Ալցհայմերի հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալցհայմերի հիվանդություն
Morbus Alzheimerianus
Auguste D aus Marktbreit.jpg
Նեյրոդեգեներատիվ պրոցես
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս տաուպատիա[1][2]
Պատճառ Անհայտ
Բուն պատճառ C2866[3][2], C38778[2], C34524[2] և C2866[1]
Հիվանդության ախտանիշ Հիշողության մասնակի կորուստ, խոսքի, կոորդինացիայի խանգարումներ, տրամադրության փոփոխություններ
Բուժում Ացետիլխոլինէսթերազի ինհիբիտոր, NMDAընկալիչների անտագոնիստներ
Բժշկական մասնագիտություն Նյարդաբանություն
OMIM 104300, 502500, 604154, 615590, 615711 և 605526
Հիվանդությունների բազա 490
MedlinePlus 000760
eMedicine 1134817
MeSHID D000544 և D000544
Disease Ontology DOID:10652 և DOID:10652
NCI Thesaurus C2866[3][2], C38778[2], C34524[2] և C2866[1]
GeneReviews NBK1161
Անվանվել է Ալոիս Ալցհայմեր
Alzheimer's disease Վիքիպահեստում

Ալցհեյմերի հիվանդություն (անգլ.՝ Alzheimer's disease) կամ պարզապես Ալցհեյմեր խրոնիկ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություն է, որը սովորաբար ունի դանդաղ ընթացք և վատանում է ժամանակի ընթացքում[4][5]։ Դեմենցիայի 60-70% դեպքերը սովորաբար առաջանում են Ալցհեյմերի հետևանքով[4][5]։ Ամենահաճախ և վաղ հանդիպող կլինիկական նշան է համարվում վերջին շրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունները վերհիշելու դժվարացումը (կարճատև հիշողության կորուստ)[4]։ Հիվանդության խորացմանը զուգընթաց դիտվում են խոսքի հետ կապված խնդիրներ, ապակողմնորոշում (including easily getting lost), տրամադրության հանկարծակի փոփոխություն (mood swings), ցանկության (motivation) կորուստ, ինքնախնամքի կազմակերպման և վարքային խնդիրներ[4][5]։ Հիվանդի վիճակի վատացմանը զուգընթաց նրանք հաճախ մեկուսանում են ընտանիքից և հասարակությունից[6]։ Աստիճանաբար տեղի է ունենում օրգանիզմի ֆունկցիոնալ ակտիվության կորուստ, որը վերջ ի վերջո հանգեցնում է մահվան[7]։ Չնայած հիվանդության խորացման արագությունը կարող է փոփոխական լինել կյանքի միջին տևողությունը հիվանդության ախտորոշումից հետո 3-9 տարի է[8][9]։

Հիվանդության առաջացման պատճառը քիչ պարզաբանված[4]։ Շուրջ 70 % դեպքերում ռիսկի գործոն է հանդիսանում ժառանգականությունը սովորաբար մեծ քանակի գեների ներառումով[10]։ Մյուս ռիսկի գործոններն են համարվում գլխի վնասվածքները, գերճնշումը, դեպրեսիան[4]։ Հիվանդության ընթացքը կապված է գլխուղեղում առաջացած վահանիկների(plaques) և նեյրոֆիբրիլյար կծիկների (tangles) առաջացման հետ[4]։ Հավանական ախտորոշումը հիմնված է հիվանդության պատմության, կոգնիտիվ տեստավորման (cognitive testing), գործիքային հետազոտության և արյան քննության արդյունքների վրա մյուս հավանական պատճառները ժխտելու համար[11]։ Սկզբնական կլինիկական նշանները վերագրվում են տարիքային փոփոխություններին[4]։ Վերջնական ախտորոշման համար անհրաժեշտ է ուղեղային հյուսվածքի քննություն[12]։ Մտավոր և ֆիզիկական վարժությունը, հավելյալ քաշից խուսափելը կարող է նվազեցնել ալցհեյմերի հիվանդության առաջացման ռիսկը։ Ինչևիցե չկան հստակ ապացույցներ այս տեսությունները հաստատելու համար[13][14]։ Հիվանդության առաջացման ռիսկը իջեցնելու համար որևէ դեղորայք գոյություն չունի[15]։

Կլինիկական նշաններ և ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդությունը ընթանում է չորս փուլով, կոգնիտիվ և ֆունկցիոնալ վնասման աստիճանական վատացումով:

Նախաթուլամտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության առաջին կլինիկական նշանները հաճախ սխալմամբ վերագրվում են տարիքին կամ սթրեսին[16]: Մանրամասն նյարդահոգեբանական տեստավորումը կարող է բացահայտել թեթևակի կոգնիտիվ դժվարություններ 8 տարուց ավել տևողությամբ մինչ անձի մոտ Ալցհեյմեր հիվանդության ամբողջական կլինիկական չափանիշների արտահայտվելը[17]: Այս վաղ կլինիկական նշանները կարող են ազդել առօրյա կյանքի ամենաբարդ ակտիվությունների վրա[18]: Առավել նկատելի է կարճատև հիշողության կորուստը, որի ժամանակ դիտվում է վերջին շրջանում յուրացրած, սովորած նյութերի վերհիշելու դժվարություն և նոր ինֆորմացիա ձեռք բերելու անկարողությամբ[19][20]:

Ուշադրության, պլանավորման, ճկունության, վերացողական մտածողության իրականացման հետ կապված թեթևակի խնդիրնեը կամ սեմանտիկ հիշողության վնասումը (բառերի իմաստներ, կոնցեպցիաների փոխհարաբերության հիշողություն) կարող են լինել հիվանդության վաղ դրսևորման կլինիկական նշանները[21]: Ապաթիան նույնպես կարող է դիտվել այս փուլում և պահպանվել որպես ամենակայուն նյարդահոգեբանական ախտանիշ ամբողջ հիվանդության ընթացքում[22]: Դեպրեսիվ ախտանիշներ, անհանգստություն և քիչ նկատելի հիշողության դժվարություններից քիչ իրազեկված լինելը նույնպես հաճախ են հանդիպում[23]: Նախակլինիկական վիճակը կոչվում է նաև թեթև կոգնիտիվ խանգարում (MCI)[24]: Այն հաճախ համարվում է նորմալ տարիքային և դեմենցիայի միջև անցումային փուլ: MCI-ը կարող է ընթանալ տարբեր կլինիկական ախտանշաններով և երբ հիշողության կորուստը գերակշռում է մյուս ախտանշաններին այն կոչվում է ամնեստիկ MCI և հաճախ հանդիպում է որպես Ալցհեյմեր հիվանդության պրոդրոմալ փուլ[25]:

Վաղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այցհեյմերով հիվանդների մոտ սովորելու և հիշողության շարունակական վնասումը հանգեցնում է հստակ ախտորոշման: Քիչ հավանականությամբ խոսքի, կատարողական ֆունկցիաների հետ կապված դժվարությունները, ընկալման (agnosia) կամ շարժողական (apraxia) խանգարումները գերակշռում են հիշողության հետ կապված խնդիրներին[26]: Այն վերհիշելու կարողության վրա չի ազդում հավասարաչափ: Սեփական կյանքի մասին հին հիշողությունները (էպիզոտիկ հիշողություն), սովորած հմտությունները (sematic memory) և թաքնված հիշողություն (implicit memory-մարմնի անգիտակցական հիշողությունը գործողությունների հաջորդականությունների մասին, ինչպես օրինակ պատառաքաղի օգտագործումը ուտելու համար կամ ինչպես խմել բաժակից) ախտահարվում են ավելի քիչ աստիճանով քան նոր ձեռք բերված հմտությունները կամ հիշուղությունները[27][28]:

Խոսքի խնդիրները հիմնականում նկարագրվում են բառապաշարի սահմանափակումով և բառին տիրապետելու ունակության նվազումով, որը հանգեցնում է ընդհանուր բանավոր և գրավոր խոսքի աղքատացմանը[29][30]: Այս փուլում հիվանդը սովորաբար ունակ է իրար կապակցել հիմնական մտքերը[31][32][33]: Նուրբ շարժողական հմտությունների կատարման ժամանակ ինչպիսիք են գրելը, նկարելը կամ պարելը կարող են լինել որոշակի շարժողական անհամաձայնեցվածության և պլանավորման դժվարություններ (apraxia), բայց սովորաբար աննկատելի[34]: Հիվանդության խորացմանը զուգընթաց, ալցհեյմերով հիվանդները հաճախ շարունակում են ինքնուրույն կատարել բազմաթիվ հմտություններ, սակայն կարող է աջակցության և վերահսկողության անհրաժեշտություն լինել բարձր կոգնիտիվ պահանջներով գործողությունների մեջ[35]:

Միջին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարունակական վատթարացումը վերջ ի վերջո խանգարում է ինքնուրույն լինել: Դիտվում է առօրյա կյանքում իրերի օգնությամբ ամենատարածված (ամենահասարակ) գործողությունների կատարման անկարողություն[26]: Խոսքի դժվարացումը ակնհայտ է դառնում բառերը վերհիշելու անկարողության պատճառով, որը հաճախակի հանգեցնում է ոչ ճիշտ բառային հերթականության (paraphasias): Դիտվում է կարդալու և գրելու ունակության աստիճանական կորուստ[36][37]: Բարդ հաջորդական շարժումները դառնում են քիչ համակարգված ժամանակի ընթացքում և հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց, հետևաբար ընկնելու հավանականությունը մեծանում է[26]: Այս փուլում հիշողության հետ կապված խնդիրները խորանում են և անձը կարող է չճանաչել հարազատներին[26]: Երկարատև հիշողությունը, որը մինչ այդ ընդգրկված չէր ախտաբանական պրոցեսում վնասվում է[26]:

Վարքային և նյարդահոգեբանական փոփոխությունները դառնում են ավելի գերակշիռ: Ընդհանուր դրսևորումներն են թափառումը, անհանգստությունը, փոփոխական տրամադրությունը, որը հանգեցնում է լացկանության, չկանխամտածված ագրեսիվ պոռթկումների, անհանդուրժողական պահվածքի խնամակալի նկատմամբ[26]: Շփոթմունքը և խառնաշփոթությունը, հուզմունքը կարող է վատթարանալ երեկոյան ժամերին։ Մայրամուտի համախտանիշ նույնպես կարող է դիտվել[38]: Հիվանդների 30% մոտ կարող է զարգանալ կեղծ նույնականացման (illusionary misidentification) և ուրիշ զառանցական (dilusional) նշաններ[26]: Դիտվում է անասոգնոզիա (anasognosia- Հիվանդը իր որոշակի անկարողությունների (deficit) ընկալման, ընդունման հետ կապված ունի որոշակի խնդիրներ)[26]: Կարող է զարգանալ անմիզապահություն[26]: Այս կլինիկական ախտանշանները լարվածություն են առաջացնում հարազատների և խնամակալների մոտ, որը կարող են նվազեցնել հիվանդին տնային խնամքից տեղափոխելով երկարաժամկետ խնամքի կենտրոններ[39][40]։

Ծանր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին փուլերի ընթացքում հիվանդը ամբողջովին կախված է խնամակալներից[26]: Խոսքը  թուլացած մինչև պարզ նախադասություններ կամ անգամ պարզ բառեր, որը վերջ ի վերջո հանգեցնում է խոսքի լիարժեք (ամբողջական) կորստի[41][42]: Չնայած բանավոր խոսքի կարողությունների կորստի, հիվանդները հաճախ կարող են հասկանալ և պատասխանել հուզական (emotional) ազդանշաններով: Չնայած ագրեսիվությունը դեռ կարող է պահպանված լինել, արտահայտված ապաթիան և հյուծվածությունը առավել հաճախ հանդիպող ախտանշաններն են: Ալցհեյմերով հիվանդները վերջ ի վերջո ունակ չեն լինելու ինքնուրույն կատարելու ամենահասարակ առաջադրանքները: Մկանային ծավալը և շարժունակությունը վատթարանում է, հասնում մի կետի, որտեղ նրանք դառնում են անկողնուն գամված հիվանդներ և անկարող են լինում ինքնուրույն սնվել: Մահվան պատճառը սովորաբար արտաքին գործոնն է, ինչպես օրինակ ինֆեկցիան կամ ճնշման խոցերը կամ թոքաբորբը ոչ թե ինքնին հիվանդություն[26]։

Էթիոլոգիա (պատճառագիտություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմեր հիվանդության դեպքերի մեծամասնության պատճառը մինչ այժմ անհայտ է, բացառությամբ 1-5% դեպքերում, որտեղ գենետիկ տարբերություններ են հայտնաբերվել[43][44]: Գոյություն ունեցող տարբեր մրցակցող հիպոթեզներ փորձում են բացատրել հիվանդության առաջացման պատճառը։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմեր հիվանդության գենետիկ ժառանգելիությունը հիմնվելով երկվորյակների և ընտանեկան պատմությունների ուսումնասիրման վրա կազմում է 49-79%[45][46]: Դեպքերի շուրջ 0.1% –ը կազմում են աուտոսոմ դոմինանտ (ոչ-սեռ կախյալ) ժառանգվող ընտանեկան դեպքերը, որոնք սկիզբ են առնում մինչ 65 տարեկան հասակը[47]: Հիվանդության այս տեսակը հայտնի է որպես վաղ սկիզբով ընտանեկան ալցհեյմեր հիվանդություն (early onset familial Alzheimer’s disease): Հիվանդության աուտոսոմ-դոմինանտ ձևով ժառանգվող դեպքերի մեծ մասը կարող է վերագրվել երեք գեներից որևէ մեկի մուտացիայով, որոնք կոդավորում են amyloid precursor protein (APP) –ին և presenilins 1-ին և 2-ին[48]: APP և presenilin գեների շատ մուտացիաներ մեծացնում են Aβ42 կոչվող փոքր սպիտակուցների արտադրությունը, որը համարվում է սենիլային վահանիկների (senile plaques) գլխավոր բաղադրիչը[49]: Որոշ մուտացիաներ փոխում են միայն Aβ42 սպիտակուցի և այլ հիմնական ձևերի՝ մասնավորապես A40 հարաբերակցությունը, առանց բարձրացնելու Aβ42 քանակը[50][51]:

Ալցհեյմեր հիվանդության դեպքերի մեծամասնությունը չեն արտահայտվում աուտոսոմալ-դոմինանտ ժառանգումով և կոչվում  են սպորադիկ  ալցհեյմեր հիվանդություն, որում միջավայրը և գենետիկ տարբերությունները կարող են ազդել որպես ռիսկի գործոններ:

Ամենաճանաչված գենետիկ ռիսկի գործոնը ապոլիպոպրոտեին E-ի (apolipoprotein E) (APOE)ε4 ալելի ժառանգումն է[52][53]: Հիվանդների 40-80%-ը ունի ամենաքիչը մեկ  APOEε4 ալել[53]: APOEε4 ալելը բարձրացնում է հիվանդության առաջացման հավանականությունը երեք անգամ հետերոզիգոտների մոտ, իսկ 15-ով հոմոզիգոտների մոտ[54]: Մարդու մոտ հանդիպող այլ հիվանդությունների նման միջավայրի ազդեցությունները և գենետիկ շեղումները (genetic modifiers) հանգեցնում են հիվանդության ոչ ամբողջական տարածման: Օրինակ նիգերիայի բնակչության որոշ մասի մոտ չկա կապ APOEε4 –ի չափի (dose) և ընդգրկման կամ Ալցհեյմերի սկսման տարիքի միջև ինչպես դիտվում է այլ տարածաշրջանի բնակչության մոտ[55][56]: 400-ից ավել կամավորների գեների վրա կատարված վաղ փորձերը ուշ սկսվող սպորադիկ Ալցհեյմեր հիվանդության միջև կապ հաստատելու համար ունեցան ցածր էֆեկտիվություն[54][57]:Վերջերս կատարված genome-wide association (GWAS) հետազոտությունները հայտնաբերել են գեների 19 հատվածներ, որոնք հայտնվում են ազդելու հավանականության վրա[58]: Դրանք են՝ CASS4, CELF1, FERMT2, HLA-DRB5, INPP5D, MEF2C, NME8, PTK2B, SORL1, ZCWPW1, SlC24A4, CLU, PICALM, CR1, BIN1, MS4A, ABCA7, EPHA1 և CD2AP[59]:

TREM2 գենի մուտացիաները բարձրացնում են Ալցհեյմեր հիվանդության զարգացման հավանականությունը 3-5 անգամ[60][61]: Ենթադրվող գործողության մեխանիզմ է համարվում մուտացիայի ենթարկված TREM-2–ը, երբ գլխուղեղում արյան սպիտակ բջիջները այլևս ունակ չեն հսկելու առկա β–ամիլոիդ սպիտակուցի քանակը:

Խոլիներգիկ տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամենահին, որի վրա են հիմնված ներկայումս իրականացվող դեղորայքային բուժումները համարվում է խոլիներգիկ հիպոթեզը, ըստ որի նեյրոտրանսմիտոր ացետիլխոլինի իջեցված սինթեզն է համարվում հիվանդության առաջացման պատճառ[62]: Այս հիպոթեզը լայն տարածում չի գտել, մեծամասամբ  որովհետև կիրառվող դեղորայքը, որը պետք է բուժեր Ացետիլխոլինի անբավարարությունը չի ցուցաբերել բարձր էֆեկտիվություն[63]:

Ամիլոիդային տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1991 թվականին, ըստ  այս հիպոթեզի ենթադրվեց, որ արտաբջջային β ամիլոիդ (Aβ նստվածքները համարվում են հիվանդության առաջացման հիմնական պատճառ[64][65]: Այս վարկածի աջակցումը կապված է amyloid precursor protein (APP) սպիտակուցը կոդավորող գենի 21-րդ քրոմոսոմի վրա տեղակայումից։Այն միաժամանակ կապված է այն փաստի հետ, որ 21-րդ քրոմոսոմի տրիսոմիա (Down syndrome) ունեցող անձանց մոտ, որոնք ունեն գենի հավելյալ կրկնապատկում ընդհանուր առմամբ հիվանդության  ամենավաղ կլինիկական նշանները դրսևորվում են 40 տարեկանից[66][67]:

Ալցհեյմեր հիվանդության գլխավոր ռիսկի գործոն է համարվում նաև ապոլիպոպրոտեին սպիտակուցի (apolipoprotein) յուրահատուկ ենթատեսակ (isoform) APOE4-ը[68]: Մինչ ապոլիպոպրոտեինները (apolipoprotein) բարձրացնում են β–ամիլոիդի քայքայումը, որոշ ենթատեսակներ (isoform) չեն համարվում շատ էֆեկտիվ այս հարցում ինչպես APOE4, որը հանգեցնում է ուղեղում հավելյալ ամիլոիդի կուտակման[69]: Հետագա փաստերը առաջացել են տրանսգեն մկանի վրա կատարված հետազոտությունից, որը ցույց է տալիս, որ մուտացիայի ենթարկված մարդու APP գենը առաջացնում է ֆիբրիլյար ամիլոիդ վահանիկներ և ալցհեյմերանման ուղեղային պաթոլոգիա, սովորելու յուրահատուկ անբավարարություն[70]: Փորձնական պատվաստումը ենթադրված էր, որ կճեղքի ամիլոիդ վահանիկները մարդկային վաղ փորձերում, սակայն այն չունեցավ նշանակալի ազդեցություն դեմենցիայի վրա[71]: Հետազոտողները հակված են եղել ոչ-վահանաձև օլիգոմերներին (բազմաթիվ մոնոմերների ագրեգատներ) համարել որպես β–ամիլոիդի առաջնային պաթոգեն ձև: Այս տոքսիկ օլիգոմերները, որոնք նույնպես հայտնի են որպես ամիլոիդից առաջացած դիսուլֆիդային կապեր (ADDL) , կապվում են նյարդերի մակերեսային ռեցեպտորներին և փոփոխում են սինապսի կառուցվածքը, այսպիսով քայքայելով նյարդային հաղորդչականությունը: Aβ[72] օլիգոմերների ռեցեպտորներից մեկը կարող է լինել պրիոն սպիտակուցը, նույն սպիտակուցը, որի հետ է կապված նաև Mad cow  և Creutzfeldt-Jakob disease հիվանդությունների առաջացումը: Այսպիսով հետևյալ հիվանդությունների և Ալցհեյմեր հիվանդության առաջացման միջև կա ուժեղ կապ[73]:

2009 թվականին այս տեսությունը թարգմանվեց, ենթադրելով, որ մոտ կապ (քիմիական կառուցվածքով β–ամիլոիդին շատ նման սպիտակուց) և ոչ ինքը β–ամիլոիդն է հանդիսանում հիվանդության առաջացման պատճառ: Տեսությունը պնդում է, որ ամիլոիդ կախյալ մեխանիզմը, որը ոչնչացնում  է նյարդային կապերը գլխուղեղում վաղ կյանքի արագ աճի ֆազայում կարող է պատճառ լինել տարիքային կախյալ պրոցեսների կյանքի ուշ փուլում հագեցնելով ալցհեյմեր հիվանդության ժամանակ նյարդերի ոչնչացմանը[74]:

N-APP-ը, N-terminus սպիտակուցի  APP-ի մասնիկը, հարակից է  β-ամիլոիդին և ճեղքված է  APP-ից միևնույն ֆերմենտներից որևէ մեկով: N-APP-ն թիրախավորում է ինքնաքայքայման ուղին կապվելով նյարդային ընկալիչին, որը կոչվում է մահվան ընկալիչ 6 (DR6 նույնպես հայտնի է որպես TNFRSF21)[75]: DR6 ընկալիչները մեծ քանակով տեղակայված են մարդու գլխուղեղի այն հատվածներում, որոնք ամենաշատն են ախտահարվում Ալցհեյմեր հիվանդության ժամանակ, հետևաբար հավանական է, որ N-APP/DR6 ուղին կարող է ծեր ուղեղում բերել վնասման: Այս տեսակետից, β-ամիլոիդը ունի հավելյալ նշանակություն, ճնշելով սինապտիկ ֆունկցիան:

2017 թվականի սկզբին, վերուբացեստատի(verubecestat) նախաձեռնումը , որը արգելում է β-secretase ապիտակուցին, որը էլ պատասխանատու է β–ամիլոիդ սպիտակուցի ստեղծման համար դադարեցվեց։ Այն որպես անկախ գտնված մասնիկ տեսականորեն դրական կլինիկական ազդեցություն գտնելու հավանականության բացակայությամբ[76]:

Տաու սպիտակուցի տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հիպոթեզը առաջարկում է, որ tau սպիտակուցի անկանոնությունները սկիզբ են տալիս հիվանդության կասկադին[77]: Այս տեսությունում հիպերֆոսֆորիլացված սպիտակուցը սկսում է կապվել իր իսկ մոլեկուլում առկա այլ կապերի հետ: Վերջ ի վերջո նյարդային բջջի մարմնում առաջանում են նեյրոֆիբրիլյար կծիկներ[78]: Երբ սա տեղի է ունենեում, միկրոխողովակները կազմալուծվում են, քայքայելով բջջի ցիտոսկելետոնի կառուցվածքը հանգեցնելով նյարդի տրանսպորտային համակարգի (տեղափոխիչ համակարգ) կոլապսի[79]: Սա կարող է հանգեցնել սկզբում նյարդային բջիջների միջև բիոքիմիական հաղորդակցական ուղու թերֆունկցիայի  և հետագայում բջիջների մահվան[80]:

Այլ տեսություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջարկված է եղել նյարդանոթային հիպոթեզը, որը բացատրում է, որ վատ աշխատող ուղեղ-արյունային սահմանը կարող է ներառված լինել ախտաբանական պրոցեսի մեջ[81]:

Բջիջների բիոմետաղական հոմեոստազը, ինչպիսիք են իոնային պղինձը, երկաթը և ցինկը քայքայված է ալցհեյմեր հիվանդության ժամանակ, չնայած դեռ պարզ չէ արդյոք սպիտակուցային փոփոխությունները առաջանում են հիվանդության ժամանակ թե արդեն փոփոխված սպիտակուցներն են հանգեցնում  հիվանդության առաջացմանը: Այս իոնները ազդում են և ազդվում են tau սպիտակուցով, APP-ով և APOE-ով[82] և նրանց կարգավորման խանգարումը կարող է հանգեցնել օքսիդատիվ սթրեսի և աջակցել պաթոլոգիային[83][84][85][86][87]: Այս հետազոտություններից որոշների որակը քննադատված է եղել[88][89] և կապը հիվանդության առաջացման հետ մնում է հակասական[90]: Հետազոտությունների մեծ մասը չի աջակցում հիվանդության առաջացման կապը ալյումինիումի (Al) հետ[91]:

Ծխելը համարվում է ալցհեյմեր հիվանդության կարևոր ռիսկի գործոն[92]: Ուշ սկիզբով ալցհեյմեր հիվանդության առաջացման ռիսկի գործոններ են համարվում բնածին իմուն համակարգի  համակարգային մասնիկները[93]։

Կան փորձնական ապացույցներ, որ ախտոտված օդի ազդեցությունը կարող է համարվել ալցհեյմերի առաջացմանը նպաստող գործոն[94]:

Լնդի հիվանդություն-Սպիրոխետներով ինֆեկցիան  (բակտերիա) լնդի հիվանդության ժամանակ կարող է հանգեցնել դեմենցիայի և կարող է ներառված լինել ալցհեյմերի պաթոգենեզի մեջ[95]: Սնկային ինֆեկցիան նույնպես կարող է ռիսկի գործոն համարվել[96]։

Կա մեկ այլ վարկած, որ ենթադրում է, որ օլիգոդենդրոցիտների և նրանց հետ կապված միելինի դիսֆունկցիան մեծացմանը զուգընթաց նպաստում է աքսոնի ախտահարմանը, որն էլ հետագայում հանգեցնում է ամիլոիդի արտադրմանը և սպիտակուցի հիպերֆոսֆորիլացմանը որպես կողմնակի էֆեկտ[97][98]:

Ռետրոգենեզը համարվում է բժշկական հիպոթեզ, որը Ալցհեյմեր հիվանդության զարգացման և պրոգրեսիայի մասին առաջարկվել է  Բենրի Ռեյզբերգի (Banry Reisberg) կողմից 1980-ականներին[99]: Վարկածում ասվում է, որ պտղի նյարդային համակարգի զարգացման պրոցեսը սկսվում է  նյարդային համակարգի զարգացումից սաղմի մոտ և ավարտվում միելինիզացումով մինչ Ալցհեյմերով հիվանդների գլխուղեղում տեղի է ունենում հակառակ նեյրոդեգեներատիվ պրոցեսը, որը սկսվում է դեմիելինիզացիայով և աքսոնների մահով (սպիտակ նյութ) և ավարտվում գորշ նյութի մահով[100]: Ինչպես ասվում է հիպոթեզում, որտեղ ասվում է , որ նորածինները անցնում են կոգնիտիվ զարգացման փուլերով, Ալցհեյմերով հիվանդների մոտ այն տեղի է ունենում հակառակ ուղղությամբ, որը հանգեցնում է պրոգրեսիվ ճանաչողության վնասմանը[101]: Ռեյզբերգը զարգացրեց խնամքի զարգացման սխեմա, որը հայտնի է որպես FAST (Functional Assessment Staging Tool) , որը թույլ է տալիս Ալցհեյմերով հիվանդների խնամքով զբաղվող մարդկանց ճանաչել հիվանդության զարգացման փուլերը և որը ապահովում է յուրաքանչյուր փուլին համապատասխան խնամքի մասին խորհուրդներով[102][103]:

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյարդաախտաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմեր հիվանդությունը նկարագրվում է գլխուղեղի կեղևում և որոշակի ենթակեղևային հատվածներում նյարդերի և սինապսների կորստով:Այս կորուստը հանգեցնում է ախտաբանական հատվածներում ծավալուն ատրոֆիայի առաջացման,ներառյալ քունքային և գագաթային բլթերում և ճակատային կեղևի և congulate gyrus-ի որոշակի հատվածներում[104]: Brain stem-ի կորիզներում ինչպես locus coeruleus-ն է առկա է դեգեներացիա[105]: PET և MRI օգտագործող ուսումնասիրությունները հաստատել են ուղեղի յուրահատուկ հատվածների չափսերի փոքրացում Ալցհեյմերով անձանց մոտ, երբ նրանց մոտ դիտվել է պրոգրեսիա թեթև ճանաչողական վնասումից մինչև Ալցհեյմեր հիվանդություն և համեմատելով տվյալ նկարները այլ առողջ մեծահասակ մարդկանց պատկանող նկարների հետ[106][107]:

Եվ ամիլոիդ վահանիկները, և նեյրոֆիբրիլյար կծիկները հստակ տեսանելի են միկրոսկոպով ալցհեյմերով տառապող անձանց գլխուղեղային հյուսվածքում[108]: Վահանիկները խիտ են, մեծամասամբ բջջային նյութի և նյարդերի շուրջ նրանց դրսային շրջանում β–ամիլոիդ սպիտակուցների անլուծելի նստվածքների ձևով: Կծիկները (նեյրոֆիբրիլյար կծիկներ) միկրոխողովակի հետ կապված սպիտակուցի ագրեգատներ են,որոնք հիպերֆոսֆորիլացվել են և կուտակվել բջիջներում: Չնայած այն հանգամանքին, որ մեծահասակների մոտ վահանիկների և կծիկների առաջացումը կարող է լինել տարիքային փոփոխության հետևանք, Ալցհեյմեր հիվանդություն ունեցող անձանց մոտ գլխուղեղի սպեցիֆիկ հատվածներում դիտվում է նրանց ավելի մեծ քանակ, ինչպես օրինակ քունքային բլթում[109]: Հազվադեպ չեն Լուի մարմինները ալցհեյմեր հիվանդությամբ անձանց գլխուղեղում[110]:

Կենսաքիմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմեր հիվանդությունը հայտնի է որպես սպիտակուցային սխալ կառուցվածքային (misfolding ) հիվանդություն (proteopathy) , որի առաջացման պատճառն է համարվում ոչ ճիշտ ծալված (կառուցվածքով) β–ամիլոիդ և տաու (tau) սպիտակուցի կուտակումը գլխուղեղում վահանիկների ձևով[111]: Վահանիկները ձևավորված են փոքր պեպտիդներից, 39-43 ամինաթթվային հաջորդականությամբ, որը կոչվում է ամիլոիդ β : β-ամիլոիդը ավելի մեծ սպիտակուց amyloid precursor protein- (APP) մաս է կազմում: APP-ի տրանսմեմբրանային սպիտակուց է, որը թափանցում է նյարդային թաղանթի միջով: Այն կրիտիկական է նյարդային աճի, գոյատևման և հետ վնասվածքային վերականգնման համար[112][113]: Ալցհեյմերով հիվանդության ժամանակ, գամմա և բետտա սեկրետազները ազդում են միասին պրոտեոլիտիկ պրոցեսում, որը հանգեցնում է ավելի փոքր մասնիկների առաջացման APP–ից[114]: Այս մասնիկներից մեկը հանգեցնում է ամիլոիդ β –ի ֆիբրիլների առաջացմանը, որոնք հետագայում ձևավորում են կույտեր, որոնք նստում են նյարդային բջիջների դրսային կողմում սենիլային վահանիկներ կոչվող խիտ գոյացության մեջ[115][116]:

Ալցհեյմեր հիվանդությունը նույնպես համարվում է taupathy՝ tau սպիտակուցի ոչ նորմալ ագրեգացիայի պատճառով: Յուրաքանչյուր նյարդային բջիջ ունի ցիտոսկելետոն՝ ներքին աջակցող կառույց մասամբ կազմված միկրոխողովակ կոչվող կառույցներից: Միկրոխողովակները գործում են որպես ուղիներ, ուղղորդելով սննդանյութերը և մոլեկուլները բջջի մարմնից դեպի աքսոնի վերջնահատված և հակառակը: Tau կոչվող սպիտակուցը կայունացնում է միկրոխողովակները, երբ ֆոսֆորիլացվում է և այսպիսով կոչվում է միկրոխողովակ-կապված սպիտակուց: Ալցհեյմեր հիվանդության ժամանակ tau–ն ենթարկվում է քիմիական փոփոխությունների դառնալով հիպերֆոսֆորիլացված[117]: Այն հետագայում սկսում է կապվել այլ շղթաների հետ ստեղծելով նեյրոֆիբրիլյար կծիկներ և մասնատում նյարդի տրանսպորտային համակարգը[118]:

Մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճշգրիտ ինչպես են β–ամիլոիդ սպիտակուցի արտադրման խանգարումները և ագրեգացիան հանգեցնում Ալցհեյմեր հիվանդության հայտնի չէ[119][120]: Ամիլոիդ հիպոթեզը սովորության համաձայն շեշտում է β–ամիլոիդ սպիտակուցի կուտակումը որպես նյարդի քայքայման (ոչնչացման) կենտրոնական թիրախային կետ: Ագրեգացված ամիլոիդ ֆիբրիլների կուտակումը,որոնք հավատացած են, որ համարվում են բջիջների կալցիումական (Ca) հոմեոստազի քայքայման համար պատասխանատու տոքսիկ սպիտակուցներ, խթանում են բջջի ծրագրավորված մահը (apoptosis)[121]: Հայտնի է նաև, որ Aβ ընտրողաբար կուտակվում է Ալցհեյմերով ախտահարված գլխուղեղի բջիջների միտոքոնդրիումներում և նույնպես դադարեցնում որոշակի ֆերմենտների ֆունկցիաները և գլյուկոզայի օգտագործումը նյարդային բջիջների կողմից[122]:

Տարբեր բորբոքային պրոցեսներ և ցիտոկիններ նույնպես կարող են դեր ունենալ հիվանդության պաթոլոգիայում: Բորբոքումը համարվում է հյուսվածքի վնասման ցուցանիշ ցանկացած հիվանդության ժամանակ կամ կարող է լինել երկրորդային Ալցհեյմերով հիվանդի հյուսվածքի վնասման հետևանքով կամ էլ որպես իմունոլոգիական պատասխանի ցուցանիշ[123]: Կա գլխուղեղի նյարդային բջիջների և իմունալոգիական մեխանիզմների միջև ուժեղ փոխազդեցության հետ կապված աճող (մեծացող) ապացույցներ: Գիրությունը և համակարգային բորբոքումը կարող են խառնվել իմոնոլոգիական պրոցեսների հետ, որը խթանում է հիվանդության զարգացմանը: Փոփոխությունները տարբեր նեյրոտրոֆիկ գործոնների բաշխման և ռեցեպտորների արտահայտման մեջ ինչպիսիք են ուղեղում ծագած նեյրոտրոֆիկ գործոնները (BDNF) նկարագրված են եղել Ալցհեյմեր հիվանդության ժամանակ[124]:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմերով հիվանդի գլխուղեղի PET-scan

Ալցհեյմերի հիվանդությունը ախտորոշվում է հիմնվելով տվյալ անձի բժշկական պատմության, ընտանեկան անամնեզի և ֆիզիկալ զննման տվյալների վրա: Նյարդաբանական և նյարդահոգեբանական ախտանիշների առկայությունը առանց այլ ակնհայտ պատճառի, Ալցհեյմեր ախտորոշումը դարձնում է ավելի հավանական[125][126]: Լրացուցիչ ախտորոշիչ մեթոդներ, ինչպիսիք են համակարգչային շերտագրությունը (տոմոգրաֆիա, CT), մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան (MRI), պոզիտրոն-էմիսիոն տոմոգրաֆիան (PET) և SPECT-ը օգտագործվում են ուղեղի այլ ախտաբանական վիճակներ բացառելու և թուլամտության (դեմենցիայի) ենթատիպը որոշելու համար[127]: Ավելին, այն կարող է հայտնաբերել փոփոխությունները դեռ Ալցհեյմերի հիվանդության պրոդրոմալ շրջանում[128]:


Ինտելեկտուալ կարողությունների գնահատումը, հատկապես հիշողության, օգնում է որոշելու հիվանդության ծանրության աստիճանը[129]:Միջազգային բժշկական կազմակերպությունները ստեղծել են ախտորոշիչ չափորոշիչներ`առավել արագ և ստանդարտացված գնահատական տալու համար: Ախտորոշումը կարող է դրվել նաև հետմահու, եթե կա հնարավորություն գլխուղեղային հյուսվածքի բիոպսիայի հնարավորություն:[130]

Չափորոշիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեխնիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյարդահոգեբանական թեստերը, օրինակ` մտավոր վիճակի գնահատման հակիրճ սանդղակը (mini–mental state examination (MMSE)), լայնորեն կիրառվում են գնահատելու համար կոգնիտիվ ֆունկցիաների թուլացման աստիճանը: Առավել զգայուն տեստերի կիրառումը անհրաժեշտ են արդյունքների բարձր ճշգրտության համար, մասնավորապես հիվանդության ամենավաղ փուլերում: Նյարդաբանական քննության արդյունքները հիվանդության վաղ շրջանում սովորաբար նորմալ են: Բացառություն է կազմում պարզ կոգնիտիվ խանգարումը, որը չի կարող տարբերվել այլ ախտաբանական պրոցեսների այդ թվում տարբեր պատճառներից դեմենցիայի հանգեցրած ժամանակ նկատվող կոգնիտիվ խանգարումից:

Հետագա նյարդաբանական քննությունները էական են Ալցհեյմերի և այլ հիվանդությունների միջև տարբերակիչ ախտորոշման համար[131]: Ընտանիքի անդամներից հարցումները նունպես օգտագործվում են հիվանդության գնահատման համար: Խնամակալները կարող են փոխանցել կարևոր տեղեկություններ առօրյա կյանքում  ինքնուրույն կատարած գործողությունների վերաբերյալ, ինչպես նաև ժամանակի ընթացքում հիվանդի մտավոր ֆունկցիայի իջեցման մասին[132]: Հատկապես կարևորվում է խնամակալների կարծիքը սկսած այն պահից, երբ ալցհեյմերով հիվանդը դառնում է անտեղյակ իր բացթողումների մասին[133]: Շատ դեպքերում ընտանիքի անդամները նույնպես ունեն դժվարություններ դեմենցիայի սկզբնական նշանների հայտնաբերման մեջ և չեն կարող հաղորդել ճշգրիտ ինֆորմացիա բժշկին[134]:

Լրացուցիչ թեստավորումը տրամադրում է հավելյալ ինֆորմացիա հիվանդության որոշակի առանձնահատկությունների վերաբերյալ[135] կամ օգտագործվում է այլ ախտորոշումները բացառելու համար: Արյան քննությամբ կարելի է հայտնաբերել ալցհեյմերից բացի դեմենցիայի հանգեցնող այլ պատճառներ, որոնք հազվադեպ դեպքերում կարող են դարձելի լինել[136]: Տարածված է թիրեոիդ հորմոնների քննությունը, B12-ի գնահատումը, սիֆիլիսի, մետաբոլիկ խանգարումների ժխտումը ներառյալ երիկամների տեստային քննություն, էլեկտրոլիտների մակարդակի և դիաբետի մակարդակի առկայության ստուգում, ծանր մետաղների մակարդակների գնահատում կապար, սնդիկ և անեմիա նույնպես անհրաժեշտ է ժխտել:

Հոգեբանական թեստերը կիրառվում են դեպրեսիայի համար սկսած այն պահից, երբ դեպրեսիան Ալցհեյմերի հետ նույնպես կարող է մրցակից լինել համարվում է կոգնիտիվ ախտահարման վաղ նշան[137] կամ անգամ պատճառ[138][139]:

Ցածր ճշգրտության հետևանքով սկանը չի խրախուսվում օգտագործել որպես վաղ ախտորոշիչ գործիք կամ կանխագուշակել ալցհեյմերի զարգացումը, երբ հիվանդների մետ առկա են թեթև կոգնիտիվ ախտահարումներ[140]: Սկանների կիրառումը, այն համարելով միակ թեստը, որով առանձնացվելու են այն անձինք, որոնք ունեն հիվանդության նկատմամբ նախատրամադրվածություն, չի խրախուսվում, քանի որ այն չունի գիտական հիմնավորում[141]:

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ հետազոտություններ են կատարվում, հայտնաբերելու համար սպեցիֆիկ գործոններ, որոնք կօգնեն կանխարգելել, կամ գոնե հետաձգել ԱՀ-ի (Ալցհեյմերի հիվանդության) զարգացումը[142]: Համաճարակաբանական ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ վերահսկելով այնպիսի մոդիֆիկացվող գործոններ, ինչպիսիք են սննդակարգը, սիրտանոթային հիվանդությունների առաջացման ռիսկը, ֆարմակոթերապիան, ինչպես նաև ինտելեկտուալ գործունեությունը, հնարավոր է կանխարգելել Ալցհեյմերի հիվանդության զարգացումը: Այնուամենայնիվ, ներկայումս, ոչ մի ապացուցված միջոց չկա ԱՀ-ն կանխարգելելու համար[143]։

Դեղորայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած սիրտանոթային ռիսկի գործոնները, ինչպիսին են հիպերխոլեստերինեմիան, զարկերակային գերճնշումը, ինչպես նաև շաքարային դիաբետը և ծխելը կապված են Ալցհեյմերի հիվանդության ռիսկի բարձրացման հետ[144][145], ստատինները կիրառումը, որոնք նվազեցնում են խոլեստերինի քանակը արյան մեջ, էֆեկտիվ չեն եղել հիվանդության կանխման կամ բուժման մեջ[146][147][148]:

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղորայքի (ՈՍՀԴ) երկարատև օգտագործումը նվազեցնում է ԱՀ-ի զարգացման ռիսկը[149]: Ապացուցված է, որ ՈՍՀԴ-ները իջեցնում են ամիլոիդ վահանիկների հետ կապված բորբոքումը[149]: Չնայած դրան, որպես արդյունավետ բուժման մեթոդ ՈՍՀԴ-ները չեն հաստատվել[150]: Հետդաշտանադադարի շրջանում օգտագործվող հորմոնալ թերապիան, որը նախկինում նաև Ալցհեյմերի հիվանդության բուժման համար էր կիրառվում, ներկայումս համարվում է դեմենցիայի ռիսկը բարձրացնող գործոն[151]:

Կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդիկ, ովքեր զբաղվում են ինտելեկտուալ գործունեությամբ, ինչպես օրինակ կարդալը, սեղանի խաղեր խաղալը, խաչբառ լուծելը, երաժշտական գործիք նվագելը կամ սոցիալական ակտիվ գործունեությունը, ունեն Ալցհեյմերի հիվանդության ավելի ցածր ռիսկ[152]: Այս երևույթը բացատրվում է նրանով, որ կյանքի ընթացքում, եթե շատ ես զբաղվում ինտելեկտուալ գործունեությամբ, նեյրոնների ֆունկցիոնալ ակտիվությունը (սինապսների քանակը) աճում է և հնարավորություն է տալիս հետաձգել դեմենցիայի կլինիկական դրսևորումը[153][154]: Ֆիզիկական ակտիվությունը ոչ միայն կանխարգելում, այլ նաև նվազեցնում է Ալցհեյմերի հիվանդության ախտանիշները[155][156]:

Սննդակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդիկ, ովքեր ունեն առողջ, ճապոնական կամ միջերկրածովյան սննդակարգ ԱՀ-ի ավելի ցածր ռիսկի խմբում են[157], իսկ այն մարդիկ,որոնց սննդում գերակշռում են հագեցած ճարպերն ու պարզ ածխաջրերը` ավելի բարձր[158]: Միջերկրածովյան սննդակարգը նաև նվազեցնում է ախտանիշները արդեն հիվանդություն ունեցողների մոտ, ամենայն հավանականությամբ սիրտանոթային հիվանդությունները կանխարգելող մեխանիզմով[159]:

Սպեցիֆիկ բաղադրիչների դերը կանխարգելման հարցում պարզաբանելը ավելի բարդ է, իրականացվել են ռանդոմիզացված հետազոտություններ տարբեր պոպուլյացիաներում[158]: Կա կարծիք, որ ալկոհոլի չափավոր օգտագործումը, մասնավորապես կարմիր գինու, նվազեցնում է ԱՀ-ի ռիսկը[160]: Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում նաև կոֆեինը[161], թեյը և բիոֆլավինոիդներով հարուստ սնունդը, որպես արդյունավետ կանխարգելիչ միջոցներ[162][163]Վիտամինների և հանքային տարրերի նշանակությունը դեռ հստակ պարզաբանված չէ: Ենթադրվում է, որ Վիտամին A-ն[164][165], C-ն[166][167], ալֆա-տոկոֆերոլը (Vit E)[168], ֆոլաթթուն և B12-ը[169] կարևոր դեր ունեն ԱՀ-ի կանխարգելման հարցում: Ձկների և բույսերի օմեգա-3 ճարպաթթուները չունեն որևէ ապացուցված բարելավող ազդեցություն Ալցհեյմերով հիվանդների մոտ[170][171]:

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղորայքային բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս Ալցհեյմեր հիվանդության ճանաչողական խնդիրների բուժման համար կիրառվում են 5 դեղորայքներ: Դրանցից չորսն են ացետիլխոլինէստերազի ինհիբիտորները (tacrine,rivastigmine,galantamine,donepezil), 5-րդը (memantine) համարվում է NMDA–ի receptor անտագոնիստ: Այս դեղերի արդյունավետությունը ցածր է[172][173][174]: Որևէ դեղորայք հիվանդության պրոգրեսիան դանդաղեցնելու կամ դադարեցնելու համար էֆեկտիվություն չի ցուցաբերել:

Ացետիլխոլինէսթերազայի ինհիբիտոր դոնեպեզիլի եռաչափ կառուցվածքը, որն օգտագործվում է ախտանիշային բուժման նպատակով։
Մեմանտինի մոլեկուլային կառուցվածքը․ այս դեղամիջոցը հաստատվել է Ալցհայմերի հիվանդության դեպքում կիրառման համար

Ալցհեյմերի հիվանդության հայտնի նշաններից է խոլինէրգիկ նեյրոնների ակտիվության նվազումը[175]։ Խոլինէսթերազի ինհիբիտորները դանդաղեցնում են ացետիլխոլինի տրոհման արագությունը, բարձրացնելով նրա խտաստիճանը ուղեղում և փոխհատուցում խոլինէրգիական նեյրոնների կորստի հետևանքով առաջացող ացետիլխոլինի կորուստը[176]։ 2008 թվականի դրությամբ կիրառվում են այնպիսի ինհիբիտորներ, ինչպիսիք են դոնեպեզիլը[177], գալանտամինը[178], ռիվաստիգմինը[179]։ Փաստերը վկայում են դրանց արդյունավետության մասին հիմնականում հիվանդության սկզբնական և չափավոր փուլերում,[180] որոշ դեպքերում նաև՝ ուշ փուլերում[181]։ Միայն դոնեպեզիլն է, որ երաշխավորված է ուղեղի աշխատանքի խիստ թուլացման դեպքերում։ Այս պատրաստուկերի կիրառումը կոգնիտիվ մեղմ խանգարումների դեպքում չի դանադաղեցնում հիվանդության առաջացումը[182]։ Պատրաստուկների կողմնակի ազդեցություններից ամենատարածվածը սրտխառնոցն է և փսխումը, որոնք կապված են խոլինէրգիկ ակտիվության բարձրացման հետ և նկատվում են հիվանդների 10-20%-ի մոտ[183]։ Սակավ դեպքերում հանդիպում է մկանների կծկանք, դանդաղասրտություն, ախորժակի նվազում, քաշի անկում, ստամոքսահյութի թթվայնության բարձրացում[184]։

Դրդիչ նյարդամիջնորդանյութ գլյուտամատը մեծ դեր է խաղում նյարդային համակարգի աշխատանքում, բայց նրա ավելցուկն առաջացնում է գլյուտամատային ընկալիչների ակտիվության մեծացում և կարող է առաջացնել բջիջների մահ։ Այդ գործընթացը կոչվում է էքսայտոտոքսիկություն, որը նկատվում է ոչ միայն Ալցհեյմերի հիվանդության, այլև այլ դեպքերում. օրինակ՝ Պարկինսոնի հիվանդության և ցրված սկլերոզի դեպքում[185]։

Մեմանտին դեղամիջոցը[186], որը սկզբում կիրառվել է գրիպի բուժման համար, ճնշում է NMDA-ընկալիչները[185]։ Այս դեղամիջոցն ազդում է հիվանդության միջին և ծանր փուլերում, սակայն հայտնի չէ, թե ինչպես է այն գործում հիվանդության սկզբնական փուլերում[187]։ Սակավ դեպքերում նկատվում են թույլ կողմնակի ազդեցություններ՝ զգայապատրանք (հալյուցինացիա), խանգարում, գլխապտույտ, գլխացավ, հոգնածություն[188]։ Դոնեպեզիլի հետ զուգակցման դեպքում կոգնիտիվ ցուցանիշների վրա մեմանտինը ցուցաբերում է վիճակագրորեն նկատելի, սակայն կլինիկորեն հազիվ նշմարելի արդյունավետություն[189]։

Այն հիվանդների մոտ, որոնց վարքը խնդրահարույց է, հակապսիխոտիկները կարող են որոշակիորեն թուլացնել ագրեսիայի արտահայտվածությունը։ Միևնույն ժամանակ այս պատրաստուկները թողնում են կողմնակի լուրջ ազդեցություններ, մասնավորապես՝ ուղեղաանոթային բարդություններ, շարժողական խանգարումներ, կոգնիտոիվ ընդունակությունների նվազում, որոնք բացառում են նրանց ամենօրյա օգտագործումը[190][191]։

Հակապսիխոտիկների երկարատև նշանակման դեպքում նկատվում է մահացության բարձրացում[191]։

Հոգեբանական օգնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղորայքային բուժմանը զուգահեռ Ալցհեյմերով հիվանդներին անհրաժեշտ է լինում հոգեբանական օգնություն, որն ունի տարբեր ուղղություններ` վարքային, էմոցիոնալ, կոգնիտիվ, մոտիվացիոն: Վարքային ուղղության հիմնական նպատակն է  հիվանդներին դարձնել առավել զսպված, քիչ ագրեսիվ և համբերատար[192]

Էմոցիոնալ տեսանկյունից բարելավումների հասնելու համար, այս մարդկանց հետ զբաղվում են հոգեբանները, փորձում են այդ մարդկանց անցյալից պատմել, օգնել հիշել իրադարձություններ և դեպքեր, երբեմն հիվանդները այլ մարդկանց իրենց մտերիմներից մեկի փոխարեն են ընդունում ու այս դեպքում չպետք է միանգամից հրաժարվել, այլ շարունակել բեմադրել ու տալ այդ հիվանդին խոսելու, կիսվելու հնարավորություն: Գիտնականները ապացուցել են այս գործընթացի արդյունավետությունը[193]:

Երբ փորձում են հիվանդներին անցյալից դեպքեր հիշեցնել, օգտագործում են այս հիվանդների սիրելի երաժշտությունը, նայում են հին ֆոտոալբոմները,ցուցադրում տան պարագաներ, հարազատ իրեր։ Սա կոչվում է հիշեցնող թերապիա (Reminiscence therapy (RT))[194]:


Կոգնիտիվ ֆունկցիաները բարելավելը շատ կարևոր խնդիր է, հիվանդներին օգնում են գիտակցել իրականությունը, պատկերացնել ժամանակը, ներկա պահը, իրենց կարգավիճակը[195][196]: Երբեմն սա բացասական հետևանքներ է թողնում, օրինակ հանգեցնում է ֆրուստրացիայի [192]:

Մոտիվացնող թերապիան, ներառում է արվեստ, երաժշտություն, ընտանի կենդանիներ, մարմնամարզություններ և ցանկացած այլ տեսակի ռեկրեացիոն զբաղմունք: Այս բուժման հիմնական նպատակը ոչ թե սիմպտոմների վերացումն է, այլ հիվանդի տրամադրության և առօրյայի բարելավումը[192]:

Խնամք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաշվի առնելով, որ Ալցհեյմերը անբուժելի հիվանդություն է և հիվանդները ինքնուրույն չեն կարող հոգ տանել իրենց մասին, այս անձանց խնամքը կարևորագույն հարց է: Հիվանդության վաղ փուլերում այս հիվանդներն ավելի զգուշավոր են և խնամողների համար դեռ հեշտ է[197][198]: Աստիճանաբար զգուշավորությունը հասնում է հիվանդագին աստիճանի, այս մարդիկ սկսում են հաց անգամ չուտել, անընդհատ կողպել դռները և մեկուսանալ բոլորից[192][199]: Երբ ուտելը դառնում է դժվար, խնամողներն են սկսում կերակրել հիվանդներին, իսկ վերջնական փուլում անհրաժեշտ է լինում արհեստական սնուցում կազմակերպել: Հազվադեպ անհրաժեշտ է լինում հիվանդների նկատմամբ զսպող միջոցառումներ իրականացնել, քանի որ նրանք դառնում են շատ ագրեսիվ և կարող են շրջապատին վնասել[192]: ԱՀ-ի պրոգրեիվումը կարող է զանազան ախտաբանական վիճակների հանգեցնել, հատկապես վերջնական փուլերում` ստոմատիտներ, գինգիվիտներ, պառկելախոցեր, թերսնուցում, հիգիենիկ խնդիրներ, շնչական, մաշկային կամ աչքի ինֆեկցիաներ: Ճիշտ կազմակերպված խնամքը կարող է կանխել այս ամենի զարգացումը, դրա համար ԱՀ-ով հիվանդներին մասնագիտական մոտեցում է անհրաժեշտ[200][201]: Հիվանդները, իրենց կյանքի մնացած հատվածում ապրում են հոսփիսներում[202] :

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմերի հիվանդության վաղ ախտորոշումը բավականին բարդ է: Հստակ ախտորոշումը հիմնականում դրվում է, երբ կոգնիտիվ խանգարումները դրսևորվում են  ամենօրյա գործունեության ընթացքում, չնայած տվյալ անձը կարող է դեռ ինքնուրույն ապրել: Ախտանիշները կարող են պրոգրեսիվել, թեթև արտահայտված հիշողության կորստից մինչև կոգնիտիվ և շարժողական ֆունկցիաների զգալի նվազում, մինչև դառնում են լրիվ անկարող ինքնուրույն ապրել[203]

Կյանքի սպասվող միջին տևողությունը ԱՀ-ով տառապողների մոտ կարճ է[204]` մոտավորապես երեքից տաս տարի[205][205]: Տասնչորս տարուց ավել ապրում են հիվանդների ոչ ավելի, քան 3%-ը[206]: Առավել վատ կանխատեսում ունեն, հիվանդները ում մոտ նկարագրվում է կոգնիտիվ ֆունկցիաների արտահայտված իջեցում, շարժական ֆունկցիայի զգալի նվազում, ուշաթափությունների հաճախակի դրվագներ և զննմամբ հայտնաբերված նյարդաբանական ախտանիշներ:

Այլ ախտաբանական վիճակներ, ինչպիսին են սիրտանոթային խնդիրները, դիաբետը, կամ ալկոհոլի երկարատև օգտագործումը, նույնպես կապված են կյանքի տևողության կոճատման հետ[207][208][209][210]:Կանանց մոտ ապրելու շանսերը ավելի մեծ են, քան տղամարդկանց մոտ[209][211]:

Թոքաբորբը և ջրազրկումը Ալցհեյմերով հիվանդների մահվան ամենահաճախակի պատճառներն են, մինչդեռ չարորակ նորագոյացությունները ԱՀ-ով հիվանդների մոտ ավելի հազվադեպ են հանգեցնում մահվան ընդհանուր պոպուլյացիայի համեմատ[211]:

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհայմերի հիվանդությամբ և այլ դեմենցիաներով տառապողների կյանքի տևողությունը 100000 բնակչության հաշվով՝ կարգավորված ըստ անգործունակության աստիճանի, 2004 թ
     տվյալներ չկան      ≤ 50      50–70      70–90      90–110      110–130      130–150      150–170      170–190      190–210      210–230      230–250      ≥ 250
Հիվանդացություն[212]
65 տարեկանից բարձր անձանց մոտ
Տարիք Հիվանդացություն
(նոր դեպքեր)
1000 անձի հաշվարկով
65-69 3
70-74 6
75-79 9
80-84 23
85-89 40
90-   69

Համաճարակաբանական ուսումնասիրություններում օգտագործվում են երկու հիմնական ցուցանիշներ՝ հիվանդացության մակարդակը և հիվանդության տարածվածությունը։ Հիվանդացությունը ցույց է տալիս մարդ-ժամանակ միավորին բաժին ընկնող նոր դեպքերի թիվը (սովորաբար՝ մեկ տարվա ընթացքում հազար մարդու հաշվով նոր դեպքերի քանակը), իսկ հիվանդության տարածվածությունը ցույց է տալիս պոպուլյացիայում ժամանակի որոշակի պահին հիվանդությամբ ախտահարվածների ընդհանուր թիվը։

Երկարատև խմբային ուսումնասիրությունները (որոնց ընթացքում սկզբնապես առողջ մարդկանց պոպուլյացիային հետևում են տարիներ շարունակ) վկայում են, որ հիվանդացության մակարդակը հազար մարդ-տարվա հաշվով կազմում է 10-15 նոր դեպք՝ թուլամտության համար և 5-8 դեպք (dementia)՝ Ալցհեյմերի հիվանդության համար, ինչը կազմում է տարեկան ախտորոշվող ընդհանուր դեպքերի մոտ կեսը[212][213]։65 տարեկանից հետո, յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ,հիվանդության ձեռք բերման հավանականությունը կրկնապատկվում է բարձրանալով տարեկան 3-ից 69 դեպքերի յուրաքանչյուր 1000 անձի հաշվարկով

[212][213]։ Գոյություն ունեն նաև սեռային տարբերություններ՝ Ալցհեյմերի հիվանդությամբ ավելի հաճախ են հիվանդանում կանայք՝ հատկապես 85 տարեկանից հետո[213][214]։

Բնակչության շրջանում հիվանդության տարածվածությունը կախված է տարբեր գործոններից, այդ թվում՝ ընդհանուր հիվանդացությունից և մահացությունից։ Քանի որ հիվանդացության մակարդակը մեծանում է տարիքի հետ, անհրաժեշտ է տվյալ տարածքում մարդկանց միջին տարիքը հաշվի առնել։ ԱՄՆ-ում 2000 թվականի դրությամբ բնակչության 1,6%-ը, ինչպես ընդհանուր այնպես էլ 65-74 տարիքային խմբում, ունեցել է Ալցհեյմերի հիվանդություն։ 75-84 տարիքային խմբում այդ ցուցանիշը կազմել է 19%։ Իսկ այն քաղաքացիների շրջանում, ում տարիքը գերազանցել է 84-ը՝ հիվանդության տարածումը կազմել է 42%[215]։ Ավելի քիչ զարգացած երկրներում հիվանդության տարածվածությունը ավելի ցածր է[216]։ ԱՀԿ-ի տվյալներով 2005 թվականին թուլամտությամբ (դեմենցիայով) տառապել է աշխարհի բնակչության 0,379%, իսկ 2015 թվականին կանխատեսումներով այն կհասնի 0,441%,իսկ 2030 թվականին 0,556% կարող է լինել ախտահարված[216][217]։

Այս եզրակացության են գալիս նաև այլ աշխատանքների հեղինակներ։ Եվս մեկ հետազոտություն խոսում է այն մասին, որ 2006 թվականին աշխարհում հիվանդության տարածվածությունը կազմել է 0,40% (միջակայքը՝ 0,17%-0,89%, ընդհանուր քանակը՝ 26,6 միլիոն - 11,4-59,4 միլիոն միջակայքով) և կանխատեսվում է, որ մասնաբաժնի ցուցանիշը կեռապատկվի, իսկ 2050 թվականին հիվանդների բացարձակ քանակը կքառապատկվի[218][219]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին հունաստանի և Հռոմի փիլիսոփաները և բժիշկները կապել են մեծ տարիքը դեմենցիայի դեպքերի աճի հետ մինչև 1901 թվականը, երբ գերմանացի հոգեբան Ալիոս Ալզհեյմերը ( Alios Alzheimer)–ը գրանցեց առաջին դեպքը, որը հետագայում կոչվեց իր անունով: Հիսունամյա Ավգուստի Դ․ Auguste D.–ի հիվանդության պատմությունը նա հրապարակեց 1906 թվականին հիվանդի մահից հետո: Հետագա հինգ տարիների ընթացքում  բժշկական գրականության մեջ արձանագրվել են 11 նմանատիպ դեպքեր: Հեղինակներից մի քանիսը արդեն կիրառել էր ալցհեյմեր հիվանդություն տերմինը: Հիվանդությունը առաջին անգամ որպես առանձին հիվանդություն նկարագրվել է Էմիլ Կրեպելինի Emil Kraepelin կողմից Auguste D.–ի զեկույցի բնօրինակից հանելով որոշ կլինիկական (delusions and hallucinations) և պաթոլոգիական (arteriosclerotic changes) նկարագրեր: 1910 թվականի հուլիսի 15-ին իր հեղինակած Textbook of Psychiatry–ի ութերորդ  հրատարակության մեջ հիվանդությունը նաև անվանվեց նախածերունական դեմենցիա, որպես ծերունական դեմենցիայի ենթատեսակ:

Քսաներորդ դարում  ալցհեյմեր հիվանդության ախտորոշումը մեծամասամբ կիրառվել է 45-65 տարեկան այն անձանց մոտ, որոնց մոտ զարգացել են դեմենցիայի ախտանշաններ: 1977 թվականին տերմինալոգիան փոփոխվեց, երբ ալցհեյմեր հիվանդությանը վերաբերվող կոնֆերանսում եզրակացվեց, որ կլինիկական և պաթոլոգիական դրսևորումները մինչծերունական և ծերունական դեմենցիայի ժամանակ համարյա ամբողջովին նույնական են, չնայած հեղինակները նույնպես հավելեցին, որ չի բացառվում, որ նրանք ունեն առաջացման տարբեր պատճառներ: Այն վերջ ի վերջո հանգեցրեց տարիքից անկախ ալցհեյմեր հիվանդության ախտորոշման:

Ալցհեյմեր կախյալ ծերունական դեմենցիա տերմինը օգտագործվել է 65-ից բարձր տարիքի անձանց մոտ իրավիճակը նկարագրելու համար: Դասականը օգտագործվում է ավելի երիտասարդ տարիքում հանդիպող դեպքերը նկարագրելու համար:

Վերջ ի վերջո ալցհեյմեր հիվանդությունը պաշտոնապես ընդունվեց բժշկական անվանակարգում (nomenclature) նկարագրելու բոլոր տարիքային խմբերում հանդիպող անհատներին ընդհանուր կլինիկական դրսևորումով, հիվանդության ընթացքով և նեյրոպաթիայով:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասարակական բեռ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուլամտությունը և հատկապես Ալցհեյմերի հիվանդությունը կապված է պետական և ոչ պետական մեծ ծախսերի հետ, ինչպես զարգացած երկրներում (ԱՄՆ, Եվրոպա)[220][221], այնպես էլ զարգացող երկրներում (Արգենտինա)[222]: Այս ծախսերը գնալով աճում են և մեծացնում  հասարակության վրա դրված բեռը: Ծախսերը կարող են անմիջականորեն կապված լինել հիվանդների բուժման հետ`դեղորայք, խնամողներ, կամ լինել անուղղակի` տվյալ անձինք այլևս աշխատունակ չեն[221]: ԱՄՆ-ն յուրաքանչյուր տարի ծախսում է ավելի քան հարյուր միլիարդ ԱՄՆ դոլար Ալցհեյմերով հիվանդների համար[221]:

Առավել մեծ ծախսեր են պահանջում երկարատև մասնագիտական բուժումը, որի վրա է օգտագործում Ալցհեյմերին նախատեսված բյուջեի երկու երրորդը[220]: Տնային խնամքը ևս թանկարժեք է[220], մանավանդ եթե հաշվի առնենք, որ ընտանիքի անդամները ստիպված են լինում աշխատանքից դուրս գալ և չստանալ աշխատավարձ[223]

Ծանր դեմենցիայով հիվանդներին էլ ավելի մեծ խնմաք է պետք, հետևաբար շատ ծախսեր[223]: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ ցանկացած միջոց, որը կարող է հետաձգել կամ բարելավել ախտանիշները, բխում է ոչ միայն հիվանդի և հարազատների այլև պետության տնտեսության շահերից[221]:

Խնամելու դժվարություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խնամելու հոգսը հիմնականում իր վրա է վերցնում ամուսիններից մեկը կամ մոտ ազգականը[224]: Ալցհեյմերով հիվանդին խնամելիս խնամողը կանգնում է սոցիալական, հոգեբանական, ֆիզիկական և տնտեսական բարդույթների առաջ[225][226][227]: Խնամքը կազմակերպվում է և՛ տանը, և՛ հոսփիսներում ըստ ազգականների և հիվանդի ցանկության[228]: Մարդիկ, ովքեր խնամում են, հաճախ են ձեռք բերում հոգեբանական և ֆիզիկական խանգարումներ[229], բացի դրանից շաբաթական միջինում 47 ժամ և ավելի ստիպված են լինում անցկացնել հիվանդների կողքին՝ աշխատանքի հաշվին, ինչը ֆինանսական դժվարությունների է հանգեցնում: Ըստ հայտնի տվյալների ԱՄՆ-ում տարեկան 18000$-ից 77500$ է ծախսվում մեկ հիվանդի վրա[223]:

Խնամողների հոգեբանական խնդիրները հաղթահարվում են անհատական կամ խմբակային կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի միջոցով[225][230]:

Լուսաբանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՀ-ն լուսաբանվել է նաև ֆիլմերում, ինչպիսիք են Այրիս(Iris 2001)[231] , Հուշատետր (The Notebook 2004)` Նիկոլաս Սփարքսի նովելի հիման վրա, Տանմատրա (Thanmathra 2005), Հուշեր վաղվա օրվանից (Memories of Tomorrow 2006), Նրանից հեռու (Away from her 2006), Դեռևս Էլիս (Stilll Alice 2014)` Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսորի մասին, որը նկարահանվել է Լիզա Ջենովայի նովելի հիման վրա, վավերագրական ֆիլմեր, ինչպսիին են Մալքոլմ և Բարբարա: Սիրո պատմություն (Malcolm and Barbara:A Love Story 1999) ու Մալքոլմ և Բարբարա: Հրաժեշտ սիրուն (Love's Farewall):

Հետազոտման ուղղություններ'[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առ 2014 թվականը ավելի քան 400 դեղորայքային բուժման միջոցներ են ներդրվել կամ առաջարկվել, այդ ուղղությամբ կատարվել են 1500-ից ավելի հետազոտություններ, որոնց քառորդ մասը 3-րդ փուլի հետազոտություններ են: Չնայած դրան, 2002-2012 թվականներին 244-ից ավելի առաջարկված բուժական միջոցներից միայն մեկը՝ մեմանտինն է ընդունվել FDA(Food and Drug Administration)-ի կողմից[232]:

Բուժման մոտեցումներից է հիվանդության պաթոգենետիկ բուժումը: Հիմնական թիրախը բետա-ամիլոիդի մակարդակի իջեցումն է, որն իրականացվում է իմունաթերապիայով կամ վակցինացիաներով[233]: Ի տարբերություն կանխարգելիչ վակցիանացիայի, թերապևտիկ մոտեցումը հնարավոր է կիրառել միայն արդեն ախտորոշված անձանց մոտ: Այս մեթոդի էությունն այն է, որ մարդու իմուն համակարգը վարժվում է ամիլոիդի կուտակումները ճանաչելուն, գրոհելուն և ոչնչացնելուն: Նման վակցինա ստանալու փորձ կատարվել է 2008 թվականին, բայց հետագա ուսումնասիրությունները հետաձգվել են: Մեկ այլ փորձարկումների թիրախ է բապինեուզումաբը(Bapineuzumab)[234], որը սինթետիկ հակամարմին է, ամիլոիդի նկատմամբ, չնայած նախնական կանխատեսումներին այս դեղերի կիրառումը կլինիկայում հակառակ պատկեր է տալիս բուժման արդյունավետության տեսանկյունից: Դեղամիջոցների մեկ այլ խումբ են կազմում նեյրոպրոտեկտորները, որոնցով բուժման արդյունքները բավականին հուսադրող են: Այդ դեղամիջոցներից են AL-108, PBT2` մետաղ-սպիտակուց փոխազդեցության ինհիբիտորներ, Էտաներցեպտը՝ TNFα-ի ընկալիչների ինհիբիտոր:[235][236]

Իրարից անկախ կատարված երկու հետազոտությունների նախնական տվյալներով՝ մեթիլթիոնիումի քլորիդով (ընկճում է տաու սպիտակուցի ագրեգացիան[237]) և դիմեբոնով[238] (հակահիստամինային) բուժումը թեթևից միջին աստիճանի ծանրության Ալցհեյմերով հիվանդների մոտ տալիս Է դրական արդյունքներ, սակայն վերջնական արդյունքը դեռ գոհացուցիչ չէ[239][240]: Մկների վրա մեթիլթիմոնիում փորձարկելիս պարզ դարձավ, որ այս դեղերի կենսամատչելիությունը կախված է մկների սննդից և զգալիորեն փոխվում է ստամոքսի թթվայնությունը փոխելիս, այս հանգամանքը դժվարացնում է ճշգրիտ դոզավորումը[241]: Ներկայումս փորձարկվում է LMTX-ը, որը հանդիսանում է նախադեղ[242]:

Վարքագծային կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախնական հետազոտությունները, որոնք ուսումնասիրել են մեդիտացիայի ազդեցությունները հիշողության վերականգնման և կոգնիտիվ ֆունկցիաների վրա ողջունելի են: 2015 թվականին վերանայումները ենթադրում են, որ ուշադրության վրա հիմնված միջամտությունները կարող են կանխել կամ հետաձգել կոգնիտիվ խանգարման դրսևորման և Ալցհեյմերի առաջացման ժամանակը:

Հնարավոր փոխանցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտվում են մարդկանց միջև հնարավոր փոխանցման հազվադեպ դեպքերը։

Ինֆեկցիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

HSV-1-ի՝ հերպեսի հարուցիչները հայտնաբերվում են այն նույն տեղերում, ինչ ամիլոիդային վահանիկները[243]: Այս երևույթը, շատ գիտնականների ստիպում է մտածել, որ Ալցհեյմերի հիվանդությունը կարելի է բուժել կամ կանխարգելել հակավիրուսային դեղամիջոցներով[243]: Որոշ հետազոտությունների արդյունքներ արդեն խոստումնալից են[244]: Խոստումնալից, բայց դեռ նախնական արդյունքներ ենք ստանում նաև հիշողությունը ու կոգնիտիվ ֆունկցիաները դեղորայքով բուժելու արդյունավետության մասին[245]:

Նկարագրվել է սնկային վարակների և Ալցհեյմերի հիվանդության միջև կապը[246]: Այս տեսությունը առաջ է քաշել մանրէաբան Լ. Կառասկոն, երբ իր խմբի հետ ուսումնասիրելիս են եղել Ալցհեյմերի հիվանդության և դիսսեմինացված միկոզների միջև կորելյացիան[247]: Հետագա հետազոտությունները ցույց են տվել ԱՀ-ով հիվանդների ուղեղի տարբեր հատվածներում սնկային վարակի առկայություն, վերջինս չի եղել առողջների մոտ: Սնկային ինֆեկցիան բացատրում էր նաև հիվանդների մոտ առկա ախտանիշները: Այս տեսությունը, ինչպես և ամիլոիդայինը բացատարվում են, որպես իմուն համակարգի կողմից իրականացվող պատասխան ռեակցիայի արդյունքում վնասվում է կենտրոնական նյարդային համակարգը[248]: Սա հաստատվել է մկների վրա իրականցվող հետազոտություններում:

Ախտորոշման ժամանակակից մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտության տարբեր մեթոդներից եզակի ֆոտոն-էմիսիոն համակարգչային շերտագրումը (SPECT) լավագույնն է Ալցհեյմերը թուլամտության այլ տեսակներից տարբերակելու համար: Բացի դրանից SPECT-ը առավել ճշգրիտ մեթոդ է հիվանդության ծանրության աստիճանը որոշելու համար, ինչի կապակցությամբ ներկայումս փորձում են այն ընդգրկել ախտորոշիչ չափանիշների մեջ[129]:

Վոլումետրիկ մագնիս-ռեզոնանսային շերտագրումը կարող է հայտնաբերել ուղեղի չափերի փոքրացման հատվածները, իսկ այդ ատրոֆիկ հատվածների ուսումնասիրումը կարևոր ախտորոշիչ ցուցանիշ է: Այս մեթոդը մյուսների համեմատ ավելի մատչելի է[249]:

2011 թվականին FDA-ը անանուն քվեարկությամբ ընդունեց Florbetapir(18F)-ը, որպես ախտորոշիչ մեթոդ, բայց մինչև լայն կիրառման մեջ դնելը դեռ բազում հետազոտություններ են անհրաժեշտ[250]:

Վաղ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալցհեյմերի ախտորոշիչ հետազոտություններից հատուկ կարևորություն ունեն այն մեթոդները, որոնք հնարավորություն են տալիս հիվանդությունը հայտնաբերել վաղ՝ մինչև ախտանիշների ի հայտ գալը:Այսպիսի մեթոդներից է ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկում բետա ամիլոիդի և տաու սպիտակուցի քանակների որոշումը[251]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2018-12-17 — 2018-12-17 — 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 «Alzheimer's disease»։ BMJ 338: b158։ February 2009։ PMID 19196745։ doi:10.1136/bmj.b158 
  5. 5,0 5,1 5,2 «Dementia Fact sheet»։ World Health Organization։ 12 December 2017 
  6. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ BMJ2009 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. «About Alzheimer's Disease: Symptoms»։ National Institute on Aging։ Արխիվացված օրիգինալից 15 January 2012-ին։ Վերցված է 28 December 2011 
  8. «Alzheimer's disease»։ The New England Journal of Medicine 362 (4): 329–44։ January 2010։ PMID 20107219։ doi:10.1056/NEJMra0909142 
  9. «Survival in dementia and predictors of mortality: a review»։ International Journal of Geriatric Psychiatry 28 (11): 1109–24։ November 2013։ PMID 23526458։ doi:10.1002/gps.3946 
  10. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Lancet2011 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  11. «Dementia diagnosis and assessment»։ National Institute for Health and Care Excellence (NICE)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 December 2014-ին։ Վերցված է 30 November 2014 
  12. «Alzheimer's disease»։ Lancet 377 (9770): 1019–31։ March 2011։ PMID 21371747։ doi:10.1016/S0140-6736(10)61349-9 
  13. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Lancet20113 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  14. «So, What Can You Do?» (անգլերեն)։ National Institute on Aging։ 29 July 2016։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 April 2017-ին 
  15. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ nonprevention անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  16. Recommendations for the Diagnosis and Management of Alzheimer's Disease and Other Disorders Associated with Dementia: EFNS Guideline. European Journal of Neurology. 2007;14(1):e1–26. doi:10.1111/j.1468-1331.2006.01605.x. PMID 17222085.
  17. Multiple Cognitive Deficits During the Transition to Alzheimer's Disease. Journal of Internal Medicine. 2004;256(3):195–204. doi:10.1111/j.1365-2796.2004.01386.x. PMID 15324363.
  18. Instrumental Activities of Daily Living: A Stepping-stone Towards Alzheimer's Disease Diagnosis in Subjects with Mild Cognitive Impairment?. Acta Neurologica Scandinavica. 2003;Suppl(179):42–46. doi:10.1034/j.1600-0404.107.s179.8.x. PMID 12603250.
  19. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid153243632 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  20. Neuropsychological Features of Mild Cognitive Impairment and Preclinical Alzheimer's Disease. Acta Neurologica Scandinavica. 2003;179:34–41. doi:10.1034/j.1600-0404.107.s179.7.x. PMID 12603249.
  21. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid153243633 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. Apathy in Alzheimer's Disease. Journal of the American Geriatrics Society. 2001;49(12):1700–07. doi:10.1046/j.1532-5415.2001.49282.x. PMID 11844006.
  23. «Depression and Psychosis in Neurological Practice»։ Bradley's neurology in clinical practice (6th ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders։ 2012։ ISBN 978-1-4377-0434-1 
  24. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid126032493 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. «Mild cognitive impairment can be distinguished from Alzheimer disease and normal aging for clinical trials»։ Archives of Neurology 61 (1): 59–66։ January 2004։ PMID 14732621։ doi:10.1001/archneur.61.1.59 
  26. 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 Clinical Features of Alzheimer's Disease. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience. 1999;249(6):288–90. doi:10.1007/s004060050101. PMID 10653284.
  27. Memory Deficits in Alzheimer's Patients: A Comprehensive Review. Neuropsychology Review. 1992;3(2):119–69. doi:10.1007/BF01108841. PMID 1300219.
  28. Implicit Memory Performance of Patients with Alzheimer's Disease: A Brief Review. International Psychogeriatrics. 1995;7(3):385–92. doi:10.1017/S1041610295002134. PMID 8821346.
  29. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532843 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. Language Performance in Alzheimer's Disease and Mild Cognitive Impairment: a comparative review. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology. July 2008;30(5):501–56. doi:10.1080/13803390701550128. PMID 18569251.
  31. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532844 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  32. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid18569252 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  33. Effect of Alzheimer's Disease on Communication Function. Journal of the South Carolina Medical Association. 1994;90(9):417–23. PMID 7967534.
  34. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532845 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  35. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532846 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  36. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532847 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  37. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid79675343 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  38. Sundowning and Circadian Rhythms in Alzheimer's Disease. The American Journal of Psychiatry. 2001;158(5):704–11. doi:10.1176/appi.ajp.158.5.704. PMID 11329390.
  39. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532848 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  40. When Home Caregiving Ends: A Longitudinal Study of Outcomes for Caregivers of Relatives with Dementia. Journal of the American Geriatrics Society. 1995;43(1):10–16. doi:10.1111/j.1532-5415.1995.tb06235.x. PMID 7806732.
  41. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid106532849 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  42. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid79675344 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  43. «What We Know Today About Alzheimer's Disease»։ Alzheimer's Association։ Արխիվացված օրիգինալից 7 October 2011-ին։ Վերցված է 1 October 2011։ «While scientists know Alzheimer's disease involves progressive brain cell failure, the reason cells fail isn't clear.» 
  44. «Alzheimer disease: epidemiology, diagnostic criteria, risk factors and biomarkers»։ Biochemical Pharmacology 88 (4): 640–51։ April 2014։ PMC 3992261։ PMID 24398425։ doi:10.1016/j.bcp.2013.12.024 
  45. Heritability of different forms of memory in the Late Onset Alzheimer's Disease Family Study.. Journal of Alzheimer's Disease. 2011;23(2):249–55. doi:10.3233/JAD-2010-101515. PMID 20930268.
  46. Role of genes and environments for explaining Alzheimer disease. Arch. Gen. Psychiatry. 2006;63(2):168–74. doi:10.1001/archpsyc.63.2.168. PMID 16461860.
  47. Alzheimer's Disease. Lancet. 2006;368(9533):387–403. doi:10.1016/S0140-6736(06)69113-7. PMID 16876668.
  48. Genome-wide association studies in Alzheimer disease. Archives of Neurology. 2008;65(3):329–34. doi:10.1001/archneur.65.3.329. PMID 18332245.
  49. Translating cell biology into therapeutic advances in Alzheimer's disease. Nature. 1999;399(6738 Suppl):A23–31. doi:10.1038/19866. PMID 10392577.
  50. Familial Alzheimer's disease-linked presenilin 1 variants elevate βA1-42/1-40 ratio in vitro and in vivo [PDF]. Neuron. 1996;17(5):1005–13. doi:10.1016/S0896-6273(00)80230-5. PMID 8938131.
  51. FAD mutants unable to increase neurotoxic Aβ 42 suggest that mutation effects on neurodegeneration may be independent of effects on Abeta. Journal of Neurochemistry. 2007;101(3):674–81. doi:10.1111/j.1471-4159.2006.04391.x. PMID 17254019.
  52. Apolipoprotein E: high-avidity binding to beta-amyloid and increased frequency of type 4 allele in late-onset familial Alzheimer disease. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 1993;90(5):1977–81. doi:10.1073/pnas.90.5.1977. PMID 8446617.
  53. 53,0 53,1 Apolipoprotein E4: a causative factor and therapeutic target in neuropathology, including Alzheimer's disease. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 2006;103(15):5644–51. doi:10.1073/pnas.0600549103. PMID 16567625.
  54. 54,0 54,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid168766682 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  55. Cholesterol, APOE genotype, and Alzheimer disease: an epidemiologic study of Nigerian Yoruba. Neurology. 2006;66(2):223–27. doi:10.1212/01.wnl.0000194507.39504.17. PMID 16434658.
  56. APOE ε4 is not associated with Alzheimer's disease in elderly Nigerians. Annals of Neurology. 2006;59(1):182–85. doi:10.1002/ana.20694. PMID 16278853.
  57. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid183322452 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  58. «Meta-analysis of 74,046 individuals identifies 11 new susceptibility loci for Alzheimer's disease»։ Nature Genetics 45 (12): 1452–58։ December 2013։ PMC 3896259։ PMID 24162737։ doi:10.1038/ng.2802 
  59. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ GW20132 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  60. Variant of TREM2 associated with the risk of Alzheimer's disease. The New England Journal of Medicine. 2012;368(2):107–16. doi:10.1056/NEJMoa1211103. PMID 23150908.
  61. TREM2 variants in Alzheimer's disease. The New England Journal of Medicine. 2012;368(2):117–27. doi:10.1056/NEJMoa1211851. PMID 23150934.
  62. The Cholinergic Hypothesis of Alzheimer's Disease: a Review of Progress. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry. 1999;66(2):137–47. doi:10.1136/jnnp.66.2.137. PMID 10071091.
  63. «Beyond the cholinergic hypothesis: do current drugs work in Alzheimer's disease?»։ CNS Neuroscience & Therapeutics 16 (4): 235–45։ August 2010։ PMID 20560995։ doi:10.1111/j.1755-5949.2010.00175.x 
  64. Amyloid Deposition as the Central Event in the Aetiology of Alzheimer's Disease. Trends in Pharmacological Sciences. 1991;12(10):383–88. doi:10.1016/0165-6147(91)90609-V. PMID 1763432.
  65. Alzheimer's disease-do tauists and baptists finally shake hands?. Trends in Neurosciences. 2002;25(1):22–26. doi:10.1016/S0166-2236(00)02031-2. PMID 11801334.
  66. Alpha- and Beta-secretase Activity as a Function of Age and Beta-amyloid in Down Syndrome and Normal Brain. Neurobiology of Aging. 2007;28(10):1493–506. doi:10.1016/j.neurobiolaging.2006.06.023. PMID 16904243.
  67. Alzheimer Disease and Down Syndrome: Factors in Pathogenesis. Neurobiology of Aging. 2005;26(3):383–89. doi:10.1016/j.neurobiolaging.2004.08.005. PMID 15639317.
  68. Apolipoprotein E, Dementia, and Cortical Deposition of Beta-amyloid Protein. The New England Journal of Medicine. 1995;333(19):1242–47. doi:10.1056/NEJM199511093331902. PMID 7566000.
  69. Apolipoprotein E, Dementia, and Cortical Deposition of Beta-amyloid Protein. The New England Journal of Medicine. 1995;333(19):1242–47. doi:10.1056/NEJM199511093331902. PMID 7566000.
  70. Transgenic mice:
    • Alzheimer-type Neuropathology in Transgenic Mice Overexpressing V717F Beta-amyloid Precursor Protein. Nature. 1995;373(6514):523–27. doi:10.1038/373523a0. PMID 7845465.
    • Comparison of Neurodegenerative Pathology in Transgenic Mice Overexpressing V717F Beta-amyloid Precursor Protein and Alzheimer's Disease. The Journal of Neuroscience. 1996;16(18):5795–811. PMID 8795633.
    • Correlative Memory Deficits, Abeta Elevation, and Amyloid Plaques in Transgenic Mice. Science. 1996;274(5284):99–102. doi:10.1126/science.274.5284.99. PMID 8810256.
    • Spatial Learning, Exploration, Anxiety, and Motor Coordination in Female APP23 Transgenic Mice with the Swedish Mutation. Brain Research. 2002;956(1):36–44. doi:10.1016/S0006-8993(02)03476-5. PMID 12426044.
  71. Long-term Effects of Abeta42 Immunisation in Alzheimer's Disease: Follow-up of a Randomised, Placebo-controlled Phase I Trial. Lancet. 2008;372(9634):216–23. doi:10.1016/S0140-6736(08)61075-2. PMID 18640458.
  72. Aß Oligomer-Induced Aberrations in Synapse Composition, Shape, and Density Provide a Molecular Basis for Loss of Connectivity in Alzheimer's Disease. The Journal of Neuroscience. 2007;27(4):796–807. doi:10.1523/JNEUROSCI.3501-06.2007. PMID 17251419.
  73. Cellular Prion Protein Mediates Impairment of Synaptic Plasticity by Amyloid-β Oligomers. Nature. 2009;457(7233):1128–32. doi:10.1038/nature07761. PMID 19242475.
  74. APP Binds DR6 to Cause Axon Pruning and Neuron Death via Distinct Caspases. Nature. 19 February 2009;457(7232):981–89. doi:10.1038/nature07767. PMID 19225519.
  75. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Nikolaev2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  76. Feuerstein Adam (14 February 2017)։ «Merck Alzheimer's Drug Study Halted Early for Futility»։ New York City, NY, USA: TheStreet, Inc.։ Արխիվացված օրիգինալից 16 February 2017-ին Merck Alzheimer's Drug Study Halted Early for Futility Independent study monitors concluded that there was "virtually no chance of finding a positive clinical effect."
  77. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid118013343 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  78. Tau Proteins and Neurofibrillary Degeneration. Brain Pathology. 1991;1(4):279–86. doi:10.1111/j.1750-3639.1991.tb00671.x. PMID 1669718.
  79. Tau Pathology in Alzheimer Disease and Other Tauopathies. Biochimica et Biophysica Acta. 2005;1739(2–3):198–210. doi:10.1016/j.bbadis.2004.09.008. PMID 15615638.
  80. The Role of Tau Phosphorylation and Cleavage in Neuronal Cell Death. Frontiers in Bioscience. 2007;12:733–56. doi:10.2741/2097. PMID 17127334.
  81. «Role of the blood-brain barrier in the pathogenesis of Alzheimer's disease»։ Current Alzheimer Research 4 (2): 191–7։ April 2007։ PMID 17430246։ doi:10.2174/156720507780362245 
  82. Interactions of metals and Apolipoprotein E in Alzheimer's disease. Frontiers in Aging Neuroscience. 12 June 2014;6:121. doi:10.3389/fnagi.2014.00121. PMID 24971061. "Although we still do not know if the metal ion dyshomeostasis present in AD is a cause or consequence of the disease, there is a growing body of evidence showing a direct correlation between metal ions and key AD-related key proteins."
  83. Oxidative Stress Signaling in Alzheimer's Disease. Current Alzheimer Research. December 2008;5(6):525–32. doi:10.2174/156720508786898451. PMID 19075578.
  84. Plant Metal Chaperones: A Novel Perspective in Dementia Therapy. Amyloid. 2009;16(2):81–83. doi:10.1080/13506120902879392. PMID 20536399.
  85. «Aluminium and Alzheimer's disease»։ Facts about dementia։ Alzheimer's Society։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 October 2005-ին։ Վերցված է 14 October 2005 
  86. «Low levels of aluminum can lead to behavioral and morphological changes associated with Alzheimer's disease and age-related neurodegeneration»։ Neurotoxicology (Submitted manuscript) 52: 222–29։ January 2016։ PMID 26687397։ doi:10.1016/j.neuro.2015.12.002 
  87. «Understanding Aspects of Aluminum Exposure in Alzheimer's Disease Development»։ Brain Pathology 26 (2): 139–54։ March 2016։ PMID 26494454։ doi:10.1111/bpa.12333 
  88. Occupational Risk Factors in Alzheimer's Disease: A Review Assessing the Quality of Published Epidemiological Studies. Occupational and Environmental Medicine. 2007;64(11):723–32. doi:10.1136/oem.2006.028209. PMID 17525096.
  89. «Is the Aluminum Hypothesis dead?»։ Journal of Occupational and Environmental Medicine 56 (5 Suppl): S73–79։ May 2014։ PMC 4131942։ PMID 24806729։ doi:10.1097/jom.0000000000000063 
  90. «Role of environmental contaminants in the etiology of Alzheimer's disease: a review»։ Current Alzheimer Research 12 (2): 116–46։ 2015։ PMC 4428475։ PMID 25654508։ doi:10.2174/1567205012666150204121719 
  91. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Is the Aluminum Hypothesis dead2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  92. Cigarette smoking is a risk factor for Alzheimer's disease: An analysis controlling for tobacco industry affiliation. Journal of Alzheimer's Disease. 2010;19(2):465–80. doi:10.3233/JAD-2010-1240. PMID 20110594.
  93. Neuroinflammation – An Early Event in Both the History and Pathogenesis of Alzheimer's Disease. Neuro-Degenerative Diseases. 2010;7(1–3):38–41. doi:10.1159/000283480. PMID 20160456.
  94. Air Pollution, Oxidative Stress, and Alzheimer's Disease. Journal of Environmental and Public Health. 2012;2012:472751. doi:10.1155/2012/472751. PMID 22523504.
  95. «Alzheimer's disease – a neurospirochetosis. Analysis of the evidence following Koch's and Hill's criteria»։ Journal of Neuroinflammation 8 (1): 90։ August 2011։ PMC 3171359։ PMID 21816039։ doi:10.1186/1742-2094-8-90 
  96. «Different Brain Regions are Infected with Fungi in Alzheimer's Disease»։ Scientific Reports (անգլերեն) 5 (1): 15015։ October 2015։ PMC 4606562։ PMID 26468932։ doi:10.1038/srep15015 
  97. «Alzheimer's disease as homeostatic responses to age-related myelin breakdown»։ Neurobiology of Aging 32 (8): 1341–71։ August 2011։ PMC 3128664։ PMID 19775776։ doi:10.1016/j.neurobiolaging.2009.08.007 
  98. «Oligodendrocytes and Alzheimer's disease»։ The International Journal of Neuroscience 126 (2): 97–104։ 2016։ PMID 26000818։ doi:10.3109/00207454.2015.1025778 
  99. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Kluger1999 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  100. «Integrating retrogenesis theory to Alzheimer's disease pathology: insight from DTI-TBSS investigation of the white matter microstructural integrity»։ BioMed Research International 2015: 1–11։ 2015։ PMC 4320890։ PMID 25685779։ doi:10.1155/2015/291658 
  101. «Retrogenesis: clinical, physiologic, and pathologic mechanisms in brain aging, Alzheimer's and other dementing processes»։ European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience։ 249 Suppl 3 (3): 28–36։ 1999։ PMID 10654097։ doi:10.1007/pl00014170 
  102. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Kluger19993 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  103. Brenner Carson Verna (2015)։ Caregiving for Alzheimer's Disease։ New York: Springer New York Academy of Sciences։ էջեր 1–9։ ISBN 978-1-4939-2406-6 
  104. Neuropathologic Changes in Alzheimer's Disease. The Journal of Clinical Psychiatry. 2003;64 Suppl 9:7–10. PMID 12934968.
  105. Where, when, and in what form does sporadic Alzheimer's disease begin?. Current Opinion in Neurology. December 2012;25(Pt 6):708–14. doi:10.1097/WCO.0b013e32835a3432. PMID 23160422.
  106. Automated MRI Measures Identify Individuals with Mild Cognitive Impairment and Alzheimer's Disease. Brain. August 2009;132(Pt 8):2048–57. doi:10.1093/brain/awp123. PMID 19460794.
  107. Moan R. MRI Software Accurately IDs Preclinical Alzheimer's Disease. Diagnostic Imaging. 20 July 2009 [archived 16 May 2016; cited 7 January 2013].
  108. The Importance of Neuritic Plaques and Tangles to the Development and Evolution of AD. Neurology. 2004;62(11):1984–89. doi:10.1212/01.WNL.0000129697.01779.0A. PMID 15184601.
  109. Regional Distribution of Neurofibrillary Tangles and Senile Plaques in the Cerebral Cortex of Elderly Patients: A Quantitative Evaluation of a One-year Autopsy Population from a Geriatric Hospital. Cerebral Cortex. 1994;4(2):138–50. doi:10.1093/cercor/4.2.138. PMID 8038565.
  110. Lewy Body Pathology in Alzheimer's Disease. Journal of Molecular Neuroscience. 2001;17(2):225–32. doi:10.1385/JMN:17:2:225. PMID 11816795.
  111. Role of Protein Aggregation in Mitochondrial Dysfunction and Neurodegeneration in Alzheimer's and Parkinson's Diseases. Neuromolecular Medicine. 2003;4(1–2):21–36. doi:10.1385/NMM:4:1-2:21. PMID 14528050.
  112. Synapse Formation and Function is Modulated by the Amyloid Precursor Protein. The Journal of Neuroscience. 2006;26(27):7212–21. doi:10.1523/JNEUROSCI.1450-06.2006. PMID 16822978.
  113. Roles of Amyloid Precursor Protein and its Fragments in Regulating Neural Activity, Plasticity and Memory. Progress in Neurobiology. 2003;70(1):1–32. doi:10.1016/S0301-0082(03)00089-3. PMID 12927332.
  114. Roles of Proteolysis and Lipid Rafts in the Processing of the Amyloid Precursor Protein and Prion Protein. Biochemical Society Transactions. 2005;33(Pt 2):335–38. doi:10.1042/BST0330335. PMID 15787600.
  115. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid151846012 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  116. Amyloid Fibrils from the Viewpoint of Protein Folding. Cellular and Molecular Life Sciences. 2004;61(5):511–24. doi:10.1007/s00018-003-3264-8. PMID 15004691.
  117. Tauopathies. Cellular and Molecular Life Sciences. 2007;64(17):2219–33. doi:10.1007/s00018-007-7220-x. PMID 17604998.
  118. Sun Wenyan, Samimi Hanie, Gamez Maria, Zare Habil, Frost Bess (23 July 2018)։ «Pathogenic tau-induced piRNA depletion promotes neuronal death through transposable element dysregulation in neurodegenerative tauopathies»։ Nature Neuroscience 21 (8): 1038–48։ PMC 6095477 ։ PMID 30038280 ։ doi:10.1038/s41593-018-0194-1 
  119. Current Insights into Molecular Mechanisms of Alzheimer Disease and Their Implications for Therapeutic Approaches. Neuro-Degenerative Diseases. 2007;4(5):349–65. doi:10.1159/000105156. PMID 17622778.
  120. Alzheimer Mechanisms and Therapeutic strategies. Cell. 2012;148(6):1204–22. doi:10.1016/j.cell.2012.02.040. PMID 22424230.
  121. Neurotrophic and Neurotoxic Effects of Amyloid Beta Protein: Reversal by Tachykinin Neuropeptides. Science. 1990;250(4978):279–82. doi:10.1126/science.2218531. PMID 2218531.
  122. Mitochondrial Abeta: A Potential Cause of Metabolic Dysfunction in Alzheimer's Disease. IUBMB Life. 2006;58(12):686–94. doi:10.1080/15216540601047767. PMID 17424907.
  123. New Therapeutic Strategies and Drug Candidates for Neurodegenerative Diseases: p53 and TNF-alpha Inhibitors, and GLP-1 Receptor Agonists. Annals of the New York Academy of Sciences. 2004;1035:290–315. doi:10.1196/annals.1332.018. PMID 15681814.
  124. «Neuroinflammation in Alzheimer's disease»։ The Lancet. Neurology 14 (4): 388–405։ April 2015։ PMC 5909703 ։ PMID 25792098։ doi:10.1016/S1474-4422(15)70016-5 
  125. Mendez Mario F. (2006)։ «The accurate diagnosis of early-onset dementia»։ International Journal of Psychiatry in Medicine 36 (4): 401–412։ ISSN 0091-2174։ PMID 17407994։ doi:10.2190/Q6J4-R143-P630-KW41 
  126. Klafki Hans-Wolfgang, Staufenbiel Matthias, Kornhuber Johannes, Wiltfang Jens (November 2006)։ «Therapeutic approaches to Alzheimer's disease»։ Brain: A Journal of Neurology 129 (Pt 11): 2840–2855։ ISSN 1460-2156։ PMID 17018549։ doi:10.1093/brain/awl280 
  127. Dementia: Quick Reference Guide (PDF)։ London: (UK) National Institute for Health and Clinical Excellence։ November 2006։ ISBN 978-1-84629-312-2։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 February 2008-ին։ Վերցված է 22 February 2008 
  128. Schroeter Matthias L., Stein Timo, Maslowski Nina, Neumann Jane (2009-10-01)։ «Neural correlates of Alzheimer's disease and mild cognitive impairment: a systematic and quantitative meta-analysis involving 1351 patients»։ NeuroImage 47 (4): 1196–1206։ ISSN 1095-9572։ PMC PMC2730171 ։ PMID 19463961։ doi:10.1016/j.neuroimage.2009.05.037 
  129. 129,0 129,1 Waldemar G., Dubois B., Emre M., Georges J., McKeith I. G., Rossor M., Scheltens P., Tariska P., Winblad B. (January 2007)։ «Recommendations for the diagnosis and management of Alzheimer's disease and other disorders associated with dementia: EFNS guideline»։ European Journal of Neurology 14 (1): e1–26։ ISSN 1468-1331։ PMID 17222085։ doi:10.1111/j.1468-1331.2006.01605.x 
  130. McKhann G., Drachman D., Folstein M., Katzman R., Price D., Stadlan E. M. (July 1984)։ «Clinical diagnosis of Alzheimer's disease: report of the NINCDS-ADRDA Work Group under the auspices of Department of Health and Human Services Task Force on Alzheimer's Disease»։ Neurology 34 (7): 939–944։ ISSN 0028-3878։ PMID 6610841 
  131. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid17222085 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  132. The Validation of a Caregiver Assessment of Dementia: the Dementia Severity Scale. Alzheimer Disease and Associated Disorders. 2005;19(4):186–94. doi:10.1097/01.wad.0000189034.43203.60. PMID 16327345.
  133. Awareness of Deficits and Anosognosia in Alzheimer's Disease. L'Encéphale. 2004;30(6):570–77. French. doi:10.1016/S0013-7006(04)95472-3. PMID 15738860.
  134. The Initial Symptoms of Alzheimer Disease: Caregiver Perception. Acta Médica Portuguesa. 2004;17(6):435–44. Portuguese. PMID 16197855.
  135. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid172220853 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  136. The Decreasing Prevalence of Reversible Dementias: An Updated Meta-analysis. Archives of Internal Medicine. 2003;163(18):2219–29. doi:10.1001/archinte.163.18.2219. PMID 14557220.
  137. Amyloid-Associated Depression: A Prodromal Depression of Alzheimer Disease?. Archives of General Psychiatry. 2008;65(5):542–50. doi:10.1001/archpsyc.65.5.542. PMID 18458206. PMC 3042807.
  138. Differential Diagnosis of Alzheimer's Disease. Neurology. 1997;48(5 Suppl 6):S2–9. doi:10.1212/WNL.48.5_Suppl_6.2S. PMID 9153154.
  139. Contribution of Depression to Cognitive Impairment and Dementia in Older adults. The Neurologist. 2007;13(3):105–17. doi:10.1097/01.nrl.0000252947.15389.a9. PMID 17495754.
  140. «(11)C-PIB-PET for the early diagnosis of Alzheimer's disease dementia and other dementias in people with mild cognitive impairment (MCI)»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD010386։ July 2014։ PMID 25052054։ doi:10.1002/14651858.CD010386.pub2 
  141. «¹⁸F-FDG PET for the early diagnosis of Alzheimer's disease dementia and other dementias in people with mild cognitive impairment (MCI)»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 1: CD010632։ January 2015։ PMID 25629415։ doi:10.1002/14651858.CD010632.pub2 
  142. Primary and secondary prevention trials in Alzheimer disease: looking back, moving forward. Current Alzheimer Research. 2017;14(4):426–40. doi:10.2174/1567205013666160930112125. PMID 27697063.
  143. Szekely C. A., Breitner J. C. S., Zandi P. P. (December 2007)։ «Prevention of Alzheimer's disease»։ International Review of Psychiatry (Abingdon, England) 19 (6): 693–706։ ISSN 1369-1627։ PMID 18092245։ doi:10.1080/09540260701797944 
  144. Patterson Christopher, Feightner John W., Garcia Angeles, Hsiung G.-Y. Robin, MacKnight Christopher, Sadovnick A. Dessa (2008-02-26)։ «Diagnosis and treatment of dementia: 1. Risk assessment and primary prevention of Alzheimer disease»։ CMAJ: Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne 178 (5): 548–556։ ISSN 1488-2329։ PMC PMC2244657 ։ PMID 18299540։ doi:10.1503/cmaj.070796 
  145. Rosendorff Clive, Beeri Michal S., Silverman Jeremy M. (May 2007)։ «Cardiovascular risk factors for Alzheimer's disease»։ The American Journal of Geriatric Cardiology 16 (3): 143–149։ ISSN 1076-7460։ PMID 17483665 
  146. Reiss Allison B., Wirkowski Elzbieta (2007)։ «Role of HMG-CoA reductase inhibitors in neurological disorders : progress to date»։ Drugs 67 (15): 2111–2120։ ISSN 0012-6667։ PMID 17927279 
  147. Kuller Lewis H. (August 2007)։ «Statins and dementia»։ Current Atherosclerosis Reports 9 (2): 154–161։ ISSN 1523-3804։ PMID 17877925 
  148. McGuinness Bernadette, Craig David, Bullock Roger, Malouf Reem, Passmore Peter (2014-07-08)։ «Statins for the treatment of dementia»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD007514։ ISSN 1469-493X։ PMID 25004278։ doi:10.1002/14651858.CD007514.pub3 
  149. 149,0 149,1 Szekely Christine A., Town Terrence, Zandi Peter P. (2007)։ «NSAIDs for the chemoprevention of Alzheimer's disease»։ Sub-Cellular Biochemistry 42: 229–248։ ISSN 0306-0225։ PMID 17612054 
  150. Hoozemans J. J. M., Veerhuis R., Rozemuller J. M., Eikelenboom P. (February 2011)։ «Soothing the inflamed brain: effect of non-steroidal anti-inflammatory drugs on Alzheimer's disease pathology»։ CNS & neurological disorders drug targets 10 (1): 57–67։ ISSN 1996-3181։ PMID 21143138 
  151. Marjoribanks Jane, Farquhar Cindy, Roberts Helen, Lethaby Anne, Lee Jasmine (01 17, 2017)։ «Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 1: CD004143։ ISSN 1469-493X։ PMID 28093732։ doi:10.1002/14651858.CD004143.pub5 
  152. Stern Yaakov (July 2006)։ «Cognitive reserve and Alzheimer disease»։ Alzheimer Disease and Associated Disorders 20 (3 Suppl 2): S69–74։ ISSN 0893-0341։ PMID 16917199 
  153. Paradise Matt, Cooper Claudia, Livingston Gill (February 2009)։ «Systematic review of the effect of education on survival in Alzheimer's disease»։ International Psychogeriatrics 21 (1): 25–32։ ISSN 1041-6102։ PMID 19026089։ doi:10.1017/S1041610208008053 
  154. «Cognitive Reserve and the Prevention of Dementia: the Role of Physical and Cognitive Activities»։ Current Psychiatry Reports 18 (9): 85։ September 2016։ PMC 4969323։ PMID 27481112։ doi:10.1007/s11920-016-0721-2 
  155. Farina Nicolas, Rusted Jennifer, Tabet Naji (January 2014)։ «The effect of exercise interventions on cognitive outcome in Alzheimer's disease: a systematic review»։ International Psychogeriatrics 26 (1): 9–18։ ISSN 1741-203X։ PMID 23962667։ doi:10.1017/S1041610213001385 
  156. «The effect of exercise interventions on cognitive outcome in Alzheimer's disease: a systematic review»։ International Psychogeriatrics 26 (1): 9–18։ January 2014։ PMID 23962667։ doi:10.1017/S1041610213001385 
  157. Nutrition and the Risk of Alzheimer's Disease. BioMed Research International. 2013;2013. doi:10.1155/2013/524820. PMID 23865055.
  158. 158,0 158,1 Hu Nan, Yu Jin-Tai, Tan Lin, Wang Ying-Li, Sun Lei, Tan Lan (2013)։ «Nutrition and the risk of Alzheimer's disease»։ BioMed Research International 2013: 524820։ ISSN 2314-6141։ PMC PMC3705810 ։ PMID 23865055։ doi:10.1155/2013/524820 
  159. Solfrizzi Vincenzo, Capurso Cristiano, D'Introno Alessia, Colacicco Anna Maria, Santamato Andrea, Ranieri Maurizio, Fiore Pietro, Capurso Antonio, Panza Francesco (January 2008)։ «Lifestyle-related factors in predementia and dementia syndromes»։ Expert Review of Neurotherapeutics 8 (1): 133–158։ ISSN 1744-8360։ PMID 18088206։ doi:10.1586/14737175.8.1.133 
  160. Panza Francesco, Capurso Cristiano, D'Introno Alessia, Colacicco Anna M., Frisardi Vincenza, Lorusso Maria, Santamato Andrea, Seripa Davide, Pilotto Alberto (2009)։ «Alcohol drinking, cognitive functions in older age, predementia, and dementia syndromes»։ Journal of Alzheimer's disease: JAD 17 (1): 7–31։ ISSN 1387-2877։ PMID 19494429։ doi:10.3233/JAD-2009-1009 
  161. Santos Catarina, Costa João, Santos João, Vaz-Carneiro António, Lunet Nuno (2010)։ «Caffeine intake and dementia: systematic review and meta-analysis»։ Journal of Alzheimer's disease: JAD։ 20 Suppl 1: S187–204։ ISSN 1875-8908։ PMID 20182026։ doi:10.3233/JAD-2010-091387 
  162. Nehlig Astrid (March 2013)։ «The neuroprotective effects of cocoa flavanol and its influence on cognitive performance»։ British Journal of Clinical Pharmacology 75 (3): 716–727։ ISSN 1365-2125։ PMC PMC3575938 ։ PMID 22775434։ doi:10.1111/j.1365-2125.2012.04378.x 
  163. Stoclet J.-C., Schini-Kerth V. (March 2011)։ «[Dietary flavonoids and human health]»։ Annales Pharmaceutiques Francaises 69 (2): 78–90։ ISSN 0003-4509։ PMID 21440100։ doi:10.1016/j.pharma.2010.11.004 
  164. Ono Kenjiro, Yamada Masahito (April 2012)։ «Vitamin A and Alzheimer's disease»։ Geriatrics & Gerontology International 12 (2): 180–188։ ISSN 1447-0594։ PMID 22221326։ doi:10.1111/j.1447-0594.2011.00786.x 
  165. Lerner Alan J., Gustaw-Rothenberg Kasia, Smyth Shawn, Casadesus Gemma (March 2012)։ «Retinoids for treatment of Alzheimer's disease»։ BioFactors (Oxford, England) 38 (2): 84–89։ ISSN 1872-8081։ PMID 22419567։ doi:10.1002/biof.196 
  166. Heo Jae-Hyeok, Hyon-Lee null, Lee Kyoung-Min (March 2013)։ «The possible role of antioxidant vitamin C in Alzheimer's disease treatment and prevention»։ American Journal of Alzheimer's Disease and Other Dementias 28 (2): 120–125։ ISSN 1938-2731։ PMID 23307795։ doi:10.1177/1533317512473193 
  167. Boothby Lisa A., Doering Paul L. (December 2005)։ «Vitamin C and vitamin E for Alzheimer's disease»։ The Annals of Pharmacotherapy 39 (12): 2073–2080։ ISSN 1060-0280։ PMID 16227450։ doi:10.1345/aph.1E495 
  168. Farina Nicolas, Llewellyn David, Isaac Mokhtar Gad El Kareem Nasr, Tabet Naji (01 27, 2017)։ «Vitamin E for Alzheimer's dementia and mild cognitive impairment»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 1: CD002854։ ISSN 1469-493X։ PMID 28128435։ doi:10.1002/14651858.CD002854.pub4 
  169. Malouf Reem, Grimley Evans John (2008-10-08)։ «Folic acid with or without vitamin B12 for the prevention and treatment of healthy elderly and demented people»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD004514։ ISSN 1469-493X։ PMID 18843658։ doi:10.1002/14651858.CD004514.pub2 
  170. Cunnane Stephen C., Chouinard-Watkins Raphael, Castellano Christian A., Barberger-Gateau Pascale (January 2013)։ «Docosahexaenoic acid homeostasis, brain aging and Alzheimer's disease: Can we reconcile the evidence?»։ Prostaglandins, Leukotrienes, and Essential Fatty Acids 88 (1): 61–70։ ISSN 1532-2823։ PMID 22575581։ doi:10.1016/j.plefa.2012.04.006 
  171. Burckhardt Marion, Herke Max, Wustmann Tobias, Watzke Stefan, Langer Gero, Fink Astrid (2016-04-11)։ «Omega-3 fatty acids for the treatment of dementia»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD009002։ ISSN 1469-493X։ PMID 27063583։ doi:10.1002/14651858.CD009002.pub3 
  172. Commission de la transparence. Médicaments de la maladie d'Alzheimer [Drugs for Alzheimer's disease: best avoided. No therapeutic advantage]. Prescrire International. June 2012;21(128):150. PMID 22822592.
  173. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝
    1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  174. «Rivastigmine for Alzheimer's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD001191։ April 2015։ PMID 25858345։ doi:10.1002/14651858.CD001191.pub3 
  175. Geula C, Mesulam MM (1995)։ «Cholinesterases and the pathology of Alzheimer disease»։ Alzheimer Dis Assoc Disord։ 9 Suppl 2: 23–28։ PMID 8534419 
  176. Stahl SM (2000)։ «The new cholinesterase inhibitors for Alzheimer's disease, Part 2: illustrating their mechanisms of action»։ J Clin Psychiatry 61 (11): 813–814։ PMID 11105732 
  177. «Donepezil»։ US National Library of Medicine (Medline Plus)։ 2007-01-08։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2008-03-20 
  178. «Galantamine»։ US National Library of Medicine (Medline Plus)։ 2007-01-08։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2008-03-20 
  179. «Rivastigmine»։ US National Library of Medicine (Medline Plus)։ 2007-01-08։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2008-03-20 
  180. Birks J (2006)։ «Cholinesterase inhibitors for Alzheimer's disease»։ Cochrane Database Syst Rev (1): CD005593։ PMID 16437532։ doi:10.1002/14651858.CD005593 
  181. Birks J, Harvey RJ (2006)։ «Donepezil for dementia due to Alzheimer's disease»։ Cochrane Database Syst Rev (1): CD001190։ PMID 16437430։ doi:10.1002/14651858.CD001190.pub2 
  182. Raschetti R, Albanese E, Vanacore N, Maggini M (2007)։ «Cholinesterase inhibitors in mild cognitive impairment: a systematic review of randomised trials»։ PLoS Med 4 (11): e338։ PMID 18044984։ doi:10.1371/journal.pmed.0040338 
  183. al.] edited by Brian K. Alldredge ... [et (2013)։ Applied therapeutics : the clinical use of drugs (10th ed.)։ Baltimore: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 2385։ ISBN 978-1609137137 
  184. Acetylcholinesterase inhibitors prescribing information:
  185. 185,0 185,1 Lipton SA (2006)։ «Paradigm shift in neuroprotection by NMDA receptor blockade: memantine and beyond»։ Nat Rev Drug Discov 5 (2): 160–170։ PMID 16424917։ doi:10.1038/nrd1958 
  186. «Memantine»։ US National Library of Medicine (Medline)։ 2004-01-04։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2008-03-22 
  187. Areosa Sastre A, McShane R, Sherriff F (2004)։ «Memantine for dementia»։ Cochrane Database Syst Rev (4): CD003154։ PMID 15495043։ doi:10.1002/14651858.CD003154.pub2 
  188. «Namenda Prescribing Information» (PDF)։ Forest Pharmaceuticals։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2008-02-19 
  189. Raina P, Santaguida P, Ismaila A և այլք: (2008)։ «Effectiveness of cholinesterase inhibitors and memantine for treating dementia: evidence review for a clinical practice guideline»։ Annals of Internal Medicine 148 (5): 379–397։ PMID 18316756 
  190. Antipsychotics use:
    • Ballard C, Waite J (2006)։ «The effectiveness of atypical antipsychotics for the treatment of aggression and psychosis in Alzheimer's disease»։ Cochrane Database Syst Rev (1): CD003476։ PMID 16437455։ doi:10.1002/14651858.CD003476.pub2 
    • Ballard C, Lana MM, Theodoulou M և այլք: (2008)։ «A Randomised, Blinded, Placebo-Controlled Trial in Dementia Patients Continuing or Stopping Neuroleptics (The DART-AD Trial)»։ PLoS Med. 5 (4): e76։ PMID 18384230։ doi:10.1371/journal.pmed.0050076 
    • Sink KM, Holden KF, Yaffe K (2005)։ «Pharmacological treatment of neuropsychiatric symptoms of dementia: a review of the evidence»։ JAMA 293 (5): 596–608։ PMID 15687315։ doi:10.1001/jama.293.5.596 
  191. 191,0 191,1 Ballard C, Hanney ML, Theodoulou M, Douglas S, McShane R, Kossakowski K, Gill R, Juszczak E, Yu L-M, Jacoby R (հունվարի 9, 2009)։ «The dementia antipsychotic withdrawal trial (DART-AD): long-term follow-up of a randomised placebo-controlled trial»։ Lancet Neurology։ PMID 19138567։ doi:10.1016/S1474-4422(08)70295-3։ lay summary 
  192. 192,0 192,1 192,2 192,3 192,4 APA Work Group on Alzheimer's Disease and other Dementias, Rabins Peter V., Blacker Deborah, Rovner Barry W., Rummans Teresa, Schneider Lon S., Tariot Pierre N., Blass David M., Steering Committee on Practice Guidelines (December 2007)։ «American Psychiatric Association practice guideline for the treatment of patients with Alzheimer's disease and other dementias. Second edition»։ The American Journal of Psychiatry 164 (12 Suppl): 5–56։ ISSN 0002-953X։ PMID 18340692 
  193. Abraha I, Rimland JM, Trotta FM, Dell'Aquila G, Cruz-Jentoft A, Petrovic M, Gudmundsson A, Soiza R, O'Mahony D, Guaita A, Cherubini A (16 March 2017)։ «Systematic review of systematic reviews of non-pharmacological interventions to treat behavioural disturbances in older patients with dementia. The SENATOR-OnTop series»։ BMJ Open 7 (3): e012759։ PMC 5372076 ։ PMID 28302633։ doi:10.1136/bmjopen-2016-012759 
  194. Woods B., Spector A., Jones C., Orrell M., Davies S. (2005-04-18)։ «Reminiscence therapy for dementia»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD001120։ ISSN 1469-493X։ PMID 15846613։ doi:10.1002/14651858.CD001120.pub2 
  195. Spector A., Orrell M., Davies S., Woods B. (2007-07-18)։ «WITHDRAWN: Reality orientation for dementia»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD001119։ ISSN 1469-493X։ PMID 17636652։ doi:10.1002/14651858.CD001119.pub2 
  196. Spector Aimee, Thorgrimsen Lene, Woods Bob, Royan Lindsay, Davies Steve, Butterworth Margaret, Orrell Martin (September 2003)։ «Efficacy of an evidence-based cognitive stimulation therapy programme for people with dementia: randomised controlled trial»։ The British Journal of Psychiatry: The Journal of Mental Science 183: 248–254։ ISSN 0007-1250։ PMID 12948999 
  197. Gitlin L. N., Corcoran M., Winter L., Boyce A., Hauck W. W. (February 2001)։ «A randomized, controlled trial of a home environmental intervention: effect on efficacy and upset in caregivers and on daily function of persons with dementia»։ The Gerontologist 41 (1): 4–14։ ISSN 0016-9013։ PMID 11220813 
  198. Gitlin Laura N., Hauck Walter W., Dennis Marie P., Winter Laraine (March 2005)։ «Maintenance of effects of the home environmental skill-building program for family caregivers and individuals with Alzheimer's disease and related disorders»։ The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences 60 (3): 368–374։ ISSN 1079-5006։ PMID 15860476 
  199. Dunne Tracy E., Neargarder Sandy A., Cipolloni P. B., Cronin-Golomb Alice (August 2004)։ «Visual contrast enhances food and liquid intake in advanced Alzheimer's disease»։ Clinical Nutrition (Edinburgh, Scotland) 23 (4): 533–538։ ISSN 0261-5614։ PMID 15297089։ doi:10.1016/j.clnu.2003.09.015 
  200. Gambassi G., Landi F., Lapane K. L., Sgadari A., Mor V., Bernabei R. (July 1999)։ «Predictors of mortality in patients with Alzheimer's disease living in nursing homes»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 67 (1): 59–65։ ISSN 0022-3050։ PMC PMC1736445 ։ PMID 10369823 
  201. Perls T. T., Herget M. (December 1995)։ «Higher respiratory infection rates on an Alzheimer's special care unit and successful intervention»։ Journal of the American Geriatrics Society 43 (12): 1341–1344։ ISSN 0002-8614։ PMID 7490383 
  202. Shega Joseph W., Levin Amy, Hougham Gavin W., Cox-Hayley Deon, Luchins Daniel, Hanrahan Patricia, Stocking Carol, Sachs Greg A. (April 2003)։ «Palliative Excellence in Alzheimer Care Efforts (PEACE): a program description»։ Journal of Palliative Medicine 6 (2): 315–320։ ISSN 1096-6218։ PMID 12854952։ doi:10.1089/109662103764978641 
  203. Förstl H., Kurz A. (1999)։ «Clinical features of Alzheimer's disease»։ European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience 249 (6): 288–290։ ISSN 0940-1334։ PMID 10653284 
  204. «Life expectancy in Alzheimer's disease (AD)»։ Archives of Gerontology and Geriatrics։ 49 Suppl 1: 237–43։ 2009։ PMID 19836639։ doi:10.1016/j.archger.2009.09.035 
  205. 205,0 205,1 Zanetti O., Solerte S. B., Cantoni F. (2009)։ «Life expectancy in Alzheimer's disease (AD)»։ Archives of Gerontology and Geriatrics։ 49 Suppl 1: 237–243։ ISSN 1872-6976։ PMID 19836639։ doi:10.1016/j.archger.2009.09.035 
  206. Mölsä P. K., Marttila R. J., Rinne U. K. (March 1995)։ «Long-term survival and predictors of mortality in Alzheimer's disease and multi-infarct dementia»։ Acta Neurologica Scandinavica 91 (3): 159–164։ ISSN 0001-6314։ PMID 7793228 
  207. Bowen J. D., Malter A. D., Sheppard L., Kukull W. A., McCormick W. C., Teri L., Larson E. B. (August 1996)։ «Predictors of mortality in patients diagnosed with probable Alzheimer's disease»։ Neurology 47 (2): 433–439։ ISSN 0028-3878։ PMID 8757016 
  208. Larson Eric B., Shadlen Marie-Florence, Wang Li, McCormick Wayne C., Bowen James D., Teri Linda, Kukull Walter A. (2004-04-06)։ «Survival after initial diagnosis of Alzheimer disease»։ Annals of Internal Medicine 140 (7): 501–509։ ISSN 1539-3704։ PMID 15068977 
  209. 209,0 209,1 Jagger C., Clarke M., Stone A. (January 1995)։ «Predictors of survival with Alzheimer's disease: a community-based study»։ Psychological Medicine 25 (1): 171–177։ ISSN 0033-2917։ PMID 7792352 
  210. Functional Transitions and Active Life Expectancy Associated with Alzheimer Disease. Archives of Neurology. 2003;60(2):253–59. doi:10.1001/archneur.60.2.253. PMID 12580712.
  211. 211,0 211,1 Ganguli Mary, Dodge Hiroko H., Shen Changyu, Pandav Rajesh S., DeKosky Steven T. (May 2005)։ «Alzheimer disease and mortality: a 15-year epidemiological study»։ Archives of Neurology 62 (5): 779–784։ ISSN 0003-9942։ PMID 15883266։ doi:10.1001/archneur.62.5.779 
  212. 212,0 212,1 212,2 Bermejo-Pareja F, Benito-León J, Vega S, Medrano MJ, Román GC (January 2008)։ «Incidence and subtypes of dementia in three elderly populations of central Spain»։ J. Neurol. Sci. 264 (1–2): 63–72։ PMID 17727890։ doi:10.1016/j.jns.2007.07.021 
  213. 213,0 213,1 213,2 Di Carlo A, Baldereschi M, Amaducci L և այլք: (January 2002)։ «Incidence of dementia, Alzheimer's disease, and vascular dementia in Italy. The ILSA Study»։ J Am Geriatr Soc 50 (1): 41–8։ PMID 12028245 
  214. Andersen K, Launer LJ, Dewey ME և այլք: (December 1999)։ «Gender differences in the incidence of AD and vascular dementia: The EURODEM Studies. EURODEM Incidence Research Group»։ Neurology 53 (9): 1992–7։ PMID 10599770 
  215. 2000 U.S. estimates:
  216. 216,0 216,1 Ferri CP, Prince M, Brayne C և այլք: (December 2005)։ «Global prevalence of dementia: a Delphi consensus study» (PDF)։ Lancet 366 (9503): 2112–7։ PMID 16360788։ doi:10.1016/S0140-6736(05)67889-0։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-29-ին։ Վերցված է 2008 թ․ հունիսի 13 
  217. World Health Organization (2006)։ Neurological Disorders: Public Health Challenges։ Switzerland: World Health Organization։ էջեր 204–207։ ISBN 978-92-4-156336-9 
  218. 2006 prevalence estimate:
  219. Gambassi G, Landi F, Lapane KL, Sgadari A, Mor V, Bernabei R (July 1999)։ «Predictors of mortality in patients with Alzheimer's disease living in nursing homes»։ J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. 67 (1): 59–65։ PMC 1736445։ PMID 10369823 
  220. 220,0 220,1 220,2 Bonin-Guillaume Sylvie, Zekry Dina, Giacobini Ezio, Gold Gabriel, Michel Jean-Pierre (2005-01-15)։ «[The economical impact of dementia]»։ Presse Medicale (Paris, France: 1983) 34 (1): 35–41։ ISSN 0755-4982։ PMID 15685097 
  221. 221,0 221,1 221,2 221,3 Meek P. D., McKeithan K., Schumock G. T. (March 1998)։ «Economic considerations in Alzheimer's disease»։ Pharmacotherapy 18 (2 Pt 2): 68–73; discussion 79–82։ ISSN 0277-0008։ PMID 9543467 
  222. Allegri Ricardo F., Butman Judith, Arizaga Raúl L., Machnicki Gerardo, Serrano Cecilia, Taragano Fernando E., Sarasola Diego, Lon Leandro (August 2007)։ «Economic impact of dementia in developing countries: an evaluation of costs of Alzheimer-type dementia in Argentina»։ International Psychogeriatrics 19 (4): 705–718։ ISSN 1041-6102։ PMID 16870037։ doi:10.1017/S1041610206003784 
  223. 223,0 223,1 223,2 Moore M. J., Zhu C. W., Clipp E. C. (July 2001)։ «Informal costs of dementia care: estimates from the National Longitudinal Caregiver Study»։ The Journals of Gerontology. Series B, Psychological Sciences and Social Sciences 56 (4): S219–228։ ISSN 1079-5014։ PMID 11445614 
  224. «"The MetLife study of Alzheimer's disease: The caregiving experience"» 
  225. 225,0 225,1 Thompson Carl A., Spilsbury Karen, Hall Jill, Birks Yvonne, Barnes Colin, Adamson Joy (2007-07-27)։ «Systematic review of information and support interventions for caregivers of people with dementia»։ BMC geriatrics 7: 18։ ISSN 1471-2318։ PMC PMC1951962 ։ PMID 17662119։ doi:10.1186/1471-2318-7-18 
  226. Schneider J., Murray J., Banerjee S., Mann A. (August 1999)։ «EUROCARE: a cross-national study of co-resident spouse carers for people with Alzheimer's disease: I--Factors associated with carer burden»։ International Journal of Geriatric Psychiatry 14 (8): 651–661։ ISSN 0885-6230։ PMID 10489656 
  227. Murray J., Schneider J., Banerjee S., Mann A. (August 1999)։ «EUROCARE: a cross-national study of co-resident spouse carers for people with Alzheimer's disease: II--A qualitative analysis of the experience of caregiving»։ International Journal of Geriatric Psychiatry 14 (8): 662–667։ ISSN 0885-6230։ PMID 10489657 
  228. Zhu Carolyn W., Sano Mary (2006)։ «Economic considerations in the management of Alzheimer's disease»։ Clinical Interventions in Aging 1 (2): 143–154։ ISSN 1176-9092։ PMC PMC2695165 ։ PMID 18044111 
  229. Ritchie Karen, Lovestone Simon (2002-11-30)։ «The dementias»։ Lancet (London, England) 360 (9347): 1759–1766։ ISSN 0140-6736։ PMID 12480441։ doi:10.1016/S0140-6736(02)11667-9 
  230. Pusey H., Richards D. (May 2001)։ «A systematic review of the effectiveness of psychosocial interventions for carers of people with dementia»։ Aging & Mental Health 5 (2): 107–119։ ISSN 1360-7863։ PMID 11511058։ doi:10.1080/13607860120038302 
  231. Iris: A Memoir of Iris Murdoch.։ London։ ISBN 978-0-349-11215-2 
  232. Cummings Jeffrey L., Morstorf Travis, Zhong Kate (2014-07-03)։ «Alzheimer’s disease drug-development pipeline: few candidates, frequent failures»։ Alzheimer's Research & Therapy 6: 37։ ISSN 1758-9193։ doi:10.1186/alzrt269 
  233. Dodel Richard, Neff Frauke, Noelker Carmen, Pul Refik, Du Yansheng, Bacher Michael, Oertel Wolfgang (2010-03-26)։ «Intravenous immunoglobulins as a treatment for Alzheimer's disease: rationale and current evidence»։ Drugs 70 (5): 513–528։ ISSN 1179-1950։ PMID 20329802։ doi:10.2165/11533070-000000000-00000 
  234. «Bapineuzumab in Patients With Mild to Moderate Alzheimer's Disease (ApoE4 Non-Carrier) - Full Text View - ClinicalTrials.gov» (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-12-19 
  235. Tobinick Edward (September 2009)։ «Tumour necrosis factor modulation for treatment of Alzheimer's disease: rationale and current evidence»։ CNS drugs 23 (9): 713–725։ ISSN 1179-1934։ PMID 19689163։ doi:10.2165/11310810-000000000-00000 
  236. Tobinick Edward, Gross Hyman, Weinberger Alan, Cohen Hart (2006-04-26)։ «TNF-alpha modulation for treatment of Alzheimer's disease: a 6-month pilot study»։ MedGenMed: Medscape General Medicine 8 (2): 25։ ISSN 1531-0132։ PMC PMC1785182 ։ PMID 16926764 
  237. Wischik Claude M., Bentham Peter, Wischik Damon J., Seng Kwang Meng։ «O3-04-07: Tau aggregation inhibitor (TAI) therapy with rember™ arrests disease progression in mild and moderate Alzheimer's disease over 50 weeks»։ Alzheimer's & Dementia 4 (4)։ doi:10.1016/j.jalz.2008.05.438 
  238. Doody Rachelle S., Gavrilova Svetlana I., Sano Mary, Thomas Ronald G., Aisen Paul S., Bachurin Sergey O., Seely Lynn, Hung David, dimebon investigators (2008-07-19)։ «Effect of dimebon on cognition, activities of daily living, behaviour, and global function in patients with mild-to-moderate Alzheimer's disease: a randomised, double-blind, placebo-controlled study»։ Lancet (London, England) 372 (9634): 207–215։ ISSN 1474-547X։ PMID 18640457։ doi:10.1016/S0140-6736(08)61074-0 
  239. Bezprozvanny Ilya (October 2010)։ «The rise and fall of Dimebon»։ Drug News & Perspectives 23 (8): 518–523։ ISSN 0214-0934։ PMC PMC3922928 ։ PMID 21031168։ doi:10.1358/dnp.2010.23.8.1500435 
  240. Wendler Alexandra, Wehling Martin (2012-03-07)։ «Translatability scoring in drug development: eight case studies»։ Journal of Translational Medicine 10: 39։ ISSN 1479-5876։ PMC PMC3330010 ։ PMID 22397594։ doi:10.1186/1479-5876-10-39 
  241. Baddeley Thomas C., McCaffrey Jennifer, Storey John M. D., Cheung John K. S., Melis Valeria, Horsley David, Harrington Charles R., Wischik Claude M. (January 2015)։ «Complex disposition of methylthioninium redox forms determines efficacy in tau aggregation inhibitor therapy for Alzheimer's disease»։ The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics 352 (1): 110–118։ ISSN 1521-0103։ PMID 25320049։ doi:10.1124/jpet.114.219352 
  242. Wischik Claude M., Harrington Charles R., Storey John M. D. (2014-04-15)։ «Tau-aggregation inhibitor therapy for Alzheimer's disease»։ Biochemical Pharmacology 88 (4): 529–539։ ISSN 1873-2968։ PMID 24361915։ doi:10.1016/j.bcp.2013.12.008 
  243. 243,0 243,1 Martin Carolina, Solís Loretto, Concha Margarita I., Otth Carola (June 2011)։ «[Herpes simplex virus type 1 as risk factor associated to Alzheimer disease]»։ Revista Medica De Chile 139 (6): 779–786։ ISSN 0717-6163։ PMID 22051760։ doi:/S0034-98872011000600013  
  244. Itzhaki Ruth F. (2014)։ «Herpes simplex virus type 1 and Alzheimer's disease: increasing evidence for a major role of the virus»։ Frontiers in Aging Neuroscience 6: 202։ ISSN 1663-4365։ PMC PMC4128394 ։ PMID 25157230։ doi:10.3389/fnagi.2014.00202 
  245. Marciniak Rafał, Sheardova Katerina, Cermáková Pavla, Hudeček Daniel, Sumec Rastislav, Hort Jakub (2014)։ «Effect of meditation on cognitive functions in context of aging and neurodegenerative diseases»։ Frontiers in Behavioral Neuroscience 8: 17։ ISSN 1662-5153։ PMC PMC3903052 ։ PMID 24478663։ doi:10.3389/fnbeh.2014.00017 
  246. Itzhaki Ruth F., Lathe Richard, Balin Brian J., Ball Melvyn J., Bearer Elaine L., Braak Heiko, Bullido Maria J., Carter Chris, Clerici Mario (2016)։ «Microbes and Alzheimer's Disease»։ Journal of Alzheimer's disease: JAD 51 (4): 979–984։ ISSN 1875-8908։ PMC PMC5457904 ։ PMID 26967229։ doi:10.3233/JAD-160152 
  247. Alonso R., Pisa D., Rábano A., Carrasco L. (July 2014)։ «Alzheimer's disease and disseminated mycoses»։ European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases: Official Publication of the European Society of Clinical Microbiology 33 (7): 1125–1132։ ISSN 1435-4373։ PMID 24452965։ doi:10.1007/s10096-013-2045-z 
  248. Kumar Deepak Kumar Vijaya, Choi Se Hoon, Washicosky Kevin J., Eimer William A., Tucker Stephanie, Ghofrani Jessica, Lefkowitz Aaron, McColl Gawain, Goldstein Lee E. (2016-05-25)։ «Amyloid-β peptide protects against microbial infection in mouse and worm models of Alzheimer's disease»։ Science Translational Medicine 8 (340): 340ra72։ ISSN 1946-6242։ PMC PMC5505565 ։ PMID 27225182։ doi:10.1126/scitranslmed.aaf1059 
  249. O'Brien J. T. (December 2007)։ «Role of imaging techniques in the diagnosis of dementia»։ The British Journal of Radiology։ 80 Spec No 2: S71–77։ ISSN 1748-880X։ PMID 18445747։ doi:10.1259/bjr/33117326 
  250. Clark Christopher M., Schneider Julie A., Bedell Barry J., Beach Thomas G., Bilker Warren B., Mintun Mark A., Pontecorvo Michael J., Hefti Franz, Carpenter Alan P. (2011-01-19)։ «Use of florbetapir-PET for imaging beta-amyloid pathology»։ JAMA 305 (3): 275–283։ ISSN 1538-3598։ PMID 21245183։ doi:10.1001/jama.2010.2008 
  251. Marksteiner Josef, Hinterhuber Hartmann, Humpel Christian (June 2007)։ «Cerebrospinal fluid biomarkers for diagnosis of Alzheimer's disease: beta-amyloid(1-42), tau, phospho-tau-181 and total protein»։ Drugs of Today (Barcelona, Spain: 1998) 43 (6): 423–431։ ISSN 1699-3993։ PMID 17612711։ doi:10.1358/dot.2007.43.6.1067341 

Օգտակար հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]