինի կարգավորման խանգարման համախտանշանը՝ դեղեր ընդունելու ցանկության բարձրացումը, լևադոպայի կիրառման հազվադեպ բարդություններից է[43]։

Պահվածքի և տրամադրության փոփոխությունները ավելի տարածված են առանց կոգնիտիվ խանգարումների ՊՀ ունեցողների մոտ, քան ընդհանուր բնակչության շրջանում և սովորաբար դիտվում են դեմենցիայով ուղեկցվող ՊՀ ունեցողների մոտ։ Տրամադրության ամենատարածված խանգարումները դեպրեսիան, ապաթիան և անհանգստությունն են[28]։ Դեպրեսիայի ախտորոշումը բարդացած է այն հանգամանքով, որ դեպրեսիայի ժամանակ մարմնի լեզուն կարող է քողարկվել որպես ՊՀ՝ ընդգրկելով տխուր, մտահոգ դեմքի արտահայտություն, մեղավոր հայացք, դանդաղ շարժումներ և մոնոտոն խոսք։ ՊՀ մարդկանց մինչև 30%-ը կարող են ունենալ անհանգստության նշաններ, որոնք կարող են դրսևորվել ընդհանուր անհանգստության խանգարումից մինչև սոցիալական ֆոբիա, խուճապային խանգարումներ և օբսեսիվ կոմպուլսիվ խանգարումներ։ Դրանք նպաստում են կյանքի որակի անկմանը և մոտոր ախտանշանների սրացմանը, ինչպիսիք են տատանման կամ ընդհատման դրսևորումները։

Փանդինգը (punding), որը կրկնողական, աննպատակ կարծրատիպային (ստերեոտիպային) պահվածքն է մի քանի ժամ շարունակ, հակապարկինսոնային բուժման բարդություններից է։

Պատրանքները (հալյուցինացիա) և մոլորվածությունը հանդիպում են ՊՀ ունեցողների մոտավորապես 50%-ի շրջանում և ազդարարում են դեմենցիայի ի հայտ գալու մասին։ Դրանք տատանվում են փոքր պատրանքներից՝ «անցման զգացումից» (ինչ-որ բան արագ անցնում է մարդու կողքով) կամ «ներկայության զգացումից» (անձը կարծում է, որ ինչ-որ բան կամ ինչ-որ մեկը կանգնած է իր հետևում) մինչև վառ, պատկերավոր խանգարումներ՝ կազմավորված տեսողական պատրանքներ և պարանոիդ մտքեր։ Լսողական պատրանքները բնորոշ չեն ՊՀ-ին և հիվանդների կողմից հազվադեպ են նկարագրվում ձայներ։ Ներկայումս մեծապես կա համոզմունք, որ փսիխոզը ՊՀ-ի անբաժանելի մասն է։ Մոլորություններով փսիխոզը և զառանցանքները համարվում են հակապարկինսոնային դեղերով բուժման անցանկալի ազդեցություն և կարող են նաև հարուցվել միզասեռական ինֆեկցիաներով (քանի որ հաճախ հանդիպում են թույլ չափահասների մոտ), բայց դեղերը և ինֆեկցիան միակ գործոնները չեն և ուղեղի ախտաբանությունն ու նյարդամիջնորդանյութերի կամ դրանց ընկալիչների փոփոխությունները (օրինակ՝ ացետիլխոլին, սերոտոնին) նույնպես համարվում են կարևոր գործոն ՊՀ-ի ժամանակ փսիխոզի զարգացման հարցում[44][45]։

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի հավելում նյարդահոգեբուժական և մոտոր խանգարումներին, ՊՀ-ն կարող է ախտահարել այլ գործառույթներ։

Քնի խանգարումները հիվանդության հատկանիշներից են և դեղերի օգտագործման հետևանքով կարող են վատթարանալ[28]։ ախտանշանները կարող են դրսևորվել որպես ցերեկային քնկոտություն (նարկոլեպսիային նմանվող, քնելու ցանկության հանկարծակի գրոհներ), խանգարումներ քնի՝ աչքերի արագ շարժման (ԱԱՇ) փուլում կամ անքնություն[28]։ ԱԱՇ պահվածքային խանգարումը, որի դեպքում մարդիկ իրենց երազներում կատարվող իրադարձությունները իրականում իրականացնում են՝ հաճախ վնասելով իրենց կամ իրենց կողակցին, կարող է սկսվել շատ տարիներ առաջ մինչև մոտոր կամ ճանաչողական խանգարումների կամ ԴԼՆ-ի զարգացումը[46]։

Ինքնավար նյարդային համակարգի խանգարումները կարող են բերել օրթոստատիկ թերճնշման (կանգնելիս ճնշման անկում), յուղոտ մաշկի և բարձրացած քրտնարտադրության, ակամա միզարձակման և փոփոխված սեռական ֆունկցիայի[28]։ Փորկապությունը և ստամոքսի դատարկման խանգարումը (ստամոքսի շարժունակության խանգարում) կարող են լինել բավական մեծ դիսկոմֆորտի (տհաճություն) պատճառ և նույնիսկ վտանգ հանդիսանալ առողջության համար[7]։ Ընկալման փոոփոխությունները կարող են ընդգրկել հոտառության, տեսողության, ցավի ընկալման խանգարումներ և պարեսթեզիաներ (ծակծկոցներ և թմրածություն)[28]։ Բոլոր այս ախտանշանները կարող են ի հայտ գալ հիվանդության ախտորոշումից տարիներ առաջ[28]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ ռիսկի գործոններ են առաջարկվել՝ հիմնվելով հիվանդության հավանական մեխանիզմների վրա, սակայն ոչ մեկը ամբողջապես չի ապացուցվել[47]։ Ամենահաճախ հանդիպող կապը հիվանդության զարգացման հետ ունեն պեստիցիդների ազդեցությանը ենթարկված անձինք, ում մոտ ռիսկը բարձրացած է և ծխողները, ում մոտ ռիսկը նվազած է[47][48]։ Կա հավանական կապ ՊՀ-ի և H. pylori ինֆեկցիայի միջև, որը կարող է կանխել որոշ դեղերի ներծծումը, որոնց շարքում է նաև լևադոպան[49][50]։

Միջավայրի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պեստիցիդների ազդեցությանը ենթարկվելը և անցյալում գլխի վնասվածք ունենալը կապվում է Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման ռիսկի բարձրացման հետ։ Երբեք չծխած և երբեք կոֆեին պարունակող խմիչքներ չօգտագործած մարդկանց մոտ ՊՀ-ի զարգացման ռիսկը մի փոքր բարձրացած է[43]։

Ուրատների ցածր խտությունն արյան մեջ նույնպես ասոցացվում է ՊՀ-ի ռիսկի բարձրացման հետ[51]։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Parkin crystal structure

Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ՊՀ-ն գենետիկ և միջավայրային գործոնների համակցման արդյունք է[2]։ ՊՀ հիվանդների մոտ 15%-ը ունի առաջին աստիճանի բարեկամ, ով նույնպես հիվանդ է[6], իսկ 5-10%-ի մոտ հիվանդությունն առաջացել է որոշակի գեների մուտացիայի արդյունքում[52]։ Այդ գեներից մեկի մուտացիան կրելը կարող է չբերել հիվանդության զարգացմանը և կարող է միայն բարձրացնել մարդու ընկալունակությունը հիվանդության նկատմամբ այլ ռիսկի գործոնների հետ մեկտեղ, որոնք ազդում են նաև հիվանդության սկսման տարիքի, արտահայտման սրության և հարաճման վրա[52]։ Առնվազն 17 աուտոսոմ դոմինանտ և ռեցեսիվ գենային մուտացիաներ են ընդգրկված ՊՀ-ի զարգացման հիմքում, որոնք ներառում են SNCA, LRRK2/PARK8, GBA, PRKN, PINK1, DJ1/PARK7, VPS35, EIF4G1, DNAJC13, CHCHD2 և UCHL1[53][54]:

ՊՀ-ով մարդկանց մինչև 5%-ը ունի GBA-1 գենի մուտացիաներ[55]։ Այս մուտացիաներն առկա են չախտահարված մարդկանց նվազ քան 1%-ի մոտ։ ՊՀ-ի առաջացման ռիսկը աճում է 20-30 անգամ, եթե այս մուտացիաներն առկա են։ Այս մուտացիաների հետ ասոցացված ՊՀ-ն ունի միևնույն հատկանիշները, սակայն հիվանդության հայտնվելու ավելի վաղ տարիք և կոգնիտիվ ու մոտոր խանգարումների ավելի սրընթաց զարգացում։

SNCA գենի մուտացիաները կարևոր են ՊՀ-ում, որովհետև սպիտակուցը, որը կոդավորվում է այս գենով՝ ալֆա-սինուքլեինը, ՊՀ-ի ժամանակ ուղեղում առաջացող Լյուի մարմնիկների գլխավոր բաղադրիչն է[52]։ Հայտնաբերվել է, որ որոշ գեների մուտացիաները, որոնք ներառում են SNCA, LRRK2 և GBA-ն, հանդիսանում են «եզակի» (սպորադիկ, ոչ ընտանեկան) ՊՀ-ի ռիսկի գործոններ[52]։ Մուտացիաները LRRK2 գենում ընտանեկան և եզակի ՊՀ-ների ամենատարածված պատճառն են․ հանդիպում են ընտանեկան ՊՀ ունեցողների 5%-ի և սպորադիկ ՊՀ ունեցողների 3%-ի մոտ[52][56]։ GBA գենի մուտացիան, Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման ամենամեծ ռիսկն է պարունակում[53]։

Պարկինսոն-կապված մի շարք գեներ պատասխանատու են լիզոսոմների, օրգանելների ֆունկցիաների համար, որով դրանք մարսում են բջիջների կենսագործունեության անպետք արգասիքները։ Առաջարկվել է վարկած, որի համաձայն, ՊՀ-ի որոշ դեպքեր հարուցվում են լիզոսոմալ խանգարումների հետևանքով, ինչի հետևանքով նվազում է բջիջների՝ ալֆա-սինուքլեին ճեղքելու հատկությունը[57]։

LRP10 գենի մուտացիաների հետ է ասոցացվում աուտոսոմ դոմինանտ ձևը[58]։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Several brain cells stained in blue. The largest one, a neurone, with an approximately circular form, has a brown circular body inside it. The brown body is about 40% the diameter of the cell in which it appears.
A Lewy body (stained brown) in a brain cell of the substantia nigra in Parkinson's disease. The brown colour is positive immunohistochemistry staining for alpha-synuclein.

ՊՀ-ի գլխավոր ախտաբանական բնութագրիչը ուղեղի հիմային հանգույցի բջիջների մահն է (մինչև կյանքի վերջ ախտահարվում է սև նյութի կոմպակտ հատվածի դոֆամին արտազատող նեյրոնների 70%-ը)[56] և Լյուի մարմնիկների առկայությունը (ալֆա-սինուքլեին սպիտակուցի կուտակումներ) մնացած շատ նեյրոններում։ Այս նեյրոնների մահը ուղեկցվում է աստրոցիտների (աստղաձև գլիալ բջիջներ) մահով և միկրոգլիայի (գլիալ բջիջների մեկ այլ տեսակ) նշանակալի աճով սև նյութում[59]։

Կա հիմային հանգույցը ուղեղի այլ հատվածներին կապող հինգ ուղի։ Դրանք հայտնի են որպես շարժիչ, ակնաշարժ, ասոցիատիվ, լիմբիկ և ակնակապճաճակատային շրջաններ՝ գլխավոր պրոյեկտվող շրջանների անվանումներով[60]։ Դրանք բոլորը ախտահարված են ՊՀ-ի ժամանակ և դրանց խախտումը բացատրում է հիվանդության շատ դրսևորումներ, քանի որ այդ շրջանները ներառված են շատ գործառույթների իրագործման հարցում՝ ընդգրկելով շարժումը, ուշադրությունը և ուսումը[60]։ Գիտականորեն, ամենաշատ հետազոտված շրջանը շարժիչն է[60]։

1980թ․-ից ընդունված է շարժիչ շրջանի և ՊՀ-ի ժամանակ դրա փոփոխության որոշակի մոդել, որը սակայն այնուհետև ենթարկվել է որոշակի փոփոխությունների[60]։ Այս մոդելի համաձայն, հիմային հանգույցը կանոնավոր կերպով արգելակում է շարժիչ համակարգերի բազմաթիվ դրսևորումները՝ կանխելով դրանց անհարկի ակտիվացումը։ Երբ որոշում է կայացվում կատարել որոշակի շարժում, անհրաժեշտ մոտոր համակարգի արգելակումը նվազում է և այն ակտիվացվում է շարժումը կատարելու համար։ Դոֆամինը մասնակցում է արգելակման նվազեցմանը․ այսպիսով դոֆամինի բարձր մակարդակները հակված են բարձրացնել շարժողական ակտիվությունը, մինչդեռ դրա ցածր քանակների դեպքում, ինչպես ՊՀ-ի ժամանակ է, պահանջվում են ավելի մեծ ջանքեր որևէ շարժում կատարելու համար։ Այսպիսով, դոֆամինի սպառման հետևանքով հարուցվում է հիպոկինեզիա՝ շարժունակության ընդհանուր նվազում[60]։ Դեղերը, որոնք օգտագործվում են ՊՀ-ի բուժման համար, հակադարձաբար կարող են բերել դոֆամինի հավելյալ ակտիվությանը՝ թուլատրելով մոտոր համակարգերի անհարկի ակտիվացումը, ուստի հարուցելով դիսկինեզիա[60]։

Ուղեղի բջիջների մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան ուղեղի բջիջների կորստի մեխանիզմների մի շարք վարկածներ[61]։ Մի մեխանիզմը ենթադրում է ուբիքվիտինին կապված ալֆա-սինուքլեին սպիտակուցի անոմալ կուտակումը վնասված բջիջներում։ Այս անլուծելի սպիտակուցը կուտակվում է նեյրոններում, ձևավորելով ներառուկներ, որոնք կոչվում են Լյուի մարմնիկներ[56][62]։ Համաձայն Հեիկո Բրաակի կողմից առաջարկված դասակարգմանը, Լյուի մարմնիկները առաջինը հայտնվում են հոտառական կոճղեզում, երկարավուն ուղեղում և կամրջի ծածկում․ այս շրջանում հիվանդությունը կարող է ընթանալ անախտանշան կամ կարող են դրսևորվել վաղ ոչ մոտոր ախտանշաններ (ինչպես օրինակ հոտառության կորուստն է կամ քնի և ինքնավար համակարգի որոշ խանգարումներն են)։ Հիվանդության հարաճման հետ մեկտեղ, Լյուի մարմնիկները հայտնվում են սև նյութում, միջին ուղեղում, առաջային ուղեղում և ի վերջո՝ գլխուղեղի նոր կեղևում (neocortex)[56]։ Ուղեղի այս հատվածները նյարդային դեգեներացիայի հիմնական տեղերն են ՊՀ-ի ժամանակ, այնուամենայնիվ, Լյուի մարմնիկները կարող են չհարուցել բջիջների մահ և կարող են նույնիսկ պաշտպանական բնույթ կրել (եթե անոմալ սպիտակուցները մեկուսացվեն)։ Ալֆա-սինուքլեինի այլ ձևերը (օրինակ՝ օլիգոմերները), որոնք չեն ագրեգացվում Լյուի մարմնիկներում, կարող են հանդիսանալ այդ սպիտակուցի տոքսիկ (թունավոր) ձևեր[61][62]։ Դեմենցիա ունեցողների մոտ Լյուի մարմնիկները տարածուն բնույթ են կրում և հաճախ տեղակայված են կեղևի շրջանում։ Նյարդաթելիկների հանգույցները և ծերունական վահանիկները, որոնք բնորոշ են Ալցհեյմերի հիվանդությանը, տարածված չեն, եթե անձը չունի դեմենցիա[59]։
Բջիջների մահվան այլ մեխանիզմները ներառում են պրոտեոսոմալ և լիզոսոմալ համակարգերի խանգարումը և նվազած միտոքոնդրիալ ակտիվությունը[61][63]։ Երկաթի կուտակումը սև նյութում հաճախ դիտվում է սպիտակուցային ներառուկների հետ միացության ձևով։ Դա կարող է կապված լինել օքսիդատիվ սթրեսի, սպիտակուցների ագրեգատների (կուտակումների) և նյարդերի մահվան հետ, սակայն մեխանիզմները մինչև վերջ բացահայտված չեն[64]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բժիշկը ի սկզբանե գնահատում է Պարկինսոնի հիվանդությունը բժշկական պատմության մանրակրկիտ ուսումնասիրության և նյարդաբանական քննության հիման վրա[28]։ Մարդկանց կարող է տրվել լևադոպա, շարժողական որևէ ախտանշանի բարելավման դեպքում ՊՀ ախտորոշումը հաստատելու նպատակով։ Դիահերձման ժամանակ միջին ուղեղում Լյուի մարմնիկների հայտնաբերումը սովորաբար համարվում է վերջնական ապացույց, որ անձն ունեցել է ՊՀ։ Կլինիկական դրսևորումները, ժամանակի ընթացքում կարող են բացառել Պարկինսոնի հիվանդությունը․ դրանք պետք է պարբերաբար վերանայել ախտորոշման ճշտությունը հաստատելու համար[28][65]։

Այլ գործոնները, որոնք կարող են բերել երկրորդային պարկինսոնիզմի զարգացմանը կաթվածը և դեղերն են[65]։ Պետք է բացառել Պարկինսոն պլյուս համախտանշանները, ինչպիսիք են վերկորիզային պարալիզը և համակարգային բազմակի ատրոֆիան[28]։ Հակապարկինսոնային միջոցները սովորաբար քիչ արդյունավետ են Պարկինսոն պլյուս համախտանշանների համար[28]։ Արագ հարաճումը, կոգնիտիվ վաղ խանգարումները կամ կեցվածքային անկայունությունը, նվազագույն ցնցումները կամ ի սկզբանե ախտահարված շրջանների համաչափությունը մատնացույց են անում ավելի շատ Պարկինսոն պլյուս հիվանդությանը քան հենց ՊՀ-ին[66]։ Գենետիկ ձևերը աուտոսոմ դոմինանտ կամ ռեցեսիվ ժառանգմամբ, երբեմն վերաբերում են ընտանեկան Պարկինսոնի հիվանդությանը կամ ընտանեկան պարկինսոնիզմին[6]։

Բժշկական կազմակերպությունները ստեղծել են ախտորոշման չափորոշիչներ, որպեսզի հեշտացվի և ստանդարտացվի ախտորոշման գործընթացը, հատկապես հիվանդության վաղ փուլերում։ Լայնորեն տարածված է Միացյալ Թագավորության «Queen Square Brain Bank for Neurological Disorders» և ԱՄՆ-ի «National Institute of Neurological Disorders and Stroke» կառույցների չափորոշիչները։ Միացյալ Թագավորության վերոնշյալ չափորոշիչը պահանջում է դանդաղաշարժության (բրադիկինեզիա) համակցությունը կամ ռիգիդության, կամ հանգստի ցնցման (տրեմոր), կամ էլ կեցվածքային անկայունության հետ։ Պետք է բացառել այս ախտանշանների առաջացման այլ հավանական պատճառները։ Ի վերջո, երեք կամ ավել ուղեկցող հատկանիշների առկայությունն անհրաժեշտ է հիվանդության սկզբնական կամ հետագա զարգացման ախտորոշման համար, որոնք են՝ միակողմանի սկիզբ, հանգստի ցնցումներ, ժամանակի ընթացքում հարաճում, մոտոր ախտանշանների անհամաչափություն, պատասխան լևադոպայի ազդեցությանը առնվազն 5 տարի, կլինիկական արտահայտվածություն առնվազն 10 տարի և հավելյալ լևադոպայով հարուցված դիսկինեզիա[67]։

Դիահերձումների հիման վրա պարզ է դարձել, որ շարժողական խանգարումների հիման վրա մասնագետների կողմից ՊՀ նախնական ախտորոշումների 79,6%-ը համապատասխանել են իրականությանը և ընթացիկ ախտորոշումների 83,9%-ը ճիշտ են եղել։ Երբ կլինիկական ախտորոշումը դրվել է ոչ մասնագետի կողմից, դիահերձման արդյունքում ճշտությունը միջինում կազմում է 73,8%։ Ընդհանուր առմամբ ՊՀ ախտորոշումների 80,6%-ը եղել է ճիշտ, իսկ Brain Bank-ի չափորոշիչների հիման վրա ճիշտ ախտորոշումները կազմել են 82,7%[68]։

Պարկինսոնի հիվանդության և շարժողական խանգարումների համաշխարհային ասոցիացիան առաջարկել է ախտորոշման չափորոշիչներ Պարկինսոնի հիվանդության, ինչպես նաև հիվանդության վաղ շրջանների հետազոտության համար, բայց դրանք դեռևս վավերացման կարիք ունեն[69][70]։

Պատկերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համակարգչային շերտագրությունը (ՀՇ), ՊՀ ունեցողների մոտ, սովորաբար նորմալ է[71]։ ՄՌՇ-ն ժամանակի ընթացքում դարձել է ավելի հավաստի ախտորոշիչ մեթոդ, հատկապես երկաթ-զգայուն T2* և SWI հաջորդականության և մագնիսային դաշտի առնվազն 3T հզորության դեպքում։ Երկու միջոցներով էլ կարող է բացակայել սև նյութի հետինկողմնային շրջանին բնորոշ «ծիծեռնակի պոչի» պատկերը[72]։ Մետա-անալիզի տվյալներով, այդ պատկերի բացակայությունը բարձր զգայունություն և յուրահատկություն ունի հիվանդության ախտորոշման հարցում[73]։ Դիֆուզ ՄՌՇ-ն կարող է օգտագործվել ՊՀ-ի և Պարկինսոն պլյուս համախտանիշերի ախտորոշման համար, չնայած դրա ախտորոշիչ արժեքը դեռևս հետազոտման կարիք ունի[71]։ ՀՇ-ն և ՄՌՇ-ն կարող են կիրառվել նաև երկրորդային պարկինսոնիզմ հարուցող հիվանդությունների բացառման, ավելի հաճախ՝ էնցեֆալիտի և քրոնիկ իշեմիկ ինսուլտի, ինչպես նաև հիմային հանգույցի ուռուցքների և հիդրոցեֆալիայի ախտորոշման համար[71]։

Դոֆամինի փոխադրիչների մետաբոլիկ ակտիվությունը հիմային հանգույցում կարող է չափվել PET (Պոզիտրոն էմիսիոն շերտագրություն) և SPECT սկանավորումներով և DaTSCAN-ով, որը դեռևս չունի տարածված կիրառում։ Այն ցուցաբերել է լավ արդյունքներ Պարկինսոնի հիվանդության ախտորոշման հարցում[74]։ Դոֆամին-կախյալ նվազած ակտիվությունը հիմային հանգույցում կարող է օգնել դեղ-հարուցված պարկինսոնիզմի բացառման համար։ Սա ամբողջապես յուրահատուկ չէ, այնուամենայնիվ կարող է դիտվել ՊՀ-ի և Պարկինսոն պլյուս խանգարման ժամանակ[71]։ ԱՄՆ-ում, DaTSCAN-ները միայն FDA-ն (ԱՄՆ-ի սննդի և դեղորայքի ասոցիացիա) է հաստատել, որպես Պարկինսոնի հիվանդության և Պարկինսոնի համախտանիշերի տարբերակման միջոց՝ էսենցիալ տրեմորի (ցնցում) հիման վրա[75]։

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ ախտաբանությունները, որոնք կարող են ունենալ ՊՀ-ի նման արտահայտություններ, ընդգրկում են[76].

  • Արթրիտը
  • Կեղևահիմային (կորտիկոբազալ) համախտանիշը
  • Լյուիի մարմնիկներով դեմենցիան
  • Դեպրեսիան
  • Դեղորայքով հարուցված պարկինսոնիզմը
  • Փխրուն X քրոմոսոմին ասոցացված դողի/ատաքսիայի համախտանիշը
  • Ճակատքունքային դեմենցիան և 17-րդ քրոմոսոմի հետ կապված պարկինսոնիզմը
  • Հանտինգտոնի հիվանդությունը
  • Հիմային հանգույցի իդեոպաթիկ կրակալումը
  • Բազմակի համակարգային ատրոֆիան
  • Նեյրոդեգեներացիան՝ ուղեղում երկաթի կուտակմամբ
  • Նորմոտենզիվ հիդրոցեֆալիան
  • Մոլուցքային դանդաղկոտությունը
  • Հարաճող վերկորիզային պարալիզը
  • Հոգեծին պարկինսոնիզմը
  • Թույները
  • Վիլսոնի հիվանդությունը
  • Անոթային պարկինսոնիզմը

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին տարիքում վարժությունների կատարումը կարող է նվազեցնել հետագայում Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման ռիսկը[8]: Կոֆեին պարունակող խմիչքների, ինչպիսին սուրճն է, մեծաքանակ օգտագործումը ունի պաշտպանական ազդեցություն և կարող է մեծապես նվազեցնել հիվանդության զարգացման ռիսկը[77]: Մարդիկ, ովքեր ծխում են ծխախոտ կամ օգտագործում են անծուխ տոբակ, ունեն ՊՀ-ի զարգացման ավելի ցածր ռիսկ և որքան շատ են օգտագործել տոբակ, այնքան ռիսկը ավելի քիչ է: Հայտնի չէ այս ազդեցության մեխանիզմը: Հնարավոր է, որ տոբակի օգտագործումը իրոք պաշտպանում է ՊՀ-ից կամ հնարավոր է, որ կա դեռևս չբացահայտված գործոն, որը բարձրացնում է ՊՀ-ի ռիսկը և միաժամանակ նպաստում տոբակից հրաժարմանը կամ հեշտացնում է ծխելը թողնելը[78]:

Ենթադրվում էր, որ հակաօքսիդանտները, ինչպես վիտամին C և E-ն են, պաշտպանում են հիվանդությունից, սակայն հետազոտությունների արդյունքները հակասական էին և ոչ մի դրական ազդեցություն չեն վեր հանել[47]: Ճարպաթթուների հետ կապված հետազոտությունները նույնպես հակասական արդյունքներ են ցուցաբերել. որոշները հայտնել են պաշտպանական, մյուսները ռիսկը բարձրացնող ազդեցությունների կամ ընդհանրապես ազդեցության բացակայության մասին[47]: Կան նախնական ցուցումներ հակաբորբոքային դեղերի և կալցիումական անցուղիների պաշարիչների պաշտպանական ազդեցության վերաբերյալ[2]: 2010թ.-ին կատարված մետա-անալիզից պարզ է դարձել, որ ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղերի (բացի ասպիրինից) օգտագործումը բերել է ամենաքիչը 15%-ով (երկարատև օգտագործման դեպքում ավելի բարձր) ՊՀ-ի դեպքերի նվազմանը[79]:

Վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարկինսոնի հիվանդության դեղաբանական բուժում

Պարկինսոնի հիվանդությանը բուժում չկա, սակայն դեղորայքը, վիրահատական միջամտությունը և ֆիզիոթերապիան կարող են մեղմել ախտանշանները և ավելի արդյունավետ լինել քան այլ նյարդաբանական խանգարումների բուժումները, ինչպիսիք են Ալցհեյմերի հիվանդությունը, շարժիչ նեյրոնների հիվանդությունը և Պարկինսոն պլյուս համախտանիշները: Դեղերի գլխավոր ընտանիքը, որը արդյունավետ է մոտոր ախտանշանների համար լևադոպան է (միշտ համակցվում է դոպա դեկարբոքսիլազի ինհիբիտորի և երբեմն նաև COMT ինհիբիտորի հետ), դոֆամինի ագոոնիստները (համակորդներ) և MAO-B ինհիբիտորները: Հիվանդության զարգացման աստիճանը և հիվանդության սկսման տարիքը, որոշիչ են դեղախմբի ընտրության հարցում[80]:
Բրաակի դասակարգմամբ՝ Պարկինսոնի հիվանդության ընթացքն ունի վեց փուլ, որոնք օգտագործվում են հիվանդության վաղ, ավելի ուշ և ուշ շրջանները տարբերակելու համար: Սկզբնական շրջանին, որի ժամանակ որոշ խանգարումներ արդեն իսկ նշմարվում են և պահանջվում է դեղաբանական միջամտություն, հաջորդում են ավելի ուշ շրջանները՝ լևադոպայի օգտագործմանն առնչվող բարդություններով, և երրորդ շրջանը, երբ դոֆամինի դեֆիցիտից և լևադոպայով բուժումից անկախ ախտանշանները գերակշռում են[81]:

Առաջին փուլում բուժման նպատակն է հասնել հավասարակշռության ախտանշանների վերահսկման և բուժման կողմնակի ազդեցությունների միջև: Լևադոպայով բուժման սկիզբը կարող է հետաձգվել սկզբնական շրջանում MAO-B ինհիբիտորների և դոֆամինի ագոնիստների կիրառման շնորհիվ՝ լևադոպայով պայմանավորված բարդությունների կանխման նպատակով[82]: Այնուամենայնիվ, լևադոպան մոտոր ախտանշանների բարելավման ամենաարդյունավետ միջոցն է ներկա պահին և չպետք է հետաձգվի դրա կիրառումը այն հիվանդների մոտ, ում կյանքի որակը նվազած է: Լևադոպա-ասոցացված դիսկինեզիաները ավելի շատ կախված են հիվանդության տևողությունից և սրությունից, քան լևադոպայի կիրառման ժամանակամիջոցից, հետևաբար բուժման հետաձգումը չի բերի առանց դիսկինեզիա ժամանակահատվածի երկարացմանը[83]:

Ավելի ուշ շրջաններում բուժման նպատակն է նվազեցնել ՊՀ ախտանշանները՝ վերահսկելով դեղորայքի արդյունավետության տատանումները: Դեղի ընդունման հանկարծակի ընդհատումները կամ գերդոզավորումը պետք է կանխվեն[82]: Երբ օրալ (բերանով) ընդունվող դեղերը չեն բավականացնում ախտանշանների վերահսկման համար, վիրաբուժությունը, ուղեղի խորը խթանումը, ենթամաշկային ցերեկային ապոմորֆինի լուծույթները և էնտերալ դոպա պոմպերը (enteral dopa pumps) կարող են կիրառվել[84]: Ուշ շրջանի ՊՀ-ն ներկայացնում է մի շարք մարտահրավերներ՝ պահանջելով բազմապիսի բուժումներ, այդ թվում հոգեկան ախտանշանները մասնավորապես դեպրեսիան, օրթոստատիկ հիպոտենզիան (թերճնշում), միզապարկի դիսֆունկցիան և էրեկտիլ դիսֆունկցիան կարգավորելու համար[84]: Հիվանդության վերջնական փուլերում պալիատիվ խնամք է տարվում հիվանդի կյանքի որակը բարելավելու նպատակով[85]:

Դեղորայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լևադոպա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՊՀ-ի մոտոր ախտանշանները ուղեղի հիմային հանգույցում դոֆամինի արտադրության նվազման հետևանք են: Դոֆամինը չի անցնում արյունուղեղային պատնեշով, հետևաբար այն չի կարող որպես դեղորայք օգտագործվել ուղեղի սպառված դոֆամինային պաշարները լրացնելու համար: Այնուամենայնիվ, դոֆամինի նախորդ լևադոպան կարող է անցնել ուղեղ, որտեղ այն վերածվում է դոֆամինի, ուստի լևադոպան ժամանակավորապես նվազեցնում է ՊՀ մոտոր ախտանշանները: Լևադոպան ՊՀ-ի բուժման ամենալայն կիրառություն ունեցող միջոցն է վերջին 40 տարում[82]:

Լևադոպայի միայն 5-10%-ն է անցնում արյունուղեղային պատնեշով: Մնացորդի մեծ մասը օրգանիզմում վերափոխվում է դոֆամինի, հարուցելով բազմաթիվ կողմնակի ազդեցություններ, այդ թվում՝ սրտխառնոց, փսխում և օրթոստատիկ հիպոտենզիա[86]: Կարբիդոպան և բենսերազիդը դոպա դեկարբոքսիլազի ինհիբիտորներ են, որոնք չեն անցնում արյունուղեղային պատնեշով և կանխում են լևադոպայի փոխարկումը դոֆամինի ուղեղից դուրս՝ նվազեցնելով կողմնակի ազդեցությունները և բարելավելով լևադոպայի անցումը դեպի ուղեղ: Այս դեղերից մեկը սովորաբար ընդունվում է լևադոպայի հետ, հաճախ համակցված լինելով միևնույն հաբի մեջ[87]:

Լևադոպայի երկարատև օգտագործումը բերում է բարդությունների զարգացմանը. ակամա շարժումներ՝ դիսկինեզիա, դեղի արդյունավետ ազդեցության տատանումներ[82]: Երբ տատանումները մեկնարկում են, անձը անցնում է դեղաբանական դրական ազդեցության ու ախտանշանների նվազման (ակտիվ) և դեղաբանական ազդեցության նվազման և ՊՀ ախտանշանների արտահայտման (պասիվ) շրջանները[82]: Լևադոպայի ավելի ցածր դեղաչափերի օգտագործումը կարող է նվազեցնել բարդությունների արտահայտման սրությունը[88]: Նախկինում, լևադոպա-ասոցացված դիսկինեզիան և տատանումները նվազեցնելու համար որոշ ժամանակով դադարեցնում էին դեղի ընդունումը: Այս մոտեցումը հիմա չի խրախուսվում, քանի որ կարող է բերել վտանգավոր կողմնակի ազդեցությունների արտահայտմանը, ինչպիսին է նեյրոլեպտիկ չարորակ համախտանիշը[82]: Մարդկանց մեծամասնությունը ի վերջո լևադոպայի կարիքը կունենա և հետագայում կունենա լևադոպայով հարուցված տատանումներ և դիսկինեզիա[82]:

Կան լևադոպայի վերահսկվող ձևեր (controlled-release): Նախորդ վերահսկվող ձևերը ներծծման և կենսամատչելիության վատ ցուցանիշներ ունեին և չէին ցուցաբերել ՊՀ մոտոր ախտանշանների բարելավում կամ լևադոպա-ասոցացված բարդությունների նվազում համեմատած չվերահսկվող ձևերի հետ: Նոր, լևադոպայի երկարաձգված ազդեցության ձևերը ավելի արդյունավետ են տատանումների նվազեցման հարցում, բայց շատ հիվանդների մոտ խնդիրները պահպանվում են: Լևադոպայի աղիքային ներմուծումները (Դուոդոպա) ավելի արդյունավետ են ազդում տատանումների նվազեցման վրա, ի համեմատ օրալ լևադոպայի, երբ տատանումները գաստրոպարեզով պայմանավորված, լևադոպայի անբավարար ներծծման հետևանքով են առաջանում: Այլ օրալ, երկարատև ազդող ձևերը դեռևս ուսումնասիրվում են և ընդունման այլ եղանակներ են մշակվում (ներշնչվող, միջմաշկային)[87]:

COMT ինհիբիտորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոլկապոնը արգելակում է COMT-ի՝ սպիտակուց, որը տրոհում է դոֆամինը, գործունեությունը[82]: Այն օգտագործվում էր լևադոպային լրացնելու համար. այնուամենայնիվ, դրա օգտակարությունը սահմանափակվում է հավանական բարդությունների պատճառով, որոնցից է լյարդի վնասումը[82]: Նմանատիպ ազդեցություն ունեցող էնտակապոնի օգտագործման դեպքում լյարդի գործառույթի տեսանելի փոփոխություններ չեն դիտվել[82]: Էնտակապոնի լիցենզավորված պատրաստուկները պարունակում են միայն էնտակապոն կամ այն, կարբիդոպայի և լևադոպայի զուգակցմամբ[82]:

Դոֆամինի համակորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոֆամինի մի շարք համակորդների ազդեցությունը, որոնք կապվում են ուղեղի դոֆամինային ընկալիչներին, նման է լևադոպային[82]: Այս միջոցներն օգտագործվում էին որպես լևադոպային լրացնող թերապիա այն հիվանդների մոտ, ովքեր ունեին լևադոպայով հարուցված բարդություններ (on-off տատանումներ և դիսկինեզիա). ներկայումս դրանք օգտագործվում են որպես ՊՀ-ի մոտոր ախտանշանների բարելավմանն ուղղված առաջին շարքի միջոցներ, լևադոպայով բուժման և հետևաբար դրանով հարուցված բարդությունների հետաձգման նպատակով[82][89]: Դոֆամինի համակորդներն են բրոմոկրիպտինը, պերգոլիդը, պրամիպեքսոլը, ռոպինիրոլը, պիրիբեդիլը, կաբերգոլինը, ապոմորֆինը և լիսուրիդը:

Չնայած, դոֆամինի ագոնիստները ավելի քիչ արդյունավետ են քան լևադոպան, դրանք օգտագործվում են ՊՀ մոտոր ախտանշանները կառավարելու համար բուժման առաջին տարիներին[6]: Դիսկինեզիաները դոֆամինի ագոնիստների օգտագործմամբ պայմանավորված, հազվադեպ են երիտասարդ հիվանդների մոտ, բայց դրանք ավելի հաճախ են հանդիպում ավելի մեծ տարիքով հիվանդների մոտ սկզբնական շրջանում[6]: Այսպիսով, դոֆամինի ագոնիստները ավելի նախընտրելի են երիտասարդ հիվանդների բուժման սկզբնական փուլերում, իսկ լևադոպան՝ տարեց հիվանդների համար[6]:

Դոֆամինի ագոնիստները հարուցում են էական կողմնակի ազդեցություններ՝ քնկոտություն, հալուցինացիաներ, անքնություն, սրտխառնոց և փորկապություն[82]: Երբեմն, կոմնակի ազդեցություններն ի հայտ են գալիս նույնիսկ նվազագույն կլինիկական ազդեցությամբ դեղաչափի կիրառումից՝ ստիպելով բժշկին այլ դեղ ընտրել[82]: Ագոնիստների օգտագործմանն է վերագրվում իմպուլսիվ վարքային խանգարումների ի հայտ գալը (անկառավարելի սեռական ակտիվությունը, ուտելը, խաղամոլությունը և առևտրամոլությունը), որոնք նույնիսկ ավելի արտահայտված են քան լևադոպայի դեպքում[90]: Այս դեղերն ավելի թանկ են քան լևադոպան[6]:

Ապոմորֆինը՝ դոֆամինի ոչ օրալ ընդունվող ագոնիստը, կարող է օգտագործվել նվազեցնելու տատանումների off շրջանները և դիսկինեզիաները ուշ ՊՀ ժամանակ[82]: Այն ընդունվում է ընդհատվող ներարկումների կամ ենթամաշկային շարունակական ներմուծման միջոցով[82]: Քանի որ երկրորդային ազդեցությունները, որոնցից են շփոթվածությունն ու հալուցինացիաները, հաճախ են դիտվում, ապոմորֆին ստացող հիվանդները պետք է անմիջականորեն հսկվեն[82]: Դոֆամինի ագոնիստներից լիսուրիդը և ռոտիգոտինը, որոնք հանդես են գալիս մաշկային պատչերի ձևով, նշանակվում են հիվանդության սկզբնական փուլերում և ավելի զարգացած փուլերում տատանումները կառավարելու համար[91]:

MAO-B ինհիբիտորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

MAO-B ինհիբիտորները (սաֆինամիդ, սելեգիլին և ռասագիլին) ավելացնում են դոֆամինի քանակը հիմային հանգույցում՝ արգելակելով մոնոամին օքսիդազ B (MAO-B) սպիտակուցը, որը ճեղքում է դոֆամինը[82]: Դոֆամինի ագոնիստների նման, սրանց օգտագործումը կարող է հետաձգել լևադոպայով բուժման սկիզբը հիվանդության վաղ փուլերում, բայց MAO-B ինհիբիտորները, ի տարբերություն լևադոպայի, ավելի շատ կողմնակի ազդեցություններ են հարուցում և ավելի քիչ արդյունավետ են ՊՀ մոտոր ախտանշանները կառավարելու հարցում: Կան որոշ հետազոտություններ հիվանդության ուշ փուլերում դրանց արդյունավետության վերաբերյալ, նաև կա կարծիք, որ դրանք օգտակար են տատանումների նվազեցման համար[82]: Նախնական հետազոտության համաձայն, սելեգիլինի համակցությունը լևադոպայի հետ մեծացնում էր մահվան ռիսկը, սակայն այս վարկածը հերքվեց հետագայում[82]:

Այլ դեղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ դեղերը, ինչպես օրինակ ամանտադինը և հակախոլիներգիկները կարող են կիրառվել մոտոր ախտանշանների կառավարման համար: Այնուամենայնիվ, հավաստի չէ վկայությունը դրանց արդյունավետության վերաբերյալ, ուստի դրանք առաջին ընտրության դեղեր չեն հանդիսանում[82]: Մոտոր ախտանշանների հետ մեկտեղ ՊՀ-ն ուղեկցվում է բազմաթիվ այլ խանգարումներով: Մի շարք միջոցներ են կիրառվում այս հավելյալ ախտանշանների բուժման համար[92]: Քվետիապինն օգտագործվում է փսիխոզի, խոլինէսթերազի ինհիբիտորները՝ դեմենցիայի, իսկ մոդաֆինիլը՝ ցերեկային քնկոտության համար[92][93]: 2016թ.-ին պիմավանսերինն ընդունվեց որպես Պարկինսոնի հիվանդության փսիխոզի կառավարման միջոց[94]:

Դոքսեպինը և ռասագիլինը կարող են նվազեցնել ՊՀ-ի ֆիզիկական հոգնածությունը[95]:

Management[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիրահատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈՒղեղում էլեկտրոդի տեղադրումը: Գլուխն անշարժացված է ստերեոտակտից վիրահատության շրջանակով:

Մոտոր ախտանշանները վիրահատական միջամտությամբ բուժելը մեծ տարածում ուներ մինչև լևադոպայի հայտնագործումը, որից հետո վիրահատությունների քանակը կրճատվել է[96]: Վերջին մի քանի տասնամյակի ուսումնասիրությունների արդյունքում, վիրահատական տեխնիկաները մեծապես բարելավվել են և վիրահատական միջամտությունը կիրառվում է արդեն զարգացած ՊՀ-ի ժամանակ, երբ դեղորայքով բուժումն անարդյունավետ է[96]: ՊՀ վիրահատությունը բաժանվում է 2 խմբի՝ վնասվածքային վիրահատություն և ուղեղի խորը խթանում (ՈՒԽԽ): Վիրահատության թիրախային օջախներն ընդգրկում են տեսաթումբը, գորշ գունդը կամ ենթատեսաթմբի կորիզը[96]: Ուղեղի խորը խթանումը ամենատարածված վիրահատական բուժումն է, որը սկսել է կիրառվել 1980թ.-ից Ալիմ Լուի Բենաբիդի և այլոց կողմից: Դա ներառում է բժշկական սարքավորման՝ նեյրոխթանիչի ներդրումը ուղեղ, որն ուղարկում է էլեկտրական իմպուլսներ ուղեղի որոշակի տեղամասերին: ՈՒԽԽ խորհուրդ է տրվում այն մարդկանց, ովքեր ունեն ՊՀ մոտոր ախտանշանների տատանումներ, որոնք չեն ենթարկվում դեղորայքային բուժմանը կամ նրանց, ում համար անտանելի է դեղորայքային բուժումը, քանի դեռ նրանք չունեն նյարդահոգեկան խնդիրներ[97]: Այլ, ավելի քիչ կիրառվող վիրահատական միջամտություններն ընդգրկում են ենթակեղևային գերակտիվ տեղամասերի կանխամտածված վնասումը դրանց ակտիվությունը ճնշելու նպատակով: Օրինակ՝ պալիդոտոմիան ներառում է գորշ գնդի վիրահատական վնասումը դիսկինեզիան վերահսկելու նպատակով[96]:

Ուղեղի չորս շրջան ենթարկվել են նյարդային խթանման ՊՀ-ի ժամանակ[98]: Դրանք են ներքին գորշ գունդը, տեսաթումբը, ենթատեսաթմբի կորիզը և ոտիկկամրջային կորիզը: Գորշ գնդի ՈՒԽԽ-ն բարելավում է մոտոր ֆունկցիաները, մինչդեռ տեսաթմբի ՈՒԽԽ-ն բարելավում է տրեմորը, բայց քիչ է ազդում բրադիկինեզիայի կամ ռիգիդության վրա: Ենթատեսաթմբի ՈՒԽԽ-ից սովորաբար խուսափում են, եթե անձը ունի դեպրեսիայի կամ նեյրոկոգնիտիվ խանգարումների առկայություն անցյալում: Ենթատեսաթմբի ՈՒԽԽ-ն ասոցացվում է դեղերի նվազեցման հետ: Ոտիկկամրջային կորիզի ՈՒԽԽ-ն ներկայումս գտնվում է փորձարարական շրջանում: Ընդհանուր առմամբ ՈՒԽԽ-ն ասոցացվում է մոտոր հատկանիշների 30-60% բարելավման հետ:

Surgery[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Treating motor symptoms with surgery was once a common practice, but since the discovery ամտուof levodopa, the number of operations has declined. Studies in the past few decades have led to great improvements in surgical techniques, so that surgery is again being used in people with advanced PD for whom drug therapy is no longer sufficient. Surgery for PD can be divided in two main groups: lesional and deep brain stimulation (DBS). Target areas for DBS or lesions include the thalamus, the globus pallidus or the subthalamic nucleus. Deep brain stimulation is the most commonly used surgical treatment, developed in the 1980s by Alim Louis Benabid and others. It involvesվքեր the implantation of a medical device called a neurostimulator, which sends electrical impulses to specific parts of the brain. DBS is recommended for people who have PD with motor fluctuations and tremor inadequately controlled by medication, or to those who are intolerant to medication, as long as they do not have severe neuropsychiatric problems. Other, less common, surgical therapies involve intentional formation of lesions to suppress overactivity of specific subcortical areas. For example, pallidotomy involves surgical destruction of the globus pallidus to control dyskinesia.

Fours areas of the brain have been treated with neural stimulators in PD. These are the globus pallidus interna, thalamus, subthalamic nucleus and the pedunculopontine nucleus. DBS of the globus pallidus interna improves motor function while DBS of the thalamic DBS improves tremor but has little effect on bradykinesia or rigidity. DBS of the subthalamic nucleus is usually avoided if a history of depression or neurocognitive impairment is present. DBS of the subthalamic nucleus is associated with reduction in medication. Pedunculopontine nucleus DBS remains experimental at present. Generally DBS is associated with 30–60% improvement in motor score evaluations.

Rehabilitation[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Exercise programs are recommended in people with Parkinson's disease.[8] There is some evidence that speech or mobility problems can improve with rehabilitation, although studies are scarce and of low quality.[99][100] Regular physical exercise with or without physical therapy can be beneficial to maintain and improve mobility, flexibility, strength, gait speed, and quality of life.[100] When an exercise program is performed under the supervision of a physiotherapist, there are more improvements in motor symptoms, mental and emotional functions, daily living activities, and quality of life compared to a self-supervised exercise program at home.[101] In terms of improving flexibility and range of motion for people experiencing rigidity, generalized relaxation techniques such as gentle rocking have been found to decrease excessive muscle tension. Other effective techniques to promote relaxation include slow rotational movements of the extremities and trunk, rhythmic initiation, diaphragmatic breathing, and meditation techniques.[102] As for gait and addressing the challenges associated with the disease such as hypokinesia (slowness of movement), shuffling and decreased arm swing; physiotherapists have a variety of strategies to improve functional mobility and safety. Areas of interest with respect to gait during rehabilitation programs focus on, but are not limited to improving gait speed, the base of support, stride length, trunk and arm swing movement. Strategies include utilizing assistive equipment (pole walking and treadmill walking), verbal cueing (manual, visual and auditory), exercises (marching and PNF patterns) and altering environments (surfaces, inputs, open vs. closed).[103] Strengthening exercises have shown improvements in strength and motor function for people with primary muscular weakness and weakness related to inactivity with mild to moderate Parkinson's disease. However, reports show a significant interaction between strength and the time the medications was taken. Therefore, it is recommended that people with PD should perform exercises 45 minutes to one hour after medications when they are at their best.[104] Also, due to the forward flexed posture, and respiratory dysfunctions in advanced Parkinson's disease, deep diaphragmatic breathing exercises are beneficial in improving chest wall mobility and vital capacity.[105] Exercise may improve constipation.[7] It is unclear if exercise reduces physical fatigue in PD.[95]

One of the most widely practiced treatments for speech disorders associated with Parkinson's disease is the Lee Silverman voice treatment (LSVT).[99][106] Speech therapy and specifically LSVT may improve speech.[99] Occupational therapy (OT) aims to promote health and quality of life by helping people with the disease to participate in as many of their daily living activities as possible.[99] There have been few studies on the effectiveness of OT and their quality is poor, although there is some indication that it may improve motor skills and quality of life for the duration of the therapy.[99][107]

Palliative care[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Palliative care is specialized medical care for people with serious illnesses, including Parkinson's. The goal of this speciality is to improve quality of life for both the person with Parkinson's and the family by providing relief from the symptoms, pain, and stress of illnesses.[108] As Parkinson's is not a curable disease, all treatments are focused on slowing decline and improving quality of life, and are therefore palliative in nature.[109]

Palliative care should be involved earlier, rather than later in the disease course.[110][111] Palliative care specialists can help with physical symptoms, emotional factors such as loss of function and jobs, depression, fear, and existential concerns.[110][111][112]

Along with offering emotional support to both the patient and family, palliative care serves an important role in addressing goals of care. People with Parkinson's may have many difficult decisions to make as the disease progresses such as wishes for feeding tube, non-invasive ventilator, and tracheostomy; wishes for or against cardiopulmonary resuscitation; and when to use hospice care.[109] Palliative care team members can help answer questions and guide people with Parkinson's on these complex and emotional topics to help them make the best decision based on their own values.[111][113]

Muscles and nerves that control the digestive process may be affected by PD, resulting in constipation and gastroparesis (food remaining in the stomach for a longer period than normal).[7] A balanced diet, based on periodical nutritional assessments, is recommended and should be designed to avoid weight loss or gain and minimize consequences of gastrointestinal dysfunction.[7] As the disease advances, swallowing difficulties (dysphagia) may appear. In such cases it may be helpful to use thickening agents for liquid intake and an upright posture when eating, both measures reducing the risk of choking. Gastrostomy to deliver food directly into the stomach is possible in severe cases.[7]

Levodopa and proteins use the same transportation system in the intestine and the blood–brain barrier, thereby competing for access.[7] When they are taken together, this results in a reduced effectiveness of the drug.[7] Therefore, when levodopa is introduced, excessive protein consumption is discouraged and well balanced Mediterranean diet is recommended. In advanced stages, additional intake of low-protein products such as bread or pasta is recommended for similar reasons.[7] To minimize interaction with proteins, levodopa should be taken 30 minutes before meals.[7] At the same time, regimens for PD restrict proteins during breakfast and lunch, allowing protein intake in the evening.[7]

Prognosis[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Global burden of Parkinson's disease, measured in disability-adjusted life years per 100,000 inhabitants in 2004

     no data      < 5      5–12.5      12.5–20      20–27.5      27.5–35      35–42.5

     42.5–50      50–57.5      57.5–65      65–72.5      72.5–80      > 80

PD invariably progresses with time. A severity rating method known as the Unified Parkinson's disease rating scale (UPDRS) is the most commonly used metric for clinical study. A modified version known as the MDS-UPDRS is also sometimes used. An older scaling method known as the Hoehn and Yahr scale (originally published in 1967), and a similar scale known as the Modified Hoehn and Yahr scale, have also been commonly used. The Hoehn and Yahr scale defines five basic stages of progression.

Motor symptoms, if not treated, advance aggressively in the early stages of the disease and more slowly later. Untreated, individuals are expected to lose independent ambulation after an average of eight years and be bedridden after ten years.[114] However, it is uncommon to find untreated people nowadays. Medication has improved the prognosis of motor symptoms, while at the same time it is a new source of disability, because of the undesired effects of levodopa after years of use.[114] In people taking levodopa, the progression time of symptoms to a stage of high dependency from caregivers may be over 15 years.[114] However, it is hard to predict what course the disease will take for a given individual.[114] Age is the best predictor of disease progression.[61] The rate of motor decline is greater in those with less impairment at the time of diagnosis, while cognitive impairment is more frequent in those who are over 70 years of age at symptom onset.[61]

Since current therapies improve motor symptoms, disability at present is mainly related to non-motor features of the disease.[61] Nevertheless, the relationship between disease progression and disability is not linear. Disability is initially related to motor symptoms.[114] As the disease advances, disability is more related to motor symptoms that do not respond adequately to medication, such as swallowing/speech difficulties, and gait/balance problems; and also to levodopa-induced complications, which appear in up to 50% of individuals after 5 years of levodopa usage.[114] Finally, after ten years most people with the disease have autonomic disturbances, sleep problems, mood alterations and cognitive decline.[114] All of these symptoms, especially cognitive decline, greatly increase disability.[61][114]

The life expectancy of people with PD is reduced.[114] Mortality ratios are around twice those of unaffected people.[114] Cognitive decline and dementia, old age at onset, a more advanced disease state and presence of swallowing problems are all mortality risk factors. On the other hand, a disease pattern mainly characterized by tremor as opposed to rigidity predicts an improved survival.[114] Death from aspiration pneumonia is twice as common in individuals with PD as in the healthy population.[114]

In 2013 PD resulted in about 103,000 deaths globally, up from 44,000 deaths in 1990.[115] The death rate increased from an average of 1.5 to 1.8 per 100,000 during that time.[115]

Epidemiology[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Deaths from Parkinson disease per million persons in 2012
     0–1     2–4     5–6     7–8     9–10     11–12     13–17     18–36     37–62     63–109

PD is the second most common neurodegenerative disorder after Alzheimer's disease and affects approximately seven million people globally and one million people in the United States.[35][47][116] The proportion in a population at a given time is about 0.3% in industrialized countries. PD is more common in the elderly and rates rise from 1% in those over 60 years of age to 4% of the population over 80.[47] The mean age of onset is around 60 years, although 5–10% of cases, classified as young onset PD, begin between the ages of 20 and 50.[6] Males are more often affected than females at a ratio of around 3:2.[2] PD may be less prevalent in those of African and Asian ancestry, although this finding is disputed.[47] Some studies have proposed that it is more common in men than women, but others failed to detect any differences between the two sexes.[47] The number of new cases per year of PD is between 8 and 18 per 100,000 person–years.[47] The age adjusted rate of Parkinson's disease in Estonia is 28.0/100,000 person years.[117] The Estonian rate has been stable between 2000 and 2019.[117]

History[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Jean-Martin Charcot, who made important contributions to the understanding of the disease and proposed its current name honoring James Parkinson

Several early sources, including an Egyptian papyrus, an Ayurvedic medical treatise, the Bible, and Galen's writings, describe symptoms resembling those of PD.[118] After Galen there are no references unambiguously related to PD until the 17th century.[118] In the 17th and 18th centuries, several authors wrote about elements of the disease, including Sylvius, Gaubius, Hunter and Chomel.[118][119][120]

In 1817 an English doctor, James Parkinson, published his essay reporting six cases of paralysis agitans.[15] An Essay on the Shaking Palsy described the characteristic resting tremor, abnormal posture and gait, paralysis and diminished muscle strength, and the way that the disease progresses over time.[13][121] Early neurologists who made further additions to the knowledge of the disease include Trousseau, Gowers, Kinnier Wilson and Erb, and most notably Jean-Martin Charcot, whose studies between 1868 and 1881 were a landmark in the understanding of the disease.[15] Among other advances, he made the distinction between rigidity, weakness and bradykinesia.[15] He also championed the renaming of the disease in honor of James Parkinson.[15]

In 1912 Frederic Lewy described microscopic particles in affected brains, later named "Lewy bodies".[15] In 1919 Konstantin Tretiakoff reported that the substantia nigra was the main cerebral structure affected, but this finding was not widely accepted until it was confirmed by further studies published by Rolf Hassler in 1938.[15] The underlying biochemical changes in the brain were identified in the 1950s, due largely to the work of Arvid Carlsson on the neurotransmitter dopamine and Oleh Hornykiewicz on its role on PD.[122] In 1997, alpha-synuclein was found to be the main component of Lewy bodies by Spillantini, Trojanowski, Goedert and others.[62]

Anticholinergics and surgery (lesioning of the corticospinal pathway or some of the basal ganglia structures) were the only treatments until the arrival of levodopa, which reduced their use dramatically.[119][123] Levodopa was first synthesized in 1911 by Casimir Funk, but it received little attention until the mid 20th century.[122] It entered clinical practice in 1967 and brought about a revolution in the management of PD.[122][124] By the late 1980s deep brain stimulation introduced by Alim Louis Benabid and colleagues at Grenoble, France, emerged as a possible treatment.[125]

Society and culture[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Cost[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

"Parkinson's awareness" logo with red tulip symbol

The costs of PD to society are high, but precise calculations are difficult due to methodological issues in research and differences between countries.[126] The annual cost in the UK is estimated to be between £49 million and £3.3 billion, while the cost per patient per year in the U.S. is probably around $10,000 and the total burden around $23 billion.[126] The largest share of direct cost comes from inpatient care and nursing homes, while the share coming from medication is substantially lower.[126] Indirect costs are high, due to reduced productivity and the burden on caregivers.[126] In addition to economic costs, PD reduces quality of life of those with the disease and their caregivers.[126]

Advocacy[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

11 April, the birthday of James Parkinson, has been designated as World Parkinson's Day.[15] A red tulip was chosen by international organizations as the symbol of the disease in 2005: it represents the James Parkinson Tulip cultivar, registered in 1981 by a Dutch horticulturalist.[127] Advocacy organizations include the National Parkinson Foundation, which has provided more than $180 million in care, research and support services since 1982,[128] Parkinson's Disease Foundation, which has distributed more than $115 million for research and nearly $50 million for education and advocacy programs since its founding in 1957 by William Black;[129][130] the American Parkinson Disease Association, founded in 1961;[131] and the European Parkinson's Disease Association, founded in 1992.[132]

Notable cases[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Muhammad Ali at the World Economic Forum in Davos, at the age of 64. He had shown signs of parkinsonism from the age of 38 until his death.

Actor Michael J. Fox has PD and has greatly increased the public awareness of the disease.[16] After diagnosis, Fox embraced his Parkinson's in television roles, sometimes acting without medication, in order to further illustrate the effects of the condition. He has written two autobiographies in which his fight against the disease plays a major role,[133] and appeared before the United States Congress without medication to illustrate the effects of the disease.[133] The Michael J. Fox Foundation aims to develop a cure for Parkinson's disease.[133] Fox received an honorary doctorate in medicine from Karolinska Institutet for his contributions to research in Parkinson's disease.[134]

Professional cyclist and Olympic medalist Davis Phinney, who was diagnosed with young onset Parkinson's at age 40, started the Davis Phinney Foundation in 2004 to support Parkinson's research, focusing on quality of life for people with the disease.[17][135]

Boxer Muhammad Ali showed signs of Parkinson's when he was 38, but was not diagnosed until he was 42, and has been called the "world's most famous Parkinson's patient".[18] Whether he had PD or parkinsonism related to boxing is unresolved.[136][137]

Research[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

There is little prospect of significant new PD treatments in the near future.[138] Currently active research directions include the search for new animal models of the disease and studies of the potential usefulness of gene therapy, stem cell transplants and neuroprotective agents.[61]

Animal models[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

PD is not known to occur naturally in any species other than humans, although animal models which show some features of the disease are used in research. The appearance of parkinsonism in a group of drug addicts in the early 1980s who consumed a contaminated batch of the synthetic opiate MPPP led to the discovery of the chemical MPTP as an agent that causes parkinsonism in non-human primates as well as in humans.[139] Other predominant toxin-based models employ the insecticide rotenone, the herbicide paraquat and the fungicide maneb.[140] Models based on toxins are most commonly used in primates. Transgenic rodent models that replicate various aspects of PD have been developed.[141] The use of neurotoxin 6-hydroxydopamine, creates a model of Parkinson's disease in rats by targeting and destroying dopaminergic neurons in the nigrostriatal pathway when injected into the substantia nigra.[142]

Gene therapy[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Gene therapy typically involves the use of a non-infectious virus (i.e., a viral vector such as the adeno-associated virus) to shuttle genetic material into a part of the brain. The gene used leads to the production of an enzyme that helps to manage PD symptoms or protects the brain from further damage.[61][143] In 2010 there were four clinical trials using gene therapy in PD.[61] There have not been important adverse effects in these trials although the clinical usefulness of gene therapy is still unknown.[61] One of these reported positive results in 2011,[144] but the company filed for bankruptcy in March 2012.[145]

Neuroprotective treatments[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Several chemical compounds, such as GDNF (chemical structure pictured) have been proposed as neuroprotectors in PD, but their effectiveness has not been proven.

Investigations on neuroprotection are at the forefront of PD research. Several molecules have been proposed as potential treatments.[61] However, none of them have been conclusively demonstrated to reduce degeneration.[61] Agents currently under investigation include, antiglutamatergics, monoamine oxidase inhibitors (selegiline, rasagiline), promitochondrials (coenzyme Q10, creatine), calcium channel blockers (isradipine) and growth factors (GDNF).[61] Preclinical research also targets alpha-synuclein.[138] A vaccine that primes the human immune system to destroy alpha-synuclein, PD01A (developed by Austrian company, Affiris), has entered clinical trials in humans.[146] In 2018 another vaccine, PRX002/RG7935, has passed stage I trials and has been supported for stage II trials.[147]

Cell-based therapies[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Since early in the 1980s, fetal, porcine, carotid or retinal tissues have been used in cell transplants, in which dissociated cells are injected into the substantia nigra in the hope that they will incorporate themselves into the brain in a way that replaces the dopamine-producing cells that have been lost.[61] Although there was initial evidence of mesencephalic dopamine-producing cell transplants being beneficial, double-blind trials to date indicate that cell transplants produce no long-term benefit.[61] An additional significant problem was the excess release of dopamine by the transplanted tissue, leading to dystonias.[148] Stem cell transplants are a recent research target, because stem cells are easy to manipulate and stem cells transplanted into the brains of rodents and monkeys have been found to survive and reduce behavioral abnormalities.[61][149] Nevertheless, use of fetal stem cells is controversial.[61] It has been proposed that effective treatments may be developed in a less controversial way by use of induced pluripotent stem cells taken from adults.[61]

Other[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Repetitive transcranial magnetic stimulation temporarily improves levodopa-induced dyskinesias.[150] Its usefulness in PD is an open research topic.[151] Several nutrients have been proposed as possible treatments; however there is no evidence that vitamins or food additives improve symptoms.[152] There is no evidence to substantiate that acupuncture and practice of Qigong, or T'ai chi, have any effect on the course of the disease or symptoms.[153][154][155] Fava beans and velvet beans are natural sources of levodopa and are eaten by many people with PD; their intake is not free of risks as life-threatening adverse reactions have been described, such as the neuroleptic malignant syndrome.[156]

The role of the gut–brain axis and the gut flora in Parkinsons became a topic of study in the 2010s, starting with work in germ-free transgenic mice, in which fecal transplants from people with PD had worse outcomes. Some studies in humans have shown a correlation between patterns of dysbiosis in the gut flora in the people with PD, and these patterns, along with a measure of severity of constipation, could diagnose PD with a 90% specificity but only a 67% sensitivity. As of 2017 some scientists hypothesized that changes in the gut flora might be an early site of PD pathology, or might be part of the pathology.[157][158]

References[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 «Parkinson's Disease Information Page»։ NINDS։ 30 June 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 4 January 2017-ին։ Վերցված է 18 July 2016 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 «Parkinson's disease»։ Lancet 386 (9996): 896–912։ August 2015։ PMID 25904081։ doi:10.1016/s0140-6736(14)61393-3 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 «The clinical symptoms of Parkinson's disease»։ Journal of Neurochemistry։ 139 Suppl 1: 318–324։ October 2016։ Bibcode:2006JNeur..26.9606G։ PMID 27401947։ doi:10.1111/jnc.13691 
  4. Jones H. Royden (2013)։ The Netter collection of medical illustrations. a compilation of paintings (2nd ed.)։ Philadelphia, PA: Saunders Elsevier։ էջ 161։ ISBN 9781455733873։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  5. «Parkinson's disease and tea: a quantitative review»։ Journal of the American College of Nutrition 28 (1): 1–6։ February 2009։ PMID 19571153։ doi:10.1080/07315724.2009.10719754 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 «Parkinson's disease»։ Lancet 363 (9423): 1783–93։ May 2004։ PMID 15172778։ doi:10.1016/S0140-6736(04)16305-8 
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 «Major nutritional issues in the management of Parkinson's disease»։ Movement Disorders 24 (13): 1881–92։ October 2009։ PMID 19691125։ doi:10.1002/mds.22705 
  8. 8,0 8,1 8,2 «Does vigorous exercise have a neuroprotective effect in Parkinson disease?»։ Neurology 77 (3): 288–94։ July 2011։ PMC 3136051։ PMID 21768599։ doi:10.1212/wnl.0b013e318225ab66 
  9. GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators (October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  10. GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators (October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1 
  11. Carroll William M. (2016)։ International Neurology։ John Wiley & Sons։ էջ 188։ ISBN 9781118777367։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  12. Mosley AD (2010)։ The encyclopedia of Parkinson's disease (2nd ed.)։ New York: Facts on File։ էջ 89։ ISBN 9781438127491։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  13. 13,0 13,1 Parkinson J (1817)։ An Essay on the Shaking Palsy։ London: Whittingham and Roland for Sherwood, Neely, and Jones։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2015-ին 
  14. «Parkinson's disease: genetics and pathogenesis»։ Annual Review of Pathology 6: 193–222։ February 2011 [25 October 2010]։ PMID 21034221։ doi:10.1146/annurev-pathol-011110-130242 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 «Unresolved issues relating to the shaking palsy on the celebration of James Parkinson's 250th birthday»։ Movement Disorders։ 22 Suppl 17 (Suppl 17): S327–34։ September 2007։ PMID 18175393։ doi:10.1002/mds.21684 
  16. 16,0 16,1 Davis P (3 May 2007)։ «Michael J. Fox»։ The TIME 100 (TimeԱրխիվացված օրիգինալից 25 April 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  17. 17,0 17,1 Macur J (26 March 2008)։ «For the Phinney Family, a Dream and a Challenge»։ The New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից 6 November 2014-ին։ Վերցված է 25 May 2013։ «About 1.5 million Americans have received a diagnosis of Parkinson's disease, but only 5 to 10 percent learn of it before age 40, according to the National Parkinson Foundation. Davis Phinney was among the few.» 
  18. 18,0 18,1 Brey RL (April 2006)։ «Muhammad Ali's Message: Keep Moving Forward»։ Neurology Now 2 (2): 8։ doi:10.1097/01222928-200602020-00003։ Արխիվացված է օրիգինալից 27 September 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  19. Alltucker Ken (7-31-18)։ «Alan Alda has Parkinson's disease: Here are 5 things you should know» (անգլերեն)։ USA Today։ Վերցված է 6 May 2019 
  20. «Hypokinesia without decrement distinguishes progressive supranuclear palsy from Parkinson's disease»։ Brain 135 (Pt 4): 1141–53։ April 2012։ PMC 3326257։ PMID 22396397։ doi:10.1093/brain/aws038 
  21. «Parkinson's Disease vs. Parkinsonism»։ National Parkinson Foundation։ Արխիվացված է օրիգինալից 30 August 2017-ին։ Վերցված է 22 June 2017 
  22. «Queen Square Brain Bank diagnostic criteria for Parkinson's disease»։ Վերցված է 22 June 2017 
  23. Schrag A (2007)։ «Epidemiology of movement disorders»։ Parkinson's disease and movement disorders։ Hagerstown, Maryland: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 50–66։ ISBN 978-0-7817-7881-7 
  24. «Genetic etiology of Parkinson disease associated with mutations in the SNCA, PARK2, PINK1, PARK7, and LRRK2 genes: a mutation update»։ Human Mutation 31 (7): 763–80։ July 2010 [18 May 2010]։ PMC 3056147։ PMID 20506312։ doi:10.1002/humu.21277 
  25. «Interface between tauopathies and synucleinopathies: a tale of two proteins»։ Annals of Neurology 59 (3): 449–58։ March 2006 [17 February 2006]։ PMID 16489609։ doi:10.1002/ana.20819 
  26. 26,0 26,1 «Parkinson's disease dementia and dementia with Lewy bodies: different aspects of one entity»։ International Psychogeriatrics 21 (2): 216–9։ April 2009 [28 January 2009]։ PMID 19173762։ doi:10.1017/S1041610208008612 
  27. Photo by Arthur Londe from Nouvelle Iconographie de la Salpètrière, vol. 5, p. 226
  28. 28,00 28,01 28,02 28,03 28,04 28,05 28,06 28,07 28,08 28,09 28,10 28,11 28,12 28,13 28,14 28,15 28,16 28,17 28,18 28,19 28,20 28,21 28,22 «Parkinson's disease: clinical features and diagnosis»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 79 (4): 368–76։ April 2008։ PMID 18344392։ doi:10.1136/jnnp.2007.131045։ Արխիվացված օրիգինալից 19 August 2015-ին 
  29. «Parkinson's disease»։ Neuroscience in medicine։ Totowa, NJ: Humana Press։ 2008։ էջեր 508–12։ ISBN 978-1-60327-454-8 
  30. «Parkinson's disease»։ Lancet 373 (9680): 2055–66։ June 2009։ PMID 19524782։ doi:10.1016/S0140-6736(09)60492-X 
  31. Banich MT, Compton RJ (2011)։ «Motor control»։ Cognitive neuroscience։ Belmont, CA: Wadsworth, Cengage learning։ էջեր 108–44։ ISBN 978-0-8400-3298-0 
  32. Longmore M, Wilkinson IB, Turmezei T, Cheung CK (4 January 2007)։ Oxford Handbook of Clinical Medicine։ Oxford University Press։ էջ 486։ ISBN 978-0-19-856837-7 
  33. Fung VS, Thompson PD (2007)։ «Rigidity and spasticity»։ in Tolosa E, Jankovic։ Parkinson's disease and movement disorders։ Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 504–13։ ISBN 978-0-7817-7881-7 
  34. O'Sullivan SB, Schmitz TJ (2007)։ «Parkinson's Disease»։ Physical Rehabilitation (5th ed.)։ Philadelphia: F.A. Davis։ էջեր 856–57 
  35. 35,0 35,1 «An evidence-based osteopathic approach to Parkinson disease»։ Osteopathic Family Physician 5 (3): 96–101։ May 2013։ doi:10.1016/j.osfp.2013.01.003 
  36. Hallett M, Poewe W (13 October 2008)։ Therapeutics of Parkinson's Disease and Other Movement Disorders։ John Wiley & Sons։ էջ 417։ ISBN 978-0-470-71400-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  37. «Parkinsonism: onset, progression and mortality»։ Neurology 17 (5): 427–42։ May 1967։ PMID 6067254։ doi:10.1212/wnl.17.5.427 
  38. Pahwa R, Lyons KE (25 March 2003)։ Handbook of Parkinson's Disease (Third ed.)։ CRC Press։ էջ 76։ ISBN 978-0-203-91216-4։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 «Cognitive dysfunction and dementia in Parkinson disease»։ Movement Disorders։ 22 Suppl 17 (Suppl 17): S358–66։ September 2007։ PMID 18175397։ doi:10.1002/mds.21677 
  40. 40,0 40,1 40,2 «Executive dysfunction in Parkinson's disease and timing deficits»։ Frontiers in Integrative Neuroscience 7: 75։ October 2013։ PMC 3813949։ PMID 24198770։ doi:10.3389/fnint.2013.00075 
  41. «Lewy Body Dementias: Dementia With Lewy Bodies and Parkinson Disease Dementia»։ Continuum (Minneap Minn) (Review) 22 (2 Dementia): 435–63։ April 2016։ PMC 5390937 ։ PMID 27042903։ doi:10.1212/CON.0000000000000309 
  42. «Parkinson Disease and Dementia»։ Journal of Geriatric Psychiatry and Neurology 29 (5): 261–70։ September 2016։ PMID 27502301։ doi:10.1177/0891988716654985 
  43. 43,0 43,1 Noyce A. J., Bestwick J. P., Silveira-Moriyama L., Hawkes C. H., Giovannoni G., Lees A. J., Schrag A. (2012)։ «Meta-analysis of early nonmotor features and risk factors for Parkinson disease»։ Annals of Neurology 72 (6): 893–901։ PMC 3556649։ PMID 23071076։ doi:10.1002/ana.23687 
  44. «A preliminary investigation of laterality in Parkinson's disease and susceptibility to psychosis»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 65 (4): 610–1։ October 1998։ PMC 2170290։ PMID 9771806։ doi:10.1136/jnnp.65.4.610 
  45. «Parkinson's disease psychosis 2010: a review article»։ Parkinsonism & Related Disorders 16 (9): 553–60։ November 2010։ PMID 20538500։ doi:10.1016/j.parkreldis.2010.05.004 
  46. «Clinical implication of REM sleep behavior disorder in Parkinson's disease»։ Journal of Parkinson's Disease 4 (2): 237–44։ 1 January 2014։ PMID 24613864։ doi:10.3233/jpd-130293 
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 47,6 47,7 47,8 «Epidemiology of Parkinson's disease»։ The Lancet. Neurology 5 (6): 525–35։ June 2006։ PMID 16713924։ doi:10.1016/S1474-4422(06)70471-9 
  48. «Beneficial effects of nicotine, cotinine and its metabolites as potential agents for Parkinson's disease»։ Frontiers in Aging Neuroscience 6: 340։ January 2015։ PMC 4288130։ PMID 25620929։ doi:10.3389/fnagi.2014.00340 
  49. «Association between Parkinson's Disease and Helicobacter Pylori»։ Journal of Clinical Neurology 12 (2): 147–50։ April 2016։ PMC 4828559։ PMID 26932258։ doi:10.3988/jcn.2016.12.2.147 
  50. «Stomaching the Possibility of a Pathogenic Role for Helicobacter pylori in Parkinson's Disease»։ Journal of Parkinson's Disease 8 (3): 367–374։ 2018։ PMC 6130334 ։ PMID 29966206։ doi:10.3233/JPD-181327 
  51. «Blood-based biomarkers for Parkinson's disease»։ Parkinsonism & Related Disorders։ 20 Suppl 1: S99–103։ January 2014։ PMC 4070332։ PMID 24262199։ doi:10.1016/S1353-8020(13)70025-7 
  52. 52,0 52,1 52,2 52,3 52,4 «Parkinson's disease: from monogenic forms to genetic susceptibility factors»։ Human Molecular Genetics 18 (R1): R48–59։ April 2009։ PMID 19297401։ doi:10.1093/hmg/ddp012 
  53. 53,0 53,1 «Parkinson's disease»։ Lancet 386 (9996): 896–912։ August 2015։ PMID 25904081։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61393-3 
  54. Dexter DT, Jenner P (September 2013)։ «Parkinson disease: from pathology to molecular disease mechanisms.»։ Free radical biology & medicine 62: 132–144։ PMID 23380027։ doi:10.1016/j.freeradbiomed.2013.01.018 
  55. Stoker TB, Torsney KM, Barker RA (2018) Pathological mechanisms and clinical aspects of GBA1 mutation-associated Parkinson’s disease. In: Stoker TB, Greenland JC, editors. Parkinson’s Disease: Pathogenesis and clinical aspects. Brisbane: Codon Publications
  56. 56,0 56,1 56,2 56,3 «A review of Parkinson's disease»։ British Medical Bulletin 86 (1): 109–27։ 2008։ PMID 18398010։ doi:10.1093/bmb/ldn013 
  57. «Genetic perspective on the role of the autophagy-lysosome pathway in Parkinson disease»։ Autophagy 11 (9): 1443–57։ 2 September 2015։ PMC 4590678։ PMID 26207393։ doi:10.1080/15548627.2015.1067364 
  58. Quadri Marialuisa, Mandemakers Wim, Grochowska Martyna M, Masius Roy, Geut Hanneke, Fabrizio Edito, Breedveld Guido J, Kuipers Demy, Minneboo Michelle, Vergouw Leonie J M, Carreras Mascaro Ana, Yonova-Doing Ekaterina, Simons Erik, Zhao Tianna, Di Fonzo Alessio B, Chang Hsiu-Chen, Parchi Piero, Melis Marta, Correia Guedes Leonor, Criscuolo Chiara, Thomas Astrid, Brouwer Rutger W W, Heijsman Daphne, Ingrassia Angela M T, Calandra Buonaura Giovanna, Rood Janneke P, Capellari Sabina, Rozemuller Annemieke J, Sarchioto Marianna, Fen Chien Hsin, Vanacore Nicola, Olgiati Simone, Wu-Chou Yah-Huei, Yeh Tu-Hsueh, Boon Agnita J W, Hoogers Susanne E, Ghazvini Mehrnaz, IJpma Arne S, van IJcken Wilfred F J, Onofrj Marco, Barone Paolo, Nicholl David J, Puschmann Andreas, De Mari Michele, Kievit Anneke J, Barbosa Egberto, De Michele Giuseppe, Majoor-Krakauer Danielle, van Swieten John C, de Jong Frank J, Ferreira Joaquim J, Cossu Giovanni, Lu Chin-Song, Meco Giuseppe, Cortelli Pietro, van de Berg Wilma D J, Bonifati Vincenzo (2018)։ «LRP10 genetic variants in familial Parkinson's disease and dementia with Lewy bodies: a genome-wide linkage and sequencing study»։ The Lancet. Neurology 17 (7): 597–608։ ISSN 1474-4422։ PMID 29887161։ doi:10.1016/s1474-4422(18)30179-0 
  59. 59,0 59,1 Dickson DV (2007)։ «Neuropathology of movement disorders»։ Parkinson's disease and movement disorders։ Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 271–83։ ISBN 978-0-7817-7881-7 
  60. 60,0 60,1 60,2 60,3 60,4 60,5 «Functional organization of the basal ganglia: therapeutic implications for Parkinson's disease»։ Movement Disorders։ 23 Suppl 3 (Suppl 3): S548–59։ 2008։ PMID 18781672։ doi:10.1002/mds.22062 
  61. 61,00 61,01 61,02 61,03 61,04 61,05 61,06 61,07 61,08 61,09 61,10 61,11 61,12 61,13 61,14 61,15 61,16 61,17 61,18 «Missing pieces in the Parkinson's disease puzzle»։ Nature Medicine 16 (6): 653–61։ June 2010։ PMID 20495568։ doi:10.1038/nm.2165 
  62. 62,0 62,1 62,2 «The synaptic pathology of alpha-synuclein aggregation in dementia with Lewy bodies, Parkinson's disease and Parkinson's disease dementia»։ Acta Neuropathologica 120 (2): 131–43։ August 2010։ PMC 2892607։ PMID 20563819։ doi:10.1007/s00401-010-0711-0 
  63. González-Sánchez P, Satrústegui J, Palau F, Del Arco A (18 January 2019)։ «Calcium Deregulation and Mitochondrial Bioenergetics in GDAP1-Related CMT Disease.»։ International Journal of Molecular Sciences 20 (2): 403։ PMC 6359725 ։ PMID 30669311 ։ doi:10.3390/ijms20020403 
  64. «Iron transport in Parkinson's disease»։ Parkinsonism & Related Disorders։ 15 Suppl 3 (Suppl 3): S209–11։ December 2009։ PMID 20082992։ doi:10.1016/S1353-8020(09)70816-8 
  65. 65,0 65,1 The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed. (2006)։ «Diagnosing Parkinson's Disease»։ Parkinson's Disease։ London: Royal College of Physicians։ էջեր 29–47։ ISBN 978-1-86016-283-1։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2010-ին 
  66. «The differential diagnosis of Parkinson's disease»։ European Journal of Neurology։ 9 Suppl 3 (Suppl 3): 23–30։ November 2002։ PMID 12464118։ doi:10.1046/j.1468-1331.9.s3.3.x 
  67. «The relevance of the Lewy body to the pathogenesis of idiopathic Parkinson's disease»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 51 (6): 745–52։ June 1988։ PMC 1033142։ PMID 2841426։ doi:10.1136/jnnp.51.6.745 
  68. «Accuracy of clinical diagnosis of Parkinson disease: A systematic review and meta-analysis»։ Neurology 86 (6): 566–76։ February 2016։ PMID 26764028։ doi:10.1212/WNL.0000000000002350 
  69. «MDS clinical diagnostic criteria for Parkinson's disease»։ Movement Disorders 30 (12): 1591–601։ October 2015։ PMID 26474316։ doi:10.1002/mds.26424 
  70. «MDS research criteria for prodromal Parkinson's disease»։ Movement Disorders 30 (12): 1600–11։ October 2015։ PMID 26474317։ doi:10.1002/mds.26431 
  71. 71,0 71,1 71,2 71,3 «Imaging approaches to Parkinson disease»։ Journal of Nuclear Medicine 51 (4): 596–609։ April 2010։ PMID 20351351։ doi:10.2967/jnumed.108.059998 
  72. «The 'swallow tail' appearance of the healthy nigrosome – a new accurate test of Parkinson's disease: a case-control and retrospective cross-sectional MRI study at 3T»։ PLOS One 9 (4): e93814։ 2014։ Bibcode:2014PLoSO...993814S։ PMC 3977922։ PMID 24710392։ doi:10.1371/journal.pone.0093814 
  73. «Meta-analysis of dorsolateral nigral hyperintensity on magnetic resonance imaging as a marker for Parkinson's disease»։ Movement Disorders 32 (4): 619–623։ April 2017։ PMID 28151553։ doi:10.1002/mds.26932 
  74. Suwijn SR, van Boheemen CJ, de Haan RJ, Tissingh G, Booij J, de Bie RM (2015)։ «The diagnostic accuracy of dopamine transporter SPECT imaging to detect nigrostriatal cell loss in patients with Parkinson's disease or clinically uncertain parkinsonism: a systematic review.»։ EJNMMI Research 5: 12։ PMC 4385258։ PMID 25853018։ doi:10.1186/s13550-015-0087-1 
  75. «DaTSCAN Approval Letter»։ FDA.gov։ Food and Drug Administration։ Վերցված է 22 March 2019 
  76. Greenland JC, Stoker TB (2018)։ Parkinson's Disease: Pathogenesis and Clinical Aspects (անգլերեն)։ Codon Publications։ էջեր 109–128։ ISBN 978-0-9944381-6-4։ Վերցված է 2 February 2019 
  77. «Caffeine exposure and the risk of Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies»։ Journal of Alzheimer's Disease։ 20 Suppl 1 (Suppl 1): S221–38։ 2010։ PMID 20182023։ doi:10.3233/JAD-2010-091525 
  78. «Nicotine from cigarette smoking and diet and Parkinson disease: a review»։ Translational Neurodegeneration 6: 18։ 2017։ PMC 5494127 ։ PMID 28680589։ doi:10.1186/s40035-017-0090-8 
  79. «Anti-inflammatory drugs and risk of Parkinson disease: a meta-analysis»։ Neurology 74 (12): 995–1002։ March 2010։ PMC 2848103։ PMID 20308684։ doi:10.1212/WNL.0b013e3181d5a4a3 
  80. «Pharmacological treatment of Parkinson disease: a review»։ JAMA 311 (16): 1670–83։ 23–30 April 2014։ PMID 24756517։ doi:10.1001/jama.2014.3654 
  81. «The non-motor and non-dopaminergic fratures of PD»։ Parkinson's Disease : Non-Motor and Non-Dopaminergic Features։ Olanow, C. Warren., Stocchi, Fabrizio., Lang, Anthony E.։ Wiley-Blackwell։ 2011։ ISBN 978-1405191852։ OCLC 743205140 
  82. 82,00 82,01 82,02 82,03 82,04 82,05 82,06 82,07 82,08 82,09 82,10 82,11 82,12 82,13 82,14 82,15 82,16 82,17 82,18 82,19 82,20 82,21 The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed. (2006)։ «Symptomatic pharmacological therapy in Parkinson's disease»։ Parkinson's Disease։ London: Royal College of Physicians։ էջեր 59–100։ ISBN 978-1-86016-283-1։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2010-ին 
  83. «Revisiting the Medical Management of Parkinson's Disease: Levodopa versus Dopamine Agonist»։ Current Neuropharmacology 14 (4): 356–63։ 2016։ PMC 4876591։ PMID 26644151։ doi:10.2174/1570159X14666151208114634 
  84. 84,0 84,1 «Review: management of Parkinson's disease»։ Neuropsychiatric Disease and Treatment 9: 321–40։ 2013։ PMC 3592512։ PMID 23487540։ doi:10.2147/NDT.S32302 
  85. The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed. (2006)։ «Palliative care in Parkinson's disease»։ Parkinson's Disease։ London: Royal College of Physicians։ էջեր 147–51։ ISBN 978-1-86016-283-1։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2010-ին 
  86. Maria N (2017)։ Levodopa pharmacokinetics -from stomach to brain A study on patients with Parkinson's disease.։ Linköping: Linköping University Electronic Press։ էջ 10։ ISBN 9789176855577։ OCLC 993068595 
  87. 87,0 87,1 «Recent advances in treating Parkinson's disease»։ F1000Research 6: 260։ 13 March 2017։ PMC 5357034 ։ PMID 28357055։ doi:10.12688/f1000research.10100.1 
  88. «Clinical spectrum of levodopa-induced complications»։ Movement Disorders 30 (1): 80–9։ January 2015։ PMID 25488260։ doi:10.1002/mds.26125 
  89. «Medical management of Parkinson's disease»։ P & T 33 (10): 590–606։ October 2008։ PMC 2730785։ PMID 19750042 
  90. «Impulse control disorders in Parkinson's disease: definition, epidemiology, risk factors, neurobiology and management»։ Parkinsonism & Related Disorders։ 15 Suppl 4 (Suppl 4): S111–5։ December 2009։ PMID 20123548։ doi:10.1016/S1353-8020(09)70847-8 
  91. «Pharmacological management of Parkinson's disease»։ Parkinson's disease and movement disorders։ Hagerstwon, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ 2007։ էջեր 110–45։ ISBN 978-0-7817-7881-7 
  92. 92,0 92,1 The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed. (2006)։ «Non-motor features of Parkinson's disease»։ Parkinson's Disease։ London: Royal College of Physicians։ էջեր 113–33։ ISBN 978-1-86016-283-1։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2010-ին 
  93. «Pharmacological management of psychosis in elderly patients with parkinsonism»։ The American Journal of Medicine 122 (7): 614–22։ July 2009։ PMID 19559160։ doi:10.1016/j.amjmed.2009.01.025 
  94. «Press Announcements - FDA approves first drug to treat hallucinations and delusions associated with Parkinson's disease»։ www.fda.gov (անգլերեն)։ Վերցված է 12 October 2018 
  95. 95,0 95,1 «Interventions for fatigue in Parkinson's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (10): CD010925։ October 2015։ PMID 26447539։ doi:10.1002/14651858.CD010925.pub2 
  96. 96,0 96,1 96,2 96,3 The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed. (2006)։ «Surgery for Parkinson's disease»։ Parkinson's Disease։ London: Royal College of Physicians։ էջեր 101–11։ ISBN 978-1-86016-283-1։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2010-ին 
  97. «Deep brain stimulation for Parkinson disease: an expert consensus and review of key issues»։ Archives of Neurology 68 (2): 165։ February 2011։ PMC 4523130։ PMID 20937936։ doi:10.1001/archneurol.2010.260 
  98. Dallapiazza RF, Vloo PD, Fomenko A, Lee DJ, Hamani C, Munhoz RP, Hodaie M, Lozano AM, Fasano A, Kalia (2018) Considerations for Patient and Target Selection in Deep Brain Stimulation surgery for Parkinson’s disease. In: Stoker TB, Greenland JC, editors. Parkinson’s disease: Pathogenesis and clinical aspects. Brisbane: Codon Publications
  99. 99,0 99,1 99,2 99,3 99,4 The National Collaborating Centre for Chronic Conditions, ed. (2006)։ «Other key interventions»։ Parkinson's Disease։ London: Royal College of Physicians։ էջեր 135–46։ ISBN 978-1-86016-283-1։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2010-ին 
  100. 100,0 100,1 «The effectiveness of exercise interventions for people with Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis»։ Movement Disorders 23 (5): 631–40։ April 2008։ PMID 18181210։ doi:10.1002/mds.21922 
  101. «Comparison of the effects of a physiotherapist-supervised exercise programme and a self-supervised exercise programme on quality of life in patients with Parkinson's disease»։ Clinical Rehabilitation 24 (4): 352–62։ April 2010։ PMID 20360152։ doi:10.1177/0269215509358933 
  102. O'Sullivan & Schmitz 2007, էջեր. 873, 876
  103. O'Sullivan & Schmitz 2007, էջ. 879
  104. O'Sullivan & Schmitz 2007, էջ. 877
  105. O'Sullivan & Schmitz 2007, էջ. 880
  106. «The science and practice of LSVT/LOUD: neural plasticity-principled approach to treating individuals with Parkinson disease and other neurological disorders»։ Seminars in Speech and Language 27 (4): 283–99։ November 2006։ PMID 17117354։ doi:10.1055/s-2006-955118 
  107. Deane Katherine, ed. (July 2007)։ «Occupational therapy for patients with Parkinson's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD002813։ PMID 17636709։ doi:10.1002/14651858.CD002813.pub2 
  108. «The national agenda for quality palliative care: the National Consensus Project and the National Quality Forum»։ Journal of Pain and Symptom Management 33 (6): 737–44։ June 2007։ PMID 17531914։ doi:10.1016/j.jpainsymman.2007.02.024 
  109. 109,0 109,1 «Palliative treatment of chronic neurologic disorders»։ Ethical and Legal Issues in Neurology։ Handbook of Clinical Neurology 118։ 2013։ էջեր 133–9։ ISBN 9780444535016։ PMID 24182372։ doi:10.1016/B978-0-444-53501-6.00010-X 
  110. 110,0 110,1 «The conceptual framework of palliative care applied to advanced Parkinson's disease»։ Parkinsonism & Related Disorders։ 18 Suppl 3 (Suppl 3): S2–5։ December 2012։ PMID 22771241։ doi:10.1016/j.parkreldis.2012.06.012 
  111. 111,0 111,1 111,2 «Extending palliative care to patients with Parkinson's disease»։ British Journal of Hospital Medicine 71 (1): 26–30։ January 2010։ PMID 20081638։ doi:10.12968/hmed.2010.71.1.45969 
  112. «Are there differences in the prevalence of palliative care-related problems in people living with advanced cancer and eight non-cancer conditions? A systematic review»։ Journal of Pain and Symptom Management 48 (4): 660–77։ October 2014։ PMID 24801658։ doi:10.1016/j.jpainsymman.2013.11.009 
  113. «Parkinson's disease: a long and difficult journey»։ Nursing New Zealand 19 (7): 20–4։ August 2013։ PMID 24195263 
  114. 114,00 114,01 114,02 114,03 114,04 114,05 114,06 114,07 114,08 114,09 114,10 114,11 «The natural history of Parkinson's disease»։ Journal of Neurology։ 253 Suppl 7 (Suppl 7): VII2–6։ December 2006։ PMID 17131223։ doi:10.1007/s00415-006-7002-7 
  115. 115,0 115,1 GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators (January 2015)։ «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013»։ Lancet 385 (9963): 117–71։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  116. Parkinson's disease։ Sub-cellular Biochemistry։ Subcellular Biochemistry 65։ 2012։ էջեր 389–455։ ISBN 978-94-007-5415-7։ PMC 4372387։ PMID 23225012։ doi:10.1007/978-94-007-5416-4_16 
  117. 117,0 117,1 Kadastik-Eerme Liis, Taba Nele, Asser Toomas, Taba Pille (16 April 2019)։ «Incidence and Mortality of Parkinson’s Disease in Estonia»։ Neuroepidemiology: 1–10։ doi:10.1159/000499756 
  118. 118,0 118,1 118,2 «[Prehistory of Parkinson's disease]» [[Prehistory of Parkinson's disease]]։ Neurologia (Spanish) 19 (10): 735–7։ December 2004։ PMID 15568171 
  119. 119,0 119,1 Chapter 33: the history of movement disorders։ Handbook of Clinical Neurology 95։ 2010։ էջեր 501–46։ ISBN 9780444520098։ PMID 19892136։ doi:10.1016/S0072-9752(08)02133-7 
  120. «Tremor in Latin texts of Dutch physicians: 16th-18th centuries»։ Movement Disorders 12 (5): 798–806։ September 1997։ PMID 9380070։ doi:10.1002/mds.870120531 
  121. «The shaking palsy, the first forty-five years: a journey through the British literature»։ Movement Disorders 12 (6): 1068–72։ November 1997։ PMID 9399240։ doi:10.1002/mds.870120638 
  122. 122,0 122,1 122,2 «The history of dopamine and levodopa in the treatment of Parkinson's disease»։ Movement Disorders։ 23 Suppl 3 (Suppl 3): S497–508։ 2008։ PMID 18781671։ doi:10.1002/mds.22028 
  123. «A brief history of pallidotomy»։ Neurosurgery 41 (5): 1169–80; discussion 1180–3։ November 1997։ PMID 9361073։ doi:10.1097/00006123-199711000-00029 
  124. «L-DOPA: from a biologically inactive amino acid to a successful therapeutic agent»։ Amino Acids 23 (1–3): 65–70։ 2002։ PMID 12373520։ doi:10.1007/s00726-001-0111-9 
  125. «Deep brain stimulation devices: a brief technical history and review»։ Artificial Organs 33 (3): 208–20։ March 2009։ PMID 18684199։ doi:10.1111/j.1525-1594.2008.00620.x 
  126. 126,0 126,1 126,2 126,3 126,4 «The economic impact of Parkinson's disease»։ Parkinsonism & Related Disorders։ 13 Suppl (Suppl): S8–S12։ September 2007։ PMID 17702630։ doi:10.1016/j.parkreldis.2007.06.003 
  127. «Parkinson's – 'the shaking palsy'»։ GlaxoSmithKline։ 1 April 2009։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 May 2011-ին 
  128. «National Parkinson Foundation – Mission»։ Արխիվացված է օրիգինալից 21 December 2010-ին։ Վերցված է 28 March 2011 
  129. «Education: Joy in Giving»։ Time։ 18 January 1960։ Արխիվացված օրիգինալից 20 February 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  130. «About PDF»։ Parkinson's Disease Foundation։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 May 2011-ին։ Վերցված է 24 July 2016 
  131. «American Parkinson Disease Association: Home»։ American Parkinson Disease Association։ Արխիվացված է օրիգինալից 10 May 2012-ին։ Վերցված է 9 August 2010 
  132. «About EPDA»։ European Parkinson's Disease Association։ 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 15 August 2010-ին։ Վերցված է 9 August 2010 
  133. 133,0 133,1 133,2 Brockes E (11 April 2009)։ «'It's the gift that keeps on taking'»։ The Guardian։ Արխիվացված օրիգինալից 8 October 2013-ին։ Վերցված է 25 October 2010 
  134. «Michael J. Fox to be made honorary doctor at Karolinska Institutet»։ Karolinska Institutet։ 5 March 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 30 September 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  135. «Who We Are»։ Davis Phinney Foundation։ Արխիվացված օրիգինալից 11 January 2012-ին։ Վերցված է 18 January 2012 
  136. Matthews W (April 2006)։ «Ali's Fighting Spirit»։ Neurology Now 2 (2): 10–23։ doi:10.1097/01222928-200602020-00004։ Արխիվացված օրիգինալից 12 May 2012-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  137. «Ali: Still Magic»։ The New York Times։ 17 July 1988։ Արխիվացված օրիգինալից 17 November 2016-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  138. 138,0 138,1 Dimond PF (16 August 2010)։ «No New Parkinson Disease Drug Expected Anytime Soon»։ GEN news highlights։ GEN-Genetic Engineering & Biotechnology News։ Արխիվացված օրիգինալից 31 October 2010-ին 
  139. «Chronic Parkinsonism in humans due to a product of meperidine-analog synthesis»։ Science 219 (4587): 979–80։ February 1983։ Bibcode:1983Sci...219..979L։ PMID 6823561։ doi:10.1126/science.6823561 
  140. «Environmental toxins and Parkinson's disease: what have we learned from pesticide-induced animal models?»։ Trends in Pharmacological Sciences 30 (9): 475–83։ September 2009։ PMID 19729209։ doi:10.1016/j.tips.2009.06.005 
  141. Transgenic rodent models of Parkinson's disease։ Acta Neurochirurgica. Supplement։ Acta Neurochirurgica Supplementum 101։ 2008։ էջեր 89–92։ ISBN 978-3-211-78204-0։ PMC 2613245։ PMID 18642640։ doi:10.1007/978-3-211-78205-7_15 
  142. «Molecular pathways involved in the neurotoxicity of 6-OHDA, dopamine and MPTP: contribution to the apoptotic theory in Parkinson's disease»։ Progress in Neurobiology 65 (2): 135–72։ October 2001։ PMID 11403877։ doi:10.1016/S0301-0082(01)00003-X 
  143. «Gene therapy in Parkinson's disease: rationale and current status»։ CNS Drugs 24 (3): 177–92։ March 2010։ PMC 2886503։ PMID 20155994։ doi:10.2165/11533740-000000000-00000 
  144. «AAV2-GAD gene therapy for advanced Parkinson's disease: a double-blind, sham-surgery controlled, randomised trial»։ The Lancet. Neurology 10 (4): 309–19։ April 2011։ PMID 21419704։ doi:10.1016/S1474-4422(11)70039-4 
  145. «Neurologix Files to Liquidate Under Chapter 7 Bankruptcy»։ Արխիվացված օրիգինալից 7 January 2014-ին 
  146. «World's first Parkinson's vaccine is trialled»։ New Scientist (London)։ 7 June 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 23 April 2015-ին 
  147. Jankovic J., Goodman I., Safirstein B., Marmon T. K., Schenk D. B., Koller M., Zago W., Ness D. K., Griffith S. G., Grundman M., Soto J., Ostrowitzki S., Boess F. G., Martin-Facklam M., Quinn J. F., Isaacson S. H., Omidvar O., Ellenbogen A., Kinney G. G. (2018)։ «Safety and Tolerability of Multiple Ascending Doses of PRX002/RG7935, an Anti-α-Synuclein Monoclonal Antibody, in Patients with Parkinson Disease: A Randomized Clinical Trial»։ JAMA Neurology 75 (10): 1206–1214։ PMC 6233845 ։ PMID 29913017։ doi:10.1001/jamaneurol.2018.1487 
  148. «Cellular replacement therapy for Parkinson's disease--where we are today?»։ The Neuroscientist 8 (5): 457–88։ October 2002։ PMID 12374430։ doi:10.1177/107385802237703 
  149. «Stem Cell Research Aims to Tackle Parkinson's Disease»։ Արխիվացված օրիգինալից 17 April 2010-ին։ Վերցված է 16 April 2010 
  150. «rTMS effects on levodopa induced dyskinesias in Parkinson's disease patients: searching for effective cortical targets»։ Restorative Neurology and Neuroscience 28 (4): 561–8։ 2010։ PMID 20714078։ doi:10.3233/RNN-2010-0556 
  151. «Brain stimulation and brain repair--rTMS: from animal experiment to clinical trials--what do we know?»։ Restorative Neurology and Neuroscience 28 (4): 387–98։ 2010։ PMID 20714064։ doi:10.3233/RNN-2010-0570 
  152. «Practice Parameter: neuroprotective strategies and alternative therapies for Parkinson disease (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology»։ Neurology 66 (7): 976–82։ April 2006։ PMID 16606908։ doi:10.1212/01.wnl.0000206363.57955.1b 
  153. «Effectiveness of tai chi for Parkinson's disease: a critical review»։ Parkinsonism & Related Disorders 14 (8): 589–94։ December 2008։ PMID 18374620։ doi:10.1016/j.parkreldis.2008.02.003 
  154. «Qigong for movement disorders: A systematic review»։ Movement Disorders 24 (2): 301–3։ January 2009։ PMID 18973253։ doi:10.1002/mds.22275 
  155. «Effectiveness of acupuncture for Parkinson's disease: a systematic review»։ Movement Disorders 23 (11): 1505–15։ August 2008։ PMID 18618661։ doi:10.1002/mds.21993 
  156. «Fava beans and Parkinson's disease: useful 'natural supplement' or useless risk?»։ European Journal of Neurology 16 (10): e171։ October 2009։ PMID 19678834։ doi:10.1111/j.1468-1331.2009.02766.x 
  157. «The gut microbiome in human neurological disease: A review»։ Annals of Neurology 81 (3): 369–382։ March 2017։ PMID 28220542։ doi:10.1002/ana.24901  հրապարակում բաց հնարավորություն
  158. The Gut and Nonmotor Symptoms in Parkinson's Disease։ International Review of Neurobiology 134։ 2017։ էջեր 787–809։ ISBN 9780128126035։ PMID 28805583։ doi:10.1016/bs.irn.2017.05.027  հրապարակում բաց հնարավորություն

External links[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաղապար:Medical condition classification and resources Կաղապար:Sister project links

Կաղապար:Mental and behavioral disorders Կաղապար:CNS diseases of the nervous system Կաղապար:Antiparkinson

Կաղապար:Featured article