Քուն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քուն

Քուն, բնականոն ֆիզիոլոգիական գործընթաց, որը բնորոշվում է արտաքին միջավայրի նկատմամբ ընդհանուր զգայունության թուլացմամբ և որոշ փուլերում նաև` ուղեղի գործունեության նվազագույն աստիճանով։ [1] Քունը բնորոշ է բոլոր կաթնասուններին, թռչուններին, ձկներին, միջատներին և այլ կենդանատեսակներին։ Ֆիզիոլոգիական քունը տարբերվում է նմանատիպ այլ վիճակներից` անաբիոզից (ձմեռային քուն), հիպնոսից, կոմայից, ուշաթափությունից և լեթարգիական քնից։

Քնի ընթացքում ուժեղանում են անաբոլիզմի և թուլանում կատաբոլիզմի գործընթացները։ [2][3] Այդ պատճառով նորածինները օրվա մեծ մասն անցկացնում են քնած վիճակում։ [4]

Քնի և արթունության վիճակները հերթագայվում են իրար և ընթանում բոլորաշրջաններով՝ ցիրկադիանային ռիթմերով, որոնց տևողությունը մոտավորապես 24 ժամ է։ Բացի սովորոկան հանդիպող գիշերային քնից, որոշ ժողովուրդներին հատուկ է նաև ավանդական ցերեկային քունը (սիեստա)։ [5][6] Քունը նպաստում է ստացված տեղեկատվության մշակմանն ու պահպանմանը, T-լիմֆոցիտների ակտիվացման միջոցով՝ իմունիտետի վերականգնմանը։ Քնի ժամանակ ստեղծվում են օրգանիզմի (հատկապես՝ կենտրոնական նյարդային համակարգի) աշխատունակությունը վերականգնելու համար ամենանպաստավոր պայմանները։

Մարտի յուրաքանչյուր երկրորդ ամբողջական շաբաթի ուրբաթ օրը Քնի բժշկության համաշխարհային ասոցիացիայի կողմից նշվում է որպես քնի համաշխարհային օր։

Քնի փուլեր[խմբագրել]

Տարբերում են քնի և արթունության մեկանգամյա հերթափոխմամբ միափուլ և մեկ օրվա ընթացքում քնի ու արթունության հաճախակի փոխարինմամբ բազմափուլ քնի տեսակներ։

Քնի մեկ ցիկլը բաղկացած է քնի երկու տեսակներից՝ դանդաղ ալիքային և արագ ալիքային քուն։

Դանդաղ ալիքային քունը բաղկացած է չորս փուլերից։ Քունը սովորաբար սկսվում է դանդաղ քնի առաջին փուլից, որը մարդու մոտ տևում է 5-10 րոպե։ Դրան հետևում է երկրորդ փուլը` 20 րոպե տևողությամբ և 30-45 րոպեանոց 3-4-րդ փուլերը։ Դրանից հետո քնածը վերադառնում է դանդաղ քնի 2-րդ փուլ, որին հաջորդում է առաջին արագ քունը և տևում է մոտավորապես 5 րոպե։ Նված ամբողջ հերթականությունը կոչվում է բոլորաշրջան (ցիկլ)։ Առաջին բոլորաշրջանը տևում է 90-100 րոպե։ Այնուհետև դրանք կրկվում են, որի ընթացքում դանդաղ քնի մասնաբաժինն աստիճանաբար պակասում է և մեծանում արագ քնի տևողությունը, որը որոշ դեպքերում կարող է տևել մինչև 1 ժամ։ Սովորաբար քնի բոլորաշրջանները կրկնվում են մինչև 5 անգամ։ Դրանց հերթականությունն ու տևողությունը ներկայացնում են հիպնոգրով (հիպնոգրամա)։

Քնի գրանցում՝ հիպնոգրամ: Կարմիրով նշված է արագ ալիքային քունը

Դանդաղ ալիքային քուն[խմբագրել]

Դանդաղ քունը (Non-REM քուն, Slow Wave Sleep, SWS քուն, օրթոդոքսալ քուն, դանդաղ ալիքային քուն) կազմում է ամբողջ քնի 70-75 %-ը և կազմված է չորս փուլերից.

  1. Առաջին փուլում (նինջ) գերակշռում են α-ռիթմերը, որոնց քանակն աստիճանաբար նվազում է։ Քնից առաջ առաջանում է քնկոտության վիճակ, ուղեղի ակտիվության նվազում, հորանջ, զգայական համակարգերի գործունեության թուլացում, դանդա-ասրտություն, շնչառության հաճախության նվազում, գեղձերի արտազատիչ գործունեության նվազում։ Նվազում է մկանային ակտիվությունը, նյութափոխանակությունը, իջնում է մարմնի ջերմաստիճանը։
  2. Երկրորդ փուլում (մակերեսային քուն) մկանային ակտիվությունը, սրտի կծկումների հաճախությունը, մարմնի ջերմաստիճանը շարունակում են նվազել, աչքերն անշարժ են։ Այս փուլը կազմում է քնի 45-55 %-ը։ Էլեկտրաուղեղագրում գերակշռում են θ-ալիքները, առաջանում են նաև σ-ալիքներ։
  3. Երրորդ (միջին խորության քուն) փուլում գերակշռում են (մինչև 40 %-ը) դանդաղ, բարձր տատանասահմանով δ-ալիքները։ Այն կազմում է ամբողջ քնի 5-8 %-ը։
  4. Չորրորդ փուլը քնի ամենախորը փուլն է, որտեղ դանդաղ δ-ալիքները կազմում են 50 %-ից ավելին։ ԲԱյս փուլում մարդիկ նույնպես երազներ են տեսնում, սակայն չեն հիշում։ Կազմում է ամբողջական քնի 10-15 %-ը։
Դանդաղ քնի չորրորդ փուլի հիպնոգրամ
Արաք գնի հիպնոգրամ

Արագ ալիքային քուն[խմբագրել]

Արագ քունը (արագ ալիքային, հակասական, պարադոքսալ, Rapid Eyes Movement - REM-քուն)[7] քնի 5-րդ փուլն է, որը բացահայտվել է 1953 թ.-ին ամերիկացի նյարդաֆիզիոլոգ Նաթանայել Կլեյտմանի և նրա ասպիրանտ Յուջին Ասերինսկու կողմից։ [8] Այն կազմում է ամբողջ քնի 20-25 %-ը։ [9] գերակշռում են α- և β-ալիքների նման ալիքները, որոնք բնորոշ են արթուն վիճակին։

Արագ ալիքային քունը բացակայում է սողունների մոտ, թռչունների մոտ թույլ է արտահայտված և հանդիպում է կաթնասունների մոտ։ Արագ քնի փուլում ընդհանուր մկանային լարվածությունը խիստ թուլացած է։ Սակայն կարող է նկատվել կենդանիների ականջների, բեղիկների, պոչի, թաթերի առանձին մկանների ոչ պարբերական կծկումներ։ Քնի արագ փուլում փակված վիճակում աչքերը կատարում են արագ շարժումներ։ Այս փուլում արագանում է շնչառության և սրտի կծկման հաճախությունը, անոթազարկը դառնում է առիթմիկ, բարձրանում է արյան ճնշումը, ընկճվում է ողնուղեղի շարժանեյրոնների ակտիվությունը։ Մարդկանց մոտ երազները գլխավորապես առաջանում են այս փուլում։ [10]

Առաջին արագ քունը տևում է 5-10 րոպե, իսկ հետագա կրկնումների տևողությունն աստիճանաբար մեծանում է։ Ի ծնե կույր մարդիկ քնի արագ փուլ չունեն։ Գիշատիչների արագ քունն ավելի երկար է տևում, քան նրանց զոհերինը։ Դա կարևոր է, քանի որ արագ քնից կենդանիներն առավել դժվարությամբ են արթնանում։ Սողուններն ընդհանրապես քնի արագ փուլ չունեն, նրանց մոտ արձանագրվել են միայն դանդաղ քնի 3-րդ և 4-րդ փուլերը։

Քնի կենտրոններ[խմբագրել]

Տարբերում են 3 հիմնական կենտրոններ.

  1. Դանդաղ քունը պայմանավորող կենտրոններ` ենթատեսաթմբի առջևի հատված, տեսաթմբի ոչ մենահատուկ կորիզներ, կարի կորիզ, վարոլյան կամրջի միջին մաս (Մորուցիի արգելակիչ կենտրոն)։
  2. Արագ քունը պայմանավորող կենտրոններ` կապույտ բիծ, երկարավուն ուղեղի անդաստակային կորիզներ, միջին ուղեղի վերին երկբլուրներ, միջին ուղեղի ցանցանման գոյացություն։
  3. Քնի բոլորաշրջանն ապահովող կենտրոններ` կապույտ բիծ։

Քնի առաջացման գործում մեծ դեր ունեն նաև հումորալ գործոնները, հատկապես՝ մելատոնինը։

Կենդանիների քնի առանձնահատկությունները[խմբագրել]

Կենդանիների մեծ մասն արթուն է ցերեկը և քնում է գիշերվա ընթացքում։ Չնայած կան նաև գիշերային կյանք վարող կենդանիներ ու թռչուններ, որոնք քնում են ցերեկը (չղջիկներ, բու, փորսուղներ, բորենիներ, կոալա, գետաձի

Քնի ժամանակ կենդանիներն աշխատում են այնպիսի դիրք ընդունել, որը հնարավորություն կտա առավելագույնս թուլացնել մկանները։

Ձիերն ու ոչխարները կարող են քնել կանգնած և պառկած վիճակներում, սակայն կանգնած ժամանակ նրանց մոտ քնի արագ փուլ չի արձանագրվում։

Առյուծներն ու գորշ արջերը քնում են մեջքի վրա պառկած, ընդ որում՝ առյուծները այդ դեպքում խաչաձևում են առջևի թաթերը։

Ընձուղտները քնում են ծնկների վրա, պարանոցը պարուրելով ոտքերի շուրջ, մկները կողքի են պառկում և պոչը փաթաթում գլխի շուրջ։

Կենդանիները, որոնք խորն են քնում, սովորաբար պառկում են խմբերով (աղվեսներ, փղեր)։

Ձիերի և խոշոր եղջերավոր կենդանիների քունը միջին հաշվով տևում է 4-6 ժամ։ Նրանք քնում են օրական 7-8 անգամ։ Միջին տվյալներով կատուները քնում են օրական 12-16 ժամ, ընձուղտները՝ 1,6-2, եղջերուները՝ 3, հնդկական փիղը՝ 3, լաբորատոր մուկը՝ 13, ճագարները՝ 8-9, շները՝ 10, շիմպազեները՝ 10, առյուծը՝ 13,5-14, աղվեսները՝ 9,8, չղջիկները՝ 20 ժամ։

Կետանմանները, դելֆինները, թռչուններն ու որոշ սողուններ օժտված են միակողմանի քնով։ Նրանք տվյալ պահին քնում են իրենց մի կիսագնդով, մինչդեռ մյուսը գործում է և այսպես հաջորդաբար փոփոխվում։ [11]

Ջրում ապրող կենդանիների միակողմանի քնի առկայությունը կարևորվում է շնչառության պահպանման տեսակետից, քանի որ կարիք ունեն մերթ ընդ մերթ բարձրանալ ջրի մակերես` օդ հավաքելու համար։ Որոշ կետանմաններ և դելֆինները կյանքի առաջին ամսում ընդհանրապես չեն քնում։ [12] Թռչունների միակողմանի քունն օգնում է պաշտպանվել թշնամիներից։ Սառնարյուն կենդանիները նույնպես քնում են, չնայած առաջ գտնում էին, որ նրանք ուղղակի սառում էին գիշերվա ընթացքում։

Թռչունները քնում են կանգնած, նստած, իսկ որոշները նույնիսկ` թռիչքի ժամանակ։ Չվող թռչուների մոտ մշակվել է մի հետաքրքիր մեխանիզմ, որն օգնում է նրանց ննջել երկարատև թռիչքների ժամանակ։ Թռչունը թռչում է երամի կենտրոն, փակում աչքերը և շատ թեթևակի թափահարում թևերը։ Այդ պահին նրա լսողությունը սրվում է, որը հնարավորություն է տալիս լսել մյուս թռչունների թևերի թափահարոցը և չշեղվել ուղուց։ Նա թռչում է այն օդային հոսանքներով, որն առաջացնում է ամբողջ երամը։ 10-15 րոպե անց թռչունները փոխվում են տեղերով։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. acmillan Dictionary for Students Macmillan, Pan Ltd. (1981), p. 936. Retrieved 1 October 2009.
  2. "Sleep Syllabus. B. The Phylogeny of Sleep" . Sleep Research Society, Education Committee. Retrieved 26 September 2010.
  3. "Function of Sleep." . Scribd.com. Retrieved on 1 December 2011.
  4. "How Much Sleep Do We Really Need?" . National Sleep Foundation. n.d. Retrieved 16 April 2012.
  5. Ellsworth Huntington, Civilization and Climate - Page 126
  6. Dilara Hafiz, Imran Hafiz, Yasmine Hafiz (2009). The American Muslim Teenager's Handbook. ISBN 978-1416986997.
  7. David G. Myers (22 September 2003). Psychology, Seventh Edition, in Modules (High School Version) . Macmillan. pp. 268–. ISBN 978-0-7167-8595-8. Retrieved 22 August 2012.
  8. Dement W, Kleitman N (1957). "Cyclic variations in EEG during sleep and their relation to eye movements, body motility and dreaming". Electroencephalogr Clin Neurophysiol 9 (4): 673–90. doi:10.1016/0013-4694(57)90088-3 . PMID 13480240
  9. Էլեկտրաուղեղագիր
  10. National Institute of Neurological Disorders and Stroke. (21 May 2007). Brain basics: Understanding sleep. Retrieved 25 November 2013, from http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm#dreaming}
  11. Mukhametov LM, Supin AY, Polyakova IG (14 October 1977). "Interhemispheric asymmetry of the electroencephalographic sleep patterns in dolphins". Brain Research 134 (3): 581–584. doi:10.1016/0006-8993(77)90835-6 . PMID 902119
  12. The giraffe only sleeps 2 hours a day in about 5–15 minute sessions. Koalas are the longest sleeping-mammals, about 20–22 hours a day.Insomnia Mania: Newborn Mammals Don't Sleep for a Month . LiveScience.com

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]