Ճարպակալում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ճարպակալում
Obesity-waist circumference.PNG
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս overnutrition[1]
Բուն պատճառ C3283[1]
Բժշկական մասնագիտություն էնդոկրինոլոգիա
OMIM 601665
Հիվանդությունների բազա 9099
MedlinePlus 003101
eMedicine 123702
MeSHID D009765
Disease Ontology DOID:9970
NCI Thesaurus C3283[1]
Obesity Վիքիպահեստում

Ճարպակալում, հանդիսանում է բժշկական վիճակ, որի ժամանակ դիտվում է մարմնի ավելցուկային ճարպի կուտակում, ինչն էլ կարող է թողնել բացասական ազդեցություն առողջության վրա[2]։ Մարդու մոտ հաստատվում է ճարպակալման առկայությունն այն դեպքում, երբ մարմնի զանգվածի ցուցանիշը (ՄԶՑ), որն իրենից ներկայացնում է մարդու քաշի քառակուսու (կգ-ով) հարաբերությունը հասակին (մ-ով), մեծ է 30-ից[2]։ Արևելյան Ասիայի որոշ երկրներում կիրառվում են ՄԶՑ-ի ավելի ցածր արժեքներ[3]։ Ճարպակալումը մեծացնում է տարբեր հիվանդությունների և ախտաբանական վիճակների առաջացման հավանականությունը, մասնավորապես՝ սիրտանոթային հիվանդությունների, շաքարային դիաբետ տիպ 2-ի, քնի օբստրուկտիվ ապնոեի, քացկեղի որոշ տեսակների, օստեոարթրիտի և դեպրեսիայի[4][5]։

Ճարպակալումը հիմնականում պայմանավորված է լինում սննդի մեծաքանակ ընդունման, սակավ ֆիզիկական ակտիվության և ժառանգական նախատրամադրվածության զուգակցմամբ։ Ավելի քիչ դեպքերում առաջնային պատճառ են հանդիսանում գեները, ներզատական խանգարումները, որոշ դեղորայքներ և հոգեկան խանգարումներ[6]։ Այն տեսակետը, որ ճարպակալած մարդիք նույնիսկ քիչ ուտելով շարունակում են քաշ ավելացնել, հիմնականում չի խրախուսվում[7]։ Որպես կանոն ճարպակալած մարդիք ավելի շատ էներգիայի կարիք են ունենում քան նրանց նման, սակայն ճարպակալմամբ չտառապող մարդիք, քանի որ ավելցուկային քաշը պայմանավորող հյուսվածքների կողմից առկա են լրացուցիչ էներգետիկ պահանջներ[7][8]։

Ճարպակալումը մեծապես կարելի է կանխարգելել՝ համատեղելով հանրային փոփոխությունները և անհատական ընտրությունը[2]։ Հիմնական բուժում են հանդիսանում սննդակարգի փոփոխությունն ու մարզումները[4]։ Սննդակարգի որակը կարելի է կանոնավորել՝ նվազեցնելով բարձր էներգետիկ արժեք ունեցող, այսինքն՝ մեծ քանակությամբ ճարպեր և շաքար պարունակող սննդամթերքի օգտագործումը և ավելացնելով բջջանյութի (ցելյուլոզա) կիրառումը[2]։ Դեղորայքները կարող են կիրառվել համապատասխան սննդակարգի հետ համատեղ՝ որպես ախորժակն ընկճող և/կամ ճարպերի ներծծումը նվազեցնող միջոց[9]։ Երբ դիետան, մարզումներն ու դեղորայքը արդյունավետ չեն լինում, օգնության կարող են գալ ներստամոքսային բալոնավորումը կամ վիրահատությունը, որոնք ուղղված են ստամոքսի ծավալի կամ աղիների երկարության կրճատմանը և նպաստում են վաղ հագեցման զգացման առաջացմանը կամ նվազեցնում են սննդից սննդանյութերի ներծծման հնարավորոււթյունը[10][11]։

Ճարպակալումն առաջնային տեղ է գրավում համաշխաարհային մահացության կանխարգելվող պատճառների շարքում և դիտվում է հանդիպման հաճախության աճ և՛ մեծերի, և՛ փոքրերի շրջանում[2][12]։ Ըստ 2005թ․-ի տվյալների ճարպակալմամբ տառապում են 600 միլիոն մեծահասակ (12%) և 100 միլիոն երեխա[13]։ Ճարպակալումն առավել բնորոշ է կանանց քան տղամարդկանց[2]։ Կառավարությունները ճարպակալումը դիտարկում են որպես 21-րդ դարի հասարակության կարևորագույն առողջական խնդիր[14]։ Ժամանակակից շատ երկրներում (մասնավորապես Արևմուտքում) ճարպակալումը հանդիսանում է կարծրատիպ, քանզի այն հին պատմական ժամանակներում դտարկվել է որպես առողջության և պտղաբերության նշան և դեռևս որոշ տեղերում շարունակվում է պահպանվել նման մոտեցումը[4][15]։ 2013թ․-ին Ամերիկայի Բժշկական Ասոցիացիան (անգլ.՝ American Medical Association) դասակարգել է ճարպակալումը որպես հիվանդություն[16][17]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԶՑ (կգ/մ2) Դսակարգում[18]
from up to
18.5 թերի քաշ
18.5 25.0 նորմալ քաշ
25.0 30.0 ավելցուկային քաշ
30.0 35.0 I աստիճանի ճարպակալում
35.0 40.0 II աստիճանի ճարպակալում
40.0 III աստիճանի ճարպակալում
A front and side view of a "super obese" male torso. Stretch marks of the skin are visible along with gynecomastia.
«Գերճարպակալած» տղամարդ՝ 53 կգ/մ2 ՄԶՑ-ով․ քաշը՝ 182 կգ, հասակը՝ 185սմ։ Նրա մոտ առկա են մաշկային ձգաններ և մեծացած կրծքեր

Ճարպակալումը մի բժշկական վիճակ է, որի ժամանակ ճարպի ավելցուկային քանակի կուտակումը կարող է առաջացնել առողջական տարբեր խնդիրներ[19]։ Այն որոշվում է ըստ ՄԶՑ-ի, իսկ հետագայում գնահատվում է համաձայն ճարպի կուտակման աստիճանի՝ որովայն-ազդրեր շրջագծի և ընդհանուր սիրտ-անոթային ռիսկի գործոնների առկայության[20][21]։ ՄԶՑ-ն ուղղակի կապ ունի օրգանիզմում ճարպի տոկոսային քանակի և մարմնի ամբողջ ճարպի հետ[22]։ Առողջ երեխաների մոտ մարմնի զանգվածը տատանվում է՝ կախված տարիքից և սեռից։ Երեխաների և դեռահասների մոտ ճարպակալումը չի որոշվում բացարձակ արժեքներով, այլ ըստ տվյալ տարիքի նորմալ խմբի միջին տվյալների, այսինքն՝ պերցենտիլների, համաձայն որի ճարպակալումը հաստատվում է 95-րդ պերցենտիլից ավել արժեքի դեպքում[23]։ Հղումները, որոնց վրա հիմնված են համապատասխան պերցենտիլային արժեքները, ստացվել են ըստ 1963-1994 թվականների տվյալների, և դրանք մինչ այսօր փոփոխության չեն ենթարկվել՝ չհաշված մարմնի զանգվածի աճի տենդենցը[24]։ ՄԶՑ-ն որոշվում է անհատի մարմնի զանգվածի և նրա հասակի քառակուսու հարաբրությամբ և հաշվվում է հետևյալ բանաձևով՝

ՄԶՑ=զանգված/հասակ2

ՄԶՑ-ն սովորաբար արտահայտվում է կգ/մ2-ով, քանի որ մարմնի զանգվածը չափվում է կիլոգրամներով, իսկ հասակը՝ մետրերով։ Չափման միավորը ֆունտ/դյույմ2 վերափոխելու համար արճեքը բազմապավում է 703-ով[25]։

Ամենաընդունված դասակարգումը հանդիսանում է Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) կողմից 1997թ․-ին կազմված և 2000 թվականին հրապարակված դասակարգումը, որը ներկայացված է աղյուսակում[26][27]։

ԱՀԿ-ի կողմից հաստատված ձևակերպման որոշակի փոփոխություններ ներմուծել են մասնավոր կազմակերպությունների կողմից[28]։ Վիրաբուժական գրականության մեջ II և III աստիճանի ճարպակալումները ևս բաժանվում են խմբերի, որոնց նշանակությունը սակայն վիճարկելի են[29]՝

  • Ցանկացած ՄԶՑ ≥ 35 կամ 40 կգ/մ2 համարվում է ծանր աստիճանի ճարպակալում
  • ՄԶՑ ≥ 35 կգ/մ2 զուգակցված ճարպակալում կախյալ վիճակների հետ կամ ՄԶՑ ≥40–44.9 կգ/մ2 համարվում է մահացու ճարպակալում
  • ՄԶՑ ≥ 45 կամ 50 կգ/մ2 համարվում է «սուպերճարպակալում»

Քանի որ Ասիայի բնակիչների մոտ ՄԶՑ-ի ցածր արժեքներն առավել արտահայտված առողջական խնդիրներ են առաջացնում քան Կովկասի բնակիչների մոտ, որոշ ազգեր վերանայում են ճարպակալման բնորոշումը՝ ճապոնացիները ճարպակալումն ընդունում են ՄԶՑ > 25 կգ/մ2 [3] , մինչդեռ չինացիները՝ ՄԶՑ > 28կգ/մ2 դեպքերում [28]։

Ազդեցությունն առողջության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարմնի ավելցուկային քաշը սերտ կապված է մի շարք հիվանդությունների և վիճակների հետ, մասնավորապես՝ սիրտանոթային հիվանդությունների, շաքարային դիաբետ տիպ 2-ի, քնի օբստրուկտիվ ապնոեի, քացկեղի որոշ տեսակների, օստեոարթրիտի [4] և ասթմայի[4][30]։ Որպես արդյունք՝ ճարպակալումը համարվում է կյանքի միջին տևողությունը նվազեցնող պատճառ[4]։

Մահացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ֊ում 10 տարուց ավելի ժամանակահատվածում մահացության հարաբերական ռիսկը, պայմանավորված ՄԶՑ֊ով, սպիտակամորթ տղամարդկանց ձախ և կանանց աջ մոտ, ովքեր երբեք չեն ծխել։

Ճարպակալումն առաջնային տեղ է գրավում համաշխաարհային մահացության կանխարգելվող պատճառների շարքում[31][32][33]: Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ մահացության ռիսկն ամենացածրն է 20-25 կգ/մ2 [34][35][36] ՄԶՑ-ով չծխողների և 24–27 կգ/մ2 ՄԶՑ-ով ներկա ծխողների մոտ՝ ռիսկի աճի հավանականությամբ երկու ուղղությամբ[37][38]: Այս մոտեցումն ընդունվում է նվազագույնը չորս մայրցամաքներում[36]։ Ի հակառակ դրան՝ 2013թովականին կատարված հետազոտության տվյալնեերի համաձայն 1-ին աստիճանի (ՄԶՑ՝ 30-35 կգ/մ2) ճարպակալումը չէր բերում ավելի բարձր մահացության՝ ի համեմատ նորմալ քաշի, մինչդեռ ավելցուկային քաշը (ՄԶՑ՝ 25-30 կգ/մ2) զուգակցված էր մահացության «ավելի ցածր» դեպքերի հետ՝ ի համեմատ նորմալ քաշ (ՄԶՑ՝ 18.5-25 կգ/մ2) ունեցողների[39]։ Այլ փաստերի համաձայն ՄԶՑ-ի և որովայնի շրջագծի փոխհարաբերության կապը U- կամ J-աձև է, մինչդեռ փոխհարաբերությունը գոտկատեղ/ազդրեր, գոտկատեղ/հասակ և մահացություն հարաբերակցությունների միջև ավելի դրական արձագանքներ է ստացել[40]։ Ասիացիների մոտ բացասական առողջական ազդեցություններն ի հայտ են գալիս արդեն ՄԶՑ=22-25կգ/մ2 արժեքի դեպքում[41]։ ՄԶՑ-ն ավելի քան 32կգ/մ2-ի դեպքում դիտվում է մահացության կրկնակի աճ՝ 16 տարեկանից մեծ կանանց շրջանում[42]։ ԱՄՆ-ում տարեկան մահվան դեպքերի 111,909-ից 365,000-ի պատճառ հանդիսանում է ճարպակալումը, այն դեպքում երբ Եվրոպայում մահվան դեպքերի 1 միլիոնն է (7.7%) պայմանավորված են ավելցուկային քաշով[43][44]։ Ընդհանուր առմամբ, ճարպակալմամբ պայմանավորված կյանքի միջին տևողությունը կրճատվում է 6-7 տարով[4][45]։ ՄԶՑ-ի 30–35 կգ/մ2 արժեքի դեպքում կյանքի միջին տևողությունը կրճատվում է 2-4 տարով, իսկ ծանր աստիճանի ճարպակալման դեպքում (ՄԶՑ > 40կգ/մ2)՝ 10 տարով[35]։

Հիվանդացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարպակալումը բարձրացնում է տարբեր ֆիզիկական և հոգեկան խնդիրների առաջացման ռիսկը։ Այդ ուղեկցող հիվանդությունները հիմնականում դրսևորվում են մետաբոլիկ համախտանիշով[4], որը հանդիսանում է բժշկական խանգարումների համադրություն և ներառում է՝ շաքարային դիաբետ տիպ 2, զարկերակային գերճնշում, արյան մեջ խոլեսթերինի և եռգլիցերիդների բարձր մակարդակ[46]։ Բարդությունները կամ հարուցվում են անմիջապես ճարպակալմամբ, կամ պայմանավորված են ընդհանուր պատճառային մեխանիզմներով, ինչպիսիք են՝ սխալ սննդակարգը և/կամ նստակյաց ապրելակերպը։ Ճարպակալման և տարբեր սպեցիֆիկ վիճակների միջև առկա կապերի ուժգնությունը փոփոխական է։ Ամենաարտահայտված կապն առկա է շաքարային դիաբետ տիպ 2-ի հետ։ Ավելցուկային քաշն ընկած է շաքարային դիբետի առաջացման հիմքում՝ դիաբետով տառապող տղամարդկանց 64%-ի և կանանց՝ 77%-ի մոտ[47]։

Առողջական փոփոխությունների հետևանքները բաժանվում են 2 մեծ խմբի՝ նրանք, որոնք պայմանավորված են ավելցուկային քաշի ազդեցությամբ (ինչպիսիք են՝ օստեոարթրիտ, քնի օբստրուկտիվ ապնոե, սոցիալական խտրականացում) և նրանք, որոնց հիմքում ընկած է ճարպային բջիջների քանակի ավելացումը (այդ թվում՝ շաքարային դիաբետ, քաղցկեղ, սիրտանոթային հիվանդություններ, լյարդի ոչ ալկոհոլային ախտահարում)[4][48]։ Օրգանիզմում ճարպի ավելացումը խախտում է ինսուլինի հանդեպ ադեկվատ պատասխանը, որը կարող է բերել ինսուլինակայունության։ Ավելցուկային ճարպակալումը բերում է նաև նախաբորբոքային[49][50] և նախաթրոմբոտիկ վիճակի առաջացմանը[48][51]։

Բժշկական ոլորտ Վիճակ Բժշկական ոլորտ Վիճակ
Սրտաբանություն Մաշկաբանություն
Ներզատաբանություն և վերարտադրողական բժշկություն Գաստրոէնտերոլոգիա
Նյարդաբանություն Ուռոցքաբանություն[64]
Հոգեբուժություն Թոքաբանություն
Ռևմատոլոգիա և օրթոպեդիա
    • դժվարաշարժություն[66]
    • գոտկատեղի ցավեր[67]
Ուրոլոգիա և նեֆրոլոգիա

Գոյատևման պարադոքս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած ճարպակալման բացասական ազդեցությունն առողջության վրա հաստատվում է առկա փաստերով, բարձր ՄԶՑ ունեցող որոշակի խմբերում դիտվում է առողջական վիճակի լավացման դեպքեր, և այս ֆենոմենն հայտնի է որպես ճարպակալման գոյատևման պարադոքս[73]։ Պարադոքսն առաջին անգամ նկարագրվել է 1999 թվականին հեմոդիալիզ ստացող գեր կամ ճարպակակլած մարդկանց մոտ [73] և նրանց մոտ որպես հետևանք հայտնաբերվել է սրտային անբավարարություն և պերիֆերիկ զարկերակների ախտահարում [74]։

Սրտային անբավարարություն ունեցող մարդկանց մոտ, ում ՄԶՑ-ն 30.0-34.9 կգ/մ2 էր, մահացությունն ավելի ցածր էր քան նորմալ քաշ ունեցողների մոտ։ Այս երևույթը բացատրվել է այն փաստով, որ ծանր և զարգացող հիվանդությամբ տառապողները զգալի քաշ են կորցնում[75]։ Նմանատիպ արդյունքներ են ստացվել նաև այլ սրտային հիվանդություն ունեցողների խմբի մոտ։ I աստիճանի ճարպակալած և սրտային հիվանդություն ունեցող մարդկանց մոտ հետագա սրտային խնդիրներ ունենալու ռիսկն ավելի մեծ չէ՝ ի համեմատ նորմալ քաշ ունեցողների, ովքեր ևս ունեն սրտային հիվանդություն։ Սակայն ծանր աաստիճանի ճարպակալում ունեցող մարդկաց մոտ, ամեն դեպքում, հետագա սիրտանոթային խնդիրների զարգացման ռիսկն ավելի բարձր է[76][77]։ Նույնիսկ աորտոկորոնար շունտավորմից հետո գեր և ճարպակալած մարդկանց մահացության ռիսկն ավելի բարձր չէ։[78] Հետազոտություններից մեկի համաձայն նման վերապրելիությունը կարելի է բացարտրել նրանով, որ սրտային խնդիրների ի հայտ գալուց հետո ճարպակալած մարդիք ավելի ագրեսիվ բուժում են ստանում[79]։ Ըստ մեկ այլ հետազության՝ եթե պերիֆերիկ զարկերակային ախտահարմամբ անձի մոտ հայտնաբերվում է թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն (ԹՔՕՀ), ապա ճարպակալմուն այլևս ոչ մի դրական նշանակություն չի ունենում [74]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավելցուկային քանակությամբ սննդամթերքի էներգիայի և ֆիզիկական այտիվության անբավարարության համատեղումը համարվում է ճարպակալումը բացատրող ամենահիմնական պատճառը։[80]։ Սահմանափակ քանակով դեպքերում է, որ պատճառը լինում է առաջնային՝ պայմանավորված գենտիկական, բժշկական պատճառներով կամ հոգեկան հիվանդությամբ[6]։ Հանրային մակարդակով ճարպակալման աճող ցուցանիշները պայմանավորված են հեշտ յուրացվող և ախորժաբեր սննդամթերքներով[81], մեքենաների աճող պահանջարկով և արտադրության ավտոմատացմամբ[82][83]։

Ըստ 2006 թվականի հոդվածներից մեկի՝ տարբերակվել են ճարպակալման առաջացման ռիսկի ևս 10 հնարավոր պատճառներ՝ (1) անբավարար քուն, (2) ներզատական խանգարումներ (միջավայրի պոլյուտանտներ որոնք միջամտում են լիպիդային փոխանակությանը), (3) շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանային փոփոխականության նվազում, (4) ծխելու հաճախականության նվազում, քանի որ ծխելն ընկճում է ախորժակը, (5) քաշի ավելացման բերող դեղորայքների օգտագործում (օր․՝ ատիպիկ հոգեմետ դեղեր), (6) այն էթնիկական և տարիքային խմբերի համեմատական աճ, որոնք հակված են ավելի ծանր քաշ ունենալու, (7) հղիություն մեծ տարիքում (որը կարող է բերել նաև ճարպակալման նախատրամաադրվածության առաջացման երեխայի մոտ), (8) էպիգենետիկ ռիսկի գործոններ, որոնք փոխանցվում են սերնդեսերունդ, (9) բարձր ՄԶՑ-ի բնական ընտրություն, (10) ընտրողական զուգավորումը , որը մեծացնում է ճարպակալման ռիսկի գործոնների հավանականությունը (որը կարող է բերել ճարպակալած մարդկանց թվի ավելացմանը՝ մեծացնելով պոպուլյացիայի ներսում շեղումնները՝ կապված քաշի ավելացման հետ)[84]։ Չնայած՝ կան ճարպակալման առաջացման հավանականության վրա տվյալ մեխանիզմների ազդեցությունը հաստատող փաստեր, դրանք ոչ համոզիչ են, և շատ հեղինակներ պնդում են, որ այս գործոնները շատ ավելի քիչ նշանակություն ունեն, քան նախորդ գլխում քննարկվածները։

(Left) A world map with countries colored to reflect the food energy consumption of their people in 1961. North America, Europe, and Australia have relatively high intake, while Africa and Asia consume much less.
1961
(Right) A world map with countries colored to reflect the food energy consumption of their people in 2001–2003. Consumption in North America, Europe, and Australia has increased with respect to previous levels in 1971. Food consumption has also increased substantially in many parts of Asia. However, food consumption in Africa remains low.
2001–03
Օրական մեկ անձի կողմից սննդակարգի միջոցով ընդունվող էներգետիկ արժեքի քարտեզ 1961 թվականին (ձախ) և 2001-2003 թվականներ (աջ) [85] 1 շնչին հասնող կալորիաներ 1 օրում

     no data      <1,600 (<6,700)      1,600–1,800 (6,700–7,500)      1,800–2,000 (7,500–8,400)      2,000–2,200 (8,400–9,200)      2,200–2,400 (9,200–10,000)      2,400–2,600 (10,000–10,900)

     2,600–2,800 (10,900–11,700)      2,800–3,000 (11,700–12,600)      3,000–3,200 (12,600–13,400)      3,200–3,400 (13,400–14,200)      3,400–3,600 (14,200–15,100)      >3,600 (>15,100)

Սննդակարգ

A graph showing a gradual increase in global food energy consumption per person per day between 1961 and 2002.
Յուրաքանչյուր շնչին բաժին ընկնող սննդային էներգիայի քանակը աշխարհում 1961-2002 թվականներին[85]

Ըստ 2016 թվականի ամփոփման՝ ճարպակալում առաջացնող առաջին պատճառն է հանդիսանում ավելցուկային սննդի ընդունումը[86]։ Յուրաքանչյուր շնչին բաժին ընկնող սննդային էներգիայի քանակը զգալի տարբերվում է ըստ տարածաշրջանների և երկրների։ Այն նշանակալի փոփոխվել է նաև ժամանակի ընթացքում[85]։ Վաղ 1970 թվականներից մինչ ուշ 1990 թվականները 1 շնչին 1 օրում բաժին ընկնող սննդային էներգիան փոխվել է ամբողջ աշխարհում, բացառությամբ՝ Արևելյան Եվրոպայի։ 1996 թվականին Միացյալ Նահանգներն ունեցել է 1 անձին բաժին ընկնող ամենաբարձր ցուցանիշը՝ 3.654 կալորիա (15.290 կՋ)[85]։ Այս ցուցանիշը հետագայում 2003 թվականին աճել է մինչև 3.754 կալորիա (15.710 կՋ)[85]։ Ուշ 1990-ականների ընթացքում եվրոպացիներին բաժին է ընկել 3.394 կալորիա (14.200 կՋ) / շնչին, իսկ Ասիայի զարգացած շրջաններում եղել է 2.648 կալորիա (11.080 կՋ) / շնչին, իսկ Սահարայի հարավային շրջաններում մարդիք ընդունել են 2.176 կալորիա (9.100 կՋ) / շնչին[85][87]։ Հաստատվել է ընդհանուր օգտագործվող սննդի էներգետիկ արժեքի կապը ճարպակալման հետ[88]։

Ամբողջ աշխարհում հասանելի սնման ուղեցույցները [89] միայն չնչին չափով կարողացան լուծել ավելցուկային և անառողջ սնման խնդիրը[90]։ 1971-2000 թվականներին ճարպակալման աստիճանը ԱՄՆ-ում աճել 14.5%-ից մինչև 30.9% [91]։ Միևնույն ժամանակահատվածում նկատվել է նաև կիրառվող սննդային էներգիայի միջին արժեքի աճ։ Կանանց համար միջին արժեքի աճը կազմել է 335 կալորիա (1.400 կՋ) օրական (1,542 կալորիա (6,450 կՋ) 1971 թվականին, իսկ 2004 թվականին 1.877 կալորիա (7.850 կՋ)), մինչդեռ տղամարդկանց մոտ աճը կազմել է 168 կալորիա (700կՋ) օրական (2.450 կալորիա (10.300 կՋ) 1971 թվականին և 2.618 կալորիա (10.950 կՋ) 2004 թվականին)։ Այս լրացուցիչ սննդային էներգիայի մեծ մասը պայմանավորված է գլխավորապես ածխաջրերի կիրառմամբ և ավելի քիչ՝ ճարպերի[92]։ Այս հավելյալ ածխաջրերի հիմնական աղբյուր են հանդիսանում քաղցրավենիքները, որոնք կազմում են ամերիկացի երիտասարդների օրական սննդակարգի 25%-ը[93] , և կարտոֆիլի չիպսերը[94]։ Ճարպակալաման հաճախականությունը, ինչպես նաև տիպ 2 շաքարային դիաբետի ռիսկը [95] բարձրացնող մյուս պատճառներից են քաղցրահամ խմիչքները՝ գազավորված, մրգային, էներգետիկ, վիտամինային ըմպելիքները և սառը թեյերը [96][97]։ Վիտամին D անբավարարությունը ևս կապված է ճարպակալման հետ շղթայակցված հիվանդությունների հետ։

Քանի որ հասարակությունն էլ ավելի է հակվում բարձր էներգետիկ արժեքով, մեծ չափաբաժիններով և արագ սննդին, ճարպակալումն ավելի մեծ կարևորություն է ձեռք բերել[98]։ 1977-1995 թվականների ընթացքում ԱՄՆ-ում դիտվել է արագ սննդի օգտագործման եռապատկում, իսկ ընդունվող սննդի էներգետիկ արժեքի քառապատկում[99]։

Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում գյուղտնտեսության և տեխնիկայի զարգացումը բերեց սննդամթերքի գների իջեցմանը։ Միացյալ Նահանգներում եգիպտացորենի, սոյայի, ցորենի և բրնձի սուբսիդավորումը բերեց նրան, որ վերամշակված սննդի հումքերը դարձան զգալի ավելի էժան՝ ի համեմատ մրգերի և բանջարեղենի[100]։ Կալորիաների հաշվարկման օրենքը և պարունակվող սննդանյութերի վերաբերյալ պիտակները փորձեցին օգնել մարդկանց կատարել ընտրություն՝ ի օգուտ ավելի առողջ սննդի, ինչպես նաև գիտակցել օգտագործվող սննդամթերքի էներգետիկ արժեքի ատիճանը։

Ճարպակալած մարդիք մշտապես թերագնահատում են իրենց կողմից ընդունվող սննդի քանակը՝ ի տարբերություն նորմալ քաշ ունեցողների։[101] Այս փաստը հաստատվել է փորձերի միջոցով, որոնք անցկացվել են կալորիմետրիկ սենյակներում[102] և անմիջական դիտման միջոցով։

Նստակյաց կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նստակյաց, պասիվ ապրելակերպը նշանակալի դեր է խաղում ճարպակալման հարցում [103]։ Համաշխարհային աշխատաշուկայում կատարվել է հսկայական տեղաշարժ դեպի ֆիզիկական ակտիվություն չպահանջող աշխատանքները[104][105][106], և ներկայումս ամբողջ մարդկության նվազագույնը 30%-ի մոտ առկա է ֆիզիկական ծանրավեռնվածության անբավարարություն[105]։ Սա առաջին հերթին պայմանավորված է փոխադրամիջոցների և տանը աշխատուժ-խնայող տեխնիկայի կիրառմամբ [104][105][106]։ Երեխաների շրջանում ֆիզիկական ակտիվության անբավարրարությունը բացատրվում է քիչ քայլելով և անբավարար ֆիզդաստիարակությամբ[107]։ ԱՀԿ-ն նշում է, որ ամբողջ աշխարհում մարդիք ավելի քիչ են նախընտրում ակտիվ հանգստի անցկացումը, մինչդեռ Ֆինլանդիայում[108] և ԱՄՆ-ում[109] կատարված հետազոտությունների համաձայն, առկա է համապատասխանաբար՝ ֆիզիկական ակտիվության և ակտիվ ժամանց անցկացնելու ոչ նշանակալի աճի տենդենց։ 2011 թվականին երեխաների վերաբերյալ կատարված հետազոտությունների ամփոփման համաձայն՝ ֆիզակապես ակտիվ ժամանցը չի կարող ունենալ արտահայտված ազդեցություն [110]։

Եվ՛ երեխաների, և՛ մեծահասակների շրջանում առկա է անմիջական կապ ճարպակալման ռիսկի և հեռուստադիտման տևողության միջև[111][112][113]։ 63-73 հետազոտությունների (86%) ամփոփումը ցույց է տվել երեխաների ճարպակալման հաճախականության և ԶԼՄ-ների ազդեցության աճի միջև առկա կապը՝ համարժեք հեռուստացույցի առջև անցկացվող ժամանակի աճի[114]։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1680 թվականին Խուան Կարենո դե Միրանդայի կողմից պատկերված աղջիկ, ով հավանաբար տառապել է Պրադեր-Վիլլի համախտանիշով

Մարդու գենոմի 41 հատվածներ կապված են ճարպակալման զարգացման հետ, երբ առկա են միջավայրի նպաստող գործոններ[115]։ FTO-գենի (ճարպի քանակի և ճարպակալման հետ կապակցված գեն) 2 ալելներն ունեցող մարդկանց մոտ հայտնաբերվել է միջինում 3-4 կգ ավել քաշ և ճարպակալման 1.67 անգամ ավելի բարձր ռիսկ՝ համեմատած այս ռիսկային ալելները չունեցողների հետ[116]։ Գենետիկ վարիացիաներով պայմանավորված մարդկանց տարբեր ՄԶՑ ունենալը ուսումնասիրվել է 6%-ից 85%-ով՝ կախված պոպուլյացիաներից[117]։

Ճարպակալումը հանդիսանում է մի շարք համախտանիշների առանձնահատուկ նշանը, այդ թվում՝ Պրադեր-Վիլլի համախտանիշ, Բարդեթ-Բիեդլի համախտանիշ, Կոհենի համախտանիշ և MOMO-համախտանիշ։ (Ոչ համախտանշային ճարպկալում տերմինը հաճախ կիրառվում է նշված վիճակները բացառելու համար)[118]։ Ճարպակալման վաղ դրսևորմամբ մարդկանց մոտ (վաղ ախտորոշված ճարպակալում՝ մինչև 10 տարեկան և միջին նորմալ արժեքից 3 անգամ ավելի քաշ), 7% դեպքերում հայտնաբերվում է կետային մուտացիա[119]։

Առավելապես ժառանգական գործոնի, այլ ոչ առանձին գեների նշանակութունն ուսումնասիրող հետազոտությունները ցույց են տվել, որ 2 ճարպակալած ծնողների երեխաների 80%-ը ևս ճարպակալած է, մինչդեռ նորմալ քաշ ունեցող ծնողների զավակների միայն 10%-ի մոտ է հայտնաբերվում ճարպակալում[120]։ Միևնույն միջավայրայրային գործոններին ենթարկվող տարբեր մարդիք, պայմանավորված տարբեր գենետիկական հատկանիշներով, ունեն ճարպակալմամբ տառապելու տարբեր ռիսկ[121]։

Խնայող գենի հիպոթեզի (անգլ.՝ thrifty phenotype hypothesis) համաձայն՝ սննդի անբավարարության հետևանքով էվոլուցիոն զարգացման ընթացքում ձևավորվել է մարդկանց հակվածություն դեպի ճարպի կուտակումը։ Սննդի առատության բացառիկ շրջաններում ճարպի տեսքով էներգիայի կուտակումը համարվել է նպաստավոր՝ սննդի հասանելիության տատանումներով աչքի ընկնող ժամանակահատվածներում, քանի որ սովի ժամանակ մեծ քանակությամբ ճարպային հյուսվածք ունեցող անհատներն ունեին գոյատևելու ավելի մեծ հնարավորություն։ Իսկ կայուն սննդի աղբյուր ունեցող հասարակության համար այս ճարպ կուտակելու հատկանիշն արդեն ստանում է պակաս հարմարողական բնույթ[122]։ Այս տեսակետը հանդիպեց մի շարք քննադատությունների, իսկ այլ էվոլուցա-հիմնված տեսություններից առաջարկվեցին փոփոխական գենի (անգլ.՝ drifty gene hypothesis) և խնայող ֆենոտիպի (անգլ.՝ thrifty phenotype hypothesis) հիպոթեզները[123][124]:

Այլ ախտահարումներ

Որոշ ֆիզիկական և հոգեկան խանգարումներ, նաև դրանց բուժման համար կիրառվող դեղորայքներ կարող են բարձրացնել ճարպակալման ռիսկը։ Ճարպակալման ռիսկի աճին բերող հիվանդությունների շարքում, ներառյալ յուրահատուկ գենետիկ համախտանիշները (վերևում թվարկված) դասվում են՝ հիպոթիրեոիդիզմը, Կուշինգի հիվանդությունը/համախտանիշը, աճի հորմոնի անբավարարությունը[125], ինչպես նաև սնման խանգարումները՝ սննդընդունման պահվածքի խանգարում (անգլ.՝ binge eating disorder) և գիշերային սնման համախտանիշ (անգլ.՝ night eating disorder)[4]: Ամեն դեպքում ճարպակալումը չի ընդունվում որպես հոգեկան շեղում և չի ներառվում հոգեկան հիվանդությունների դասակարգման մեջ[126]։Գիրության և ճարպակալման ռիսկն առավել բարձր են հոգեկան խանգարումներ ունեցող հիվանդների մոտ՝ ի համեմատ անհատների, ովքեր չունեն հոգեկան խնդիրներ[127]։

Որոշ դեղորայքներ կարող են բերել քաշի ավելացման և մարմնակազմության փոփոխության։ Դրանց թվին են պատկանում ինսուլինը, սուլֆոնիլուրեազան, թիազոլիդիդիոնները, ատիպիկ հոգեմետ դեղերը, հակադեպրեսանտները, ստերոիդները, որոշ հակացնցումայիններ (ֆենիտոին և վալպրոատ), պիզոտիֆեն և օրալ հակաբեղմնավորիչների որոշ տեսակներ[4]։

Սոցիալական դետերմինանտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդությունների ցուցակը (Յամաի նօ Սոշի, ուշ 12-րդ դար) նկարագրում է ճարպակալմամբ տառապող վաշխառու կնոջը, համարելով այն հարուստների հիվանդությունը

Թեկուզ և գենետիկ գործոնի ազդեցությունը շատ կարևոր է ճարպակալման զարգացման հարցում, այնուամենայնիվ այն չի բացատրում ներկայիս ցավալի աճը առանձին երկրներում կամ գլոբալ[128]։ Համարվում է, որ անհատական մակարդակում ճարպակալման բերում է ընդունվող էներգիայի զգալի գերաազանցումն էներգիայի ծախսին, սակայն հանրային մակարդակում ավելի քննարկելի է այդ անհավասրակշռության պատճառները։ կան բազմաթիվ տեսակետներ այդ ֆենոմենի բացատրության համար, սկայան ավելի ընդունելին համարվում է բազմագործոնային բնույթը։

ՄԶՑ-ի և սոցիալական դիքրի միջև առկա փոխհարաբերությունը տարբեր է ամբողջ աշխարհում։ Ըստ 1989 թվականի տվյալների՝ բարձր ծավին պատկանող կանանց շրջանում ճարպակալման առաջացման հավանականությունը քիչ հավանական է։ Իսկ տղամարդկանց շրջանում նման կապի առկայություն չի նկատվում։ Զարգացող երկրներում բարձր խավին պատկանող կանայք, տղամարդիք և երեխաներն ավելի հաճախ են տառապում ճարպակալմամբ։[129] Նշված արդյունքների թարմացումը, կատարված 2007 թվականին, հայտաբերել է միևնույն փոխհարաբերությունը, սակայն վերջին դեպքում այն եղել է ավելի թույլ։ Կորելացիայի նման նվազումն աառավելապես բացատրվում է գլոբալիզացիայով։[130] Զարգացած երկրներում ճարպակալած մեծահասկաների և ավելցուկային քաշով դեռահասների թիվը կորելացվում է եկամտի հետ։ Միևնույն փոխհարաբերությունը դիտվում է նաև ԱՄՆ-ի նահանգներում․ ավելի մեծաքանակ թվով հասուն մարդիք, նույնիսկ բարձր խավին պատկանող, տառապում են ճարպակալմամբ առավել անհամասեռ նահանգներում[131]։

Սոցիալական դիրքի և ՄԶՑ-ի միջև առկա ասոցիացիայի վերաբերյալ մի շարք բացատրություններ են առաջ քաշվել։ Համարվում է, որ զարգացած երկրներում հարուստ մարդիք ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն սննդարար մթերքներ օգտագործելու, բարձր ֆիզիկական պատրաստվածություն ունենալու համար և նրանք ենթարկվում են ավելի մեծ ճնշման հասարակության կողմից և ավելի։ Չզարգացած երկրներում դիտվող օրինաչափությունները պայմանավորվում են սննդի ձեռք բերման ունակություններով, ֆիզիկական ջանքեր պահանջող աշխատանքներով և մարմնի մեծ չափսեր ունենալուն խթանող մշակութային սովորություններով[130]։ Մարդկանց վերաբերմունքը մարմնի քաշի հանդեպ ևս շատ կառևոր դեր է կատարում։ Ժամանակի ընթացքում ՄԶՑ-ի փոփոխություններ դիտվում են ընկերների, քույր-եղբայրների և ամուսինների միջև[132]։ Սթրեսը և ցածր սոցիալական դիրքի ընկալումը բարձրացնում են ճարպակալման ռիսկը[131][133][134]։

Անհատական քաշի վրա զգալի ազդեցություն ունի ծխելը։ Ծխելը դադարեցնելուց հետո 10 տարվա ընթացքում տղամարդկանց շրջանում դիտվում է քաշի ավելացում 4.4 կիլոգրամ (9.7 ֆունտ), իսկ կանանց շրջանում՝ 5.0 կիլոգրամով (11.0 ֆունտ)[135]։ Ամեն դեպքում ծխելը փոքր ազդեցություն ունի ճարպակալման համընդհանուր մակարդակի վրա[136]։

ԱՄՆ-ում զավակների թիվը ևս կորելացվում է ճարպակալման ռիսկի հետ։ Յուրաքանչյուր երեխայի ծննդի հետ ճարպակալման ռիսկն աճում է կանանց մոտ 7%-ով, իսկ տղամառդկանց մոտ՝ 4%-ով[137]։ Սա կարող է հավանաբար բացատրվել նրանով, որ ծնողից կախվածություն ունեցող երեխաների առկայության պարագայում նվազում է ֆիզիկական ակտիվությունը արևմտյան շրջանի ծնողների կյանքում[138]։

Զարգացող երկրներում ուրբանիզացիան ևս մեծ դեր է խաղում ճարպակալման հարցում։ Չինաստանում համընդհանուր ճարպակալման մակարդակը կազմում է 5%, սակայն որոշ քաղաքներում այն հասնում է 20%-ի[139]։

Զարգացող երկրներում ճարպակալման մակարդակի աճի այլ նպաստող գործոն կարող է հանդիսանալ կյանքի վաղ շրջանում թերսնուցումը[140]։ Թերսնուցման հետևնքով զարգացող էնդոկրին վերակառուցումները բերում են նրան, որ օրգանիզմը սկսում է կուտակել ճարպը՝ սննդամթերքի հասանելի դառնալուց հետո[140]։

Կոգնիտիվ համճարակաբանական տվյալների վերաբերյալ կատարվախ բազմաթիվ հետազոտությունների համաձայն ճարպակալումը սերտ կապված է ճանաչողական անբավարարության հետ[141]։ Սակայն ներկայումս դեռևս պարզ չէ, ադյոք ճարպակալումն է հարուցում ճանաչողական անբավարարություն, թե՝ հակառակը։

Աղիքային միկրոֆլորա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինֆեկցիոն ագենտների ազդեցության դերը նյութափոխանակության վրա գտնվում է դեռևս սկզբնական փուլում։ Հայտնաբերվել է աղիքային ֆլորայի տարբերություն նիհար և ճարպակալած մարդկանց մոտ։ Կան նշաններ, որ գեր և նիհար մարդկանց աղիքային միկրոֆլորան կարող է ունենալ իր ազդեցությունը նյութափոխանակային պոտենցիալի վրա։ Համարվում է, որ նյութափախանակային պոտենցիալի վրա այս ազդեցությունը բերում է էներգիա կուտակելու ունակության, որն էլ նպաստում է ճարպակալմանը։ Արդյոք այս տարբերությունները ճարպակալման անմիջական պատճառ են, թե հանդիսանում են դրա հետևանք, դեռևս պետք է պարզաբանել[142]։

Ճարպակալաման և վիրուսների միջև առկա կապը հայտնաբերվել է մարդկանց և կենդանիների տարբեր տեսակների մոտ։ Այս կապի դերը ճարպակալման հաճախականության ավելացման հարցում ևս դեռ հստակեցման կարիք ունի[143]։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Two white mice both with similar sized ears, black eyes, and pink noses. The body of the mouse on the left, however, is about three times the width of the normal sized mouse on the right.
Համեմատություն լեպտին արտադրելու ունակությունից զուրկ և դրա հետևանքով ճարպակալած մկան (ձախ) և նորմալ մկան (աջ) միջև

Ճարպակալման զարգացման և պահպանման հիմքում ընկած են բազում հնարավոր ախտաֆիզիոլոգիական գործընթացներ[144]։ Հետազոտական այս ուղղությունը գրեթե անհասանելի էր մինչև 1994 թվականին Ջ․ Մ․ Ֆրիդմանի կողմից հայտաբերվեց լեպտին գենը[145]։ Չնայած լեպտինն ու գրելինն արտադրվում են պերիֆերիայում, դրանք կարգավորում են ախորժակը՝ ազդելով կենտրոնական նյարդային համակրագի (ԿՆՀ) վրա։ Մասնավորապես՝ դրանք և ախորժակ-կապակցված հորմոններն ազդում են հիպոթալամուսի վրա, որը գտնվում է գլխուղեղում և հանդիսանում է սննդի ընդունումն ու էներգիայի ծախսը կարգավորող կենտրոնը։ Հիպոթալամուսում ընթացող բազմաթիվ գործընթացներ ունեն իրենց դերն ախորժակի գործարկման ընթացքում, մասնավորապես՝ առավել լավ ուսումնասիրված մելանոկորտինային ուղին[144]։ Շրջանն սկսվում է հիպոթալամուսի կամրջաձև կորիզներից (անգլ.՝ arcuate nucleus ), որտեղից էլ ազդակները հաղորդվում են դեպի կողմնային (անգլ.՝ lateral hypothalamus) և վենտրոմեդիալ (անգլ.՝ ventromedial hypothalamus) հիպոթալամուս՝ գլխուղեղի համապատասխանաբար քաղցի և հագեցման կենտրոններ[146]։

Աղեղնաձև կորիզները պարունակում են երկու տարբեր տեսակի նեյրոններ[144]։ Առաջին խումբն էքսպրեսում է նեյրոպոպտիդ Y (անգլ.՝ NPY) և ագուտի-ասոցացված պեպտիդ (անգլ.՝ AgRP), որոնք ունեն դրդիչ ազդեցություն կողմնային հիպոթալամուսի և ընկճող ազդեցություն վենտրոմեդիալ հիպոթալամուսի վրա։ Երկրորդ խումբն արտադրում է պրոօպիոմելանոկորտին (անգլ.՝ POMC) և կոկաին- և ամֆետամին -կարգավորող տրանսկրիպտ (անգլ.՝ CART), որոնք ունեն հակառակ ազդեցություն՝ ընկճում են կողմնային և դրդում՝ վենտրոմեդիալ հիպոթալամուսը։ Հետևաբար՝ NPY/AgRP նեյրոնները խթանում են քաղցի և ընկճում՝ հագեցման զգացումները, մինչդեռ POMC/CART նեյրոնները խթանում են հագեցման և ընկճում՝ քազցի զգացումները։ Աղեղնաձև կորիզի երկու խումբ նեյրոններն էլ մասնակիորեն կարգավորվում են լեպտինով։ Վերջինը արգելակում է NPY/AgRP և խթանում՝ POMC/CART խումբը: Այսպիսով՝ լեպտինի ազդանշանման անբավարարությունը, պայմանավորված լեպտինի անբավարարությամբ կամ լեպտինի հանդեպ կայունությամբ, բերում է չափից ավելի սնման և կարող է պայմանավորել ճարպկալման որոշ գենետիկական և ձեռքբերովի ձևերը[144]։

Հանրային առողջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ ԱՀԿ-ի կանխատեսման՝ ավելցուկային քաշն ու ճարպակալումը շուտով զբազեցնելու են տրադիցիոնալ հանրային հիվանդությունների տեղը, ինչպիսիք են՝ թերսնուցումն ու ինֆեկցիոն հիվանդությունները, և վերածվելու են վատ առողջության ամենանշանակալի պատճառը[147]։ Ճարպակալումը հանդիսանում է հանրային առողջապահության և կառավարության կարևոր խնդիր՝ պայմանավորված իր տարածվածությամբ, ծախսերով և ազդեցությամբ առողջության վրա[148]։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կանխարգելիչ ծառայության օպերատիվ խումբը խորհուրդ է տալիս ճարպակալմամբ տառապող մեծահասակների մոտ կատարել հետագա վարվելակերպի սկրինինգ հսկողություն[149]։ Հանրային առողջապահության ջանքերն ուղղված են հասկանալու և ուղղելու միջավայրային այն գործոնները, որոնք պատասխանատու են ճարպակալման տարածվածության մեծացման համար։ Ջանքերն ուղղված են պետական մակարդակով դպրոցական սննդի փոխհատուցման ծրագրի մշակմանը, երեխաների շրջանում անառողջ սննդի ուղղակի գովազդման սահմանափակմանը[150] և դպրոցում շաքար պարունակող քաղցրավենիքների հասանելիության նվաազեցմանը[151]։ Առողջապահության Համաշխարհարային Կազմակերպությունն առաջարկում է հարկեր գանձել քաղցրեցված ըմպելիքներից[152]։ Քաղաքային միջավայրի կառուցումն ուղղված է մեծացնել զբոսայգիների հասանելիությունն ու զարգացնել հետիոտնային քայլուղիները[153]։

Զեկույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի կազմակերպություններ հրապարակել են ճարպակլմանը վերաբերվող զեկույցներ։ 1998 թվականին հրապարակվեցին ԱՄՆ֊ի առաջին պետական ուղեցույցները՝ «Մեծահասակների վելցուկային քաշի և ճարպակալման տարբերակման, գնահատման և բուժման կլինիկական ուղեցույցներ․ Ապացույցների Զեկույց» անվամբ (անգլ.՝ "Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults: The Evidence Report" ): 2006 թվականին Կանադայի Ճարպակալման Ասոցիացիան (անգլ.՝ Canadian Obesity Network) հրապարակեց «Մեծահասակների և երեխաների ճարպակալման վարման և կանխարգելման կանադական կլինիկական պրակտիկայի ուղեցույցներ» (անգլ.՝ "Canadian Clinical Practice Guidelines (CPG) on the Management and Prevention of Obesity in Adults and Children"): Վերջինս բազմակողմանի ապցույց֊հիմնված ուղեցույց է հանդիսանում, ուղղված մեծահասակների և երեխաների ճարպակալման վարմանն ու կանխարգելմանը[80]։

Միացյալ Թագավորությունում Թերապևտների թագավորական քոլեջի (անգլ.՝ Royal College of Physician) Հանրային առողջության ֆակուլտետի (Faculty of Public Health) և Մանկաբուժության և մանկական առողջության թագավորական քոլեջի (անգլ.՝ Royal Collage of Paediatrics and Child Health) կողմից հրապարակվեց «Մատնանշելով խնդիրները» (անգլ.՝ "Storing up Problems") հոդվածը, որը բարձրաձայնում էր ճարպակալման աճող խնդրի մասին՝ Միացյալ Թագավորությունում[154]։ 2006 թվականին Արողջության և կլինիկական գերազանցության ազգային ինստիտուտը (անգլ.՝ NICE) հրապարակեց ճարպակալման ախտորոշման և վարման ուղեցույցը՝ քաղաքականության և տեղական կառավարման վրա ճարպակալման ազդեցության վերաբերյալ[155]։ 2007 թվականին Դերեկ Ուոլնեսի (անգլ.՝ Derek Walness) կողմից Թագավորական ֆոնդի (անգլ.՝ King's Fund) համար պատրաստված զեկույցը զգուշացնում էր, որ հետագա քայլեր չձեռնարկելու դեպքում ճարպակալումը ծանր ֆինանսական հարված կարող է հասցնել Ազգային առողջապահական ծառայությանը (անգլ.՝ National Health Service)[156]։

Ճարպակալման աճի խնդրի լուծման մոտեցումը կրում է կոմպլեքսային բնույթ։ Ճարպակալման գործելու քաղաքականության (անգլ.՝ Obesity Policy Action) հարթակը չափման միավորները բաժանվում են «վերընթաց», «միջին ընթացքի» և «վարընթաց» քաղաքականությունը։ «Վերընթաց» քաղաքականությունը հետևում է հանրային փոփոխություններին, «միջին ընթացքինը» փորձում է փոխել անհատների ապրելակերպը՝ ճարպակալաման կանխարգելման համար, իսկ «վարընթաց»֊ը՝ բուժել արդեն ախտահարված մարդկանց[157]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Epidemiology of obesity
Ճարպակալման տարածվածությունն աշխարհում տղամարդկանց (ձախ) և կանանց (աջ) շրջանում 2008 թվականին:

Կաղապար:Double image Կաղապար:Image frame

Վաղ պատմական ժամանակաշրջանում ճարպակալումը հանդիպում էր խիստ հազվադեպ միայն նեղ շրջանակներում, սակայն այնուամենայնիվ այն ընկալվում էր որպես առողջական խնդիր: Սակայն Վաղ ժամանակակից շրջանում (անգլ.՝ Early Modern period ) բարեկուցության տարածման հետ դիտվել է բնակչության ընդգրկվածության աճ[158]:

1997 թվականին ԱՀԿ-ն ճարպակալումը ճանաչեց որպես գլոբալ էպիդեմիա[93]: Ըստ ԱՀԿ-ի 2008 թվականի գնահատման՝ նվազագույնը 500 միլիոն մեծահասակ (առավել քան 10%-ը) տառապում են ճարպակալմամբ, ընդ որում ավելի հաճախ կանանց, քան տղամարդկանց շրջանում[159]: 2015-2016 թվականներին ԱՄՆ-ում խնդիր ունեցողներն կազում էին ընդհանուր 39.6% (տղամարդկանց 37.9%-ը և կանանց 41.1%-ը)[160]:

Ճարպակալաման հաճախությունն աճում է նաև տարիքի հետ՝ մինչև 50-60 տարեկան[161] և ծանր աստիճանի ճարպակալման դեպքերի քանակը հատկապես արագ աճում է ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Ավստրալիայում՝ համեմատած ամբողջ աշխարհի հետ[29][162][163]:

Երբեմնի բարձր եկամուտ ունեցող երկրների խնդիր հանդիսացող ճարպակալումը ներկայումս խիստ տարածված է ամբողջ աշխարհում և խնդիր է հանդիսանում թե՛ զարգացած, թե՛ զարգացող երկրների համար[43]: Նման աճը հատկապես ողբերգական կերպով զգացնել է տվել քաղաքային պայմաններում[159]: Աշխարհի միակ տարածաշրջանը, որի համար բնորոշ չէ ճարպակալումը, հանդիսանում են Սահարայի հարավային շրջանները[4]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարպակալումը (անգլ.՝ Obesity) ծագում է լատ.՝  obesitas բառից, որը նշանակում է «գեր, ճարպոտ կամ լիքը», կազմված է Ēsus, որը հանդիսանում է edere -ի (ուտել) անցյալ կատարյալ ձևը, և ob (գեր, ավելի) բառերից[164]: Օքսֆորդի անգլերեն բառարանի (անգլ.՝ The Oxford English Dictionary) տվյալների համաձայն այս բառն առաջին անգամ կիրառվել է 1611 թվականին Ռենդլ Կոթգրեիվի (անգլ.՝ Randle Cotgrave) կողմից[165]:

Պատմական դիրքորոշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A very obese gentleman with a prominent double chin and mustache dressed in black with a sword at his left side.
Միջին դարերում և վերածննդի ժամանակ ճարպակալումը հաճախակի է հանդիպել և դիտվել որպես հարստության և ազնվականության նշան: Տոսկանյան գնդապետ Ալեսսանդրո դել Բոռռո, վերագրվում է Չարլզ Մելլինին, 1645 թվական[166]
A carved stone miniature figurine depicted an obese female.
Վիլլենդորֆյան Վեներա ստեղծված 24.000-22.000 մ.թ.ա.

Հին հունական բժշկությունն ընդունում էր ճարպակալումը որպես առողջական խանգարում և նշում, որ այն նույն կերպ էր ընդունվում նաև Հին Եգիպտոսում[158]: Հիպոկրատը գրում էր «Գիրությունը ոչ թե ինքնուրույն հիվանդություն այլ դրա նախանշան է հանդիսանում»[4]: Հնդիկ վիրաբույժ Սուշրուտան (Ք.ա. 6-րդ դար) կապում էր ճարպակալումը դիաբետի և սրտային ախտաբանությունների հետ[167]: Որպես ճարպակալման և դրա կողմնակի հետևանքների բուժում նա առաջարկում էր ֆիզիկական աշխատանքը[167]: Մարդկության պատմությունը մեծամասամբ աչքի է ընկել սննդի անբավարարությամբ[168]: Պատմականորեն ճարպակալումը բնորոշել է հարստությունն ու բարգավաճումը: Այն առավել բնորոշ էր Եվրոպայի միջին տարիքային խմբի բարձր պաշտոնյաների շրջանում և Վերածննդի ժամանակ, ինչպես նաև Հին արևելյան Ասիայի մշակույթի համար[169]: Անգլիացի բժիշկ-հեղինակ Տոբիաս Վենները եղել է առաջիններից մեկը, ով դեռևս 17-րդ դարում հրապարակված անգլալեզու գրքում նշել է ճարպակալումը որպես հանրային հիվանդություն[158][170]:

Արդյունաբերական հեղափոխության սկզբի հետ պարզ դարձավ, որ բնակչության ռազմական և տնտեսական հնարավորությունները կախված էին զինվորների և աշխատավորների ինչպես մարմնի չափերից, այնպես էլ՝ ուժից[93]: Մարմնի զանգվածի ինդեքսի միջին թվի աճը մինչև արժեքներ, որոնք ներկայումս գնահատվում են որպես թերքաշ և նորմալ քաշ, խաղում է կարևոր դեր արդյունաբերական ուղին բռնած հասարակության կյանքում[93]: Զարգացած երկրներում 19-րդ դարի ընթացքում դիտվել է և´ հասակի, և´քաշի ավելացում: 20-րդ դարի ընթացքում, երբ պոպուլիացիան հասել էր հասակի իր գենետիկ պոտենցիալին, քաշը շարունակում էր աճել, իչն էլ բերեց ճարպակալման զարգացմանը[93]: 1950-ական թվականներին զարգացած երկրների ֆինանսական վիճակի բարելավմանը զուգընթաց նվազեց մանկական մահացությունը, սակայն առավել բնորոշ դարձան ճարպակալմամբ պայմանվորված սրտի և երիկամների ախտահարումները[93][171]: Այս ժամանակահատվածում ապահովագրական կազմակերպությունները գիտակցեցին կապը ճարպակալման և կյանքի միջին տևողության միջև, որից հետո բարձրացավ ճարպակալմամբ տառապողների ապահովագրական վճարը[4]:

Պատմության ընթացքում մի շարք մշակույթներ ճարպակալումը դիտարկում էին որպես թույլ կամքի նշան: Հին հունական կատակերգություններում գեր կերպարները ներկայացվում էին որպես որկրամոլ և ենթարկվում էին ծաղրի: Քրիստոնեության ժամանակներում ուտելիքը դիտվում էր ծուլություն և ագահություն մեղքերի բերող աղբյուր[15]: Ժամանակակից արևմտյան մշակույթում ավելցուկային քաշը հաճախ գնահատվում է որպես ոչ գրավիչ, և ճարպակալումը որպես կանոն ասոցացվում է կարծրատիպերի հետ: Բոլոր տարիքային խմբերը բախվում են հասարակության կարծրատիպերին և կարող են թիրախ հանդիսանալ խուլիգանների կամ ծաղրի ենթարկվել տարիքակիցների կողմից[172]:

Արևմուտքի հասարակության կողմից ընդունվող առողջ քաշի և իդեալական քաշի չափանիշները տարբերվում են միմյանցից և երկուսն էլ փոփոխվել են 20-րդ դարի սկզբից ի վեր: Իդեալ համարվող քաշը ավելի ցածր ցուցանիշների է հասել սկսած 1920-ական թվականներից: Սա վառ արտացոլվում է այն փաստով, որ 1922-1999 թվականներին Միսս Ամերիկա մրցույթը հաղթողների հասակի միջին արժեքը աճել է 2%-ով, մինչդեռ քաշի միջին արժեքը նվազել է 12%-ով[173]: Մյուս կողմից մարդկանց կողմից ընդունվող առողջ քաշը փոխվել է հակառակ ուղղությամբ: Բրիտանիայում այն քաշը, որի դեպում համարվում է, որ մարդ ունի ավելցուկային քաշ, զգալիորեն ավելի բարձր էր 2007 թվականին՝ ի համեմատ 1999 թվականի[174]: Համարվում է, որ այս փոփոխությունները պայմանավորված են ճարպակալման ավելացմամբ, որի հիմքում էլ ընկած է նորմա համարվող արտաքինից մեծաքանակ ճարպերի օգտագործումը[174]:

Ճարպակալումը դեռ շարունակվում է դիտվել որպես առողջության և առողջ լինելու նշան՝ Աֆրիկայի մի շարք շրջաններում: Այս մոտեցումը տարածում ստացավ մասնավորապես ՄԻԱՎ-ի համաճարակի սկսվելու հետ[4]:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

20.000-35.000 տարի առաջ մարդու մարմնի առաջին արտացոլումներն արձանի ձևով պատկերել են ճարպակալած կանանց: Վեներայի արձանիկի որոշ մասեր արտահայտում են պտղաբերությունը մինչդեռ մնացածները ցույց էին տալիս այդ ժամանակաշրջանի մարդկանց մոտ ճարպակալման հակումը[15]: Ամեն դեպքում հունական և հռոմեական մշակույթում մարմնեղությունը բացակայում է՝ հավանաբար պայմանավորված նրանց համար կատարյալ համարվող չափավորությամբ: Սա շարունակվել է քրիստոնեական Եվրոպայի երկրների գերակշիռ մասում, բացառությամբ քիչ քանակով երկրների, որոնց բնակիչների մոտ առկա էր հակվածություն դեպի ճարպակալում՝ սոցիալ-ֆինանսական գործոններով պայմանավորված [15]

Վերածննդի ժամանակահատվածում վերնախավի որոշ ներկայացուցիչներ ի ցույց էին դնում իրենց մարմնի մեծ չափերը, ինչը կարելի է տեսնել Հենրի VIII Թյուդորի և Ալեսսանդրո դել Բոռռոյի պատկերներում[15]: Ռուբենսը (1577–1640) պարբերաբար իր կտավներում պատկերում էր լիքը մարմնով կանանց, որոնց համար ստեղծվեց «Ռուբենսյան» ( անգլ.՝ Rubenesque) տերմինը: Այդ կանայք, իրենց «ավազե ժամացույցի» կառուցվածք ունեցող մարմնով, ամեն դեպքում հարաբերվում էի պտղաբերության հետ:[175] 19-րդ դարի ընթացքում Արևմուտքում հայացքները ճարպակալման վերաբերյալ փոխվեցին:Այն դարաշրջաններից հետո, որոնց ժամանակ ճարպակալումն ընդունվում էր որպես հարստության և հասարակական դիրքի հոմանիշ, նիհարությունն սկսեց համարվել երանելի ստանդարտ[15]:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսական ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի հավելում ազդեցությանն առողջության վրա՝ ճարպակալումը բերում է նաև զբաղվածության բնագավառում թերությունների[176][177] և գների աճին բիզնեսում: Այս ազդեցությունն անդրադառնում է հասարակության բոլոր շերտերի վրա՝ անհատների, կազմակերպությունների և կառավարության:

2005 թվականին ԱՄՆ-ում ճարպակալման հետ կապված ծախսերը գնահատվել են 190.2 միլիարդ դոլլար կամ բոլոր բժշկական ծասսերի 20.6%-ը[178][179][180], մինչդեռ 1997 թվականին Կանադայում ճարպակալման ծախսերը կազմել են 2 միլիարդ կանադական դոլար (առողջապահական ծախսերի 2.4%-ը)[80]: 2005 թվականին Ավստրալիայում ավելցուկային քաշի և ճարպակալման ուղղակի ընդհանուր տարեկան ծախսը եղել է 21 միլիարդ ավստրալիական դոլար: Նաև ավելցուկային քաշով և ճարպակալած ավստրալացիները կառավարության կողմից ստանում են 35.6 միլիարդ ավստրալիական դոլար[181]: Միայն ԱՄՆ-ում դիետիկ մթերքների վրա տարեկան ծախսը կազմում է 40-100 միլիարդ դոլար[182]:

Ճարպակալման կանխարգելմանն ուղղված ծրագրերի նպատակն է նվազեցնել ճարպակալման բարդությունների հետևանքով առաջացող ծախսերը: Համենայն դեպս որքան երկար են մարդիք ապրում, այդքան աճում են առողջապահական ծախսերը: Այդ իսկ պատճառով հետազոտողները գտնում են, որ ճարպակալման նվազեցումը կարող է բերել հանրության առողջական վիճակի լավացմանը, սակայն քիչ հավանական է այդ ճանապարհով նվազեցնել առողջապահական ծախսերը[183]:

An extra wide chair beside a number of normal sized chairs.
Ծառայությունները պետք է հարմարեցվեն ճարպակալած մարդկանց համար լրացուցիչ միջոցներով՝ ինչպիսին է օրինակ լայն աթոռները[184]:

Ճարպակալումը կարող է բերել հանրության կողմից քննադատույունների և վնասել աշխատունակությանը[176]: Ի համեմատ նորմալ քաշ ունեցող աշխատակիցներիէ ճարպակալմամբ տառապողներն ավելի հաճախ են բացակայում աշխատանքից և վերցնում հիվանդանոցային օրեր, ինչն ավելացնում է գործատուի ծախսերն ու նվազեցնում աշխատանքի արդյունավետությունը[185]: Դյուկի համալսարանի կատարած հետազոտության համաձայն՝ ավելի քան 40 կգ/մ2 ՄԶՑ ունեցող աշխատակիցները կրկնակի անգամ ավելի շատ են աշխատանքային փոխհատուցման հայտ ներկայացնում քան՝ 18.5–24.9 կգ/մ2 ՄԶՑ ունեցողները: Ինչպես նաև նրանք ունեն 12 անգամ ավելի շատ բաց թողնված աշխատանքային օրեր: Ամենից բնորոշ վնասվածքները պայմանավորված են անկումներով և վերելներով, որոնք բերում են ստորին վերջույթների, դաստակների, ձեռքերի կամ մեջքի վնասմանը[186]: Ալաբամա նահանգի ծառայողական մարմնի հակասական որոշմամբ՝ ճարպակալմամբ տառապող աշխատակիցները պարտաովորվում են վճարել ամսական 25 դոլար՝ առողջության ապահովագրման համար, որը կդառնա անվճար, եթե նրանք քայլեր ձեռնարկեն քաշ կորցնելու և առողջությունը կարգավորելու ուղղությամբ: Այս միջոցառումները սկիզբ են առել 2010 թվականի հունվարից և կիրառվում են 35 կգ/մ2 ՄԶՑ ունեցող և իրենց առողջության բարելավմամբ չզբաղվող աշխատակիցների համար[187]:

Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ ճարպակալում ունեցող մարդիք ավելի քիչ աշխատանքի հրավեր և ավելի հազվադեպ են պաշտոնի բարձրացում են ստանում[172]: Նաև ճարպակալմամբ տառապողներն ավելի քիչ են վարձատրվում քան միևնույն աշխատանքը կատարող չճարպակալած կոլեգաների համեմատ, միջինում ճարպակալած կանայք վաստակում են 6%-ով, իսկ տղամարդիք՝ 3%-ով ավելի քիչ[188]:

Որոշ ոլորտների համար, ինչպիսիք են ավիաընկերությունները, առողջապահությունն ու սննդի արտադրությունը, ծագում են յուրահատուկ խնդիրներ: Կախված ճարպակալման աճի տենդենցով՝ ավիաընկերությունների առջև կանգնում է վառելիքի ծաղսի աճի և նստատեղերի լայնության մեծացման խնդիրը[189]: 2000 թվականին ճարպակալած ուղևորների գերքաշը դարձրեց ավիաընկերությունների ծախսը 275 միլիոն դոլար[190]: Առողջապահությունը ստիպված էր ձեռնաևկել նոր հարմարություններ խիստ ճարպակալած մարդկանց խնամքի համար, ներառյալ հատուկ բարձրացնող սարքավորումներ և բարիատրիկ շտապ օգնություն[191]: Ռեստորանների գների աճը պայմանավորված է նրանց դեմ տրվող դատական հացերով, որոնցում ներկայացվում է մեղադրանք՝ ճարպակալմանը նպաստելու կապակցությամբ[192]: 2005 թվականին ԱՄՆ-ի կոնգրեսը առաջադրեց օրինագիծ՝ դադարեցնելու քաղաքացիական հայցերը սննդի արդյունաբերության դեմ պայմանավորված ճարպակալման հետ, սակայն այն այդպես էլ օրենք չդարձավ[192]:

2013 թվականին Ամերիկայի բժշկական ասոցիացիայի (ԱԲԱ) կողմից ճարպակալումը որպես քրոնիկ հիվանդություն դասակարգելուց հետո[16] ընդունվեց, որ ապահովագրական կազմակերպություններն սկսելու են ավելի հաճախ վճարել ճարպակալման բուժման, խորհրդակցությունների և վիրահատությունների համար, ուստի ճարպակալման բուժման դեղերի և գենային թերապիայի համար իրականացվող հետազոտությունների և զարգացման համար ծախսերը պետք է դառնան ավելի հասանելի, եթե ապահովագրողները սուբսիդավորեն այդ ծախսերը[193]: ԱԲԱ-ի դասակարգումը սակայն չի հանդիսանում օրինապես պարտավորող, ուստի առողջական ապահովագրողն իրավունք ունի մերժել դրա հետ կապված բուժման կամ միջամտությունների ծախսերը[193]:

2014 թվականին Եվրոպական դատարանը ընդունեց, որ ծանր աստիճանի ճարպակալումը հանդիսանում է հաշմանդամություն: Ըստ Դատարանի որոշման՝ եթե ճարպակալումը խոչընդոտում է մասնագիտական կյանքում ամբողջական և արդյունավետ մասնակցությանը՝ մյուս աշխատակիցների հետ հավասար հիմքերի վրա, այդ դեպքում այն պետք է համարվի հաշմանդամություն և մարդուն այդ հիմքերի վրա աշխատանքից հեռացնելը կդիտարկվի որպես խտրականություն[194]:

Չափի ընդունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահ Ուիլլիամ Հովարդ Թաֆթը հաճախ էր ծաղրի ենթարկվում իր ավելցուկային քաշի պատճառով

Ճարպակալման ընդունմանն ուղղված շարժման գլխավոր նպատակն էր նվազեցնել ավելցուկային քաշ կամ ճարպակալում ունեցողների հանդեպ խտրականությունը[195][196]: Այնուամենայնիվ շարժման որոշ մասնակիցներ ևս փորձում էին հաստատել ճարպակալման և դրա բացասական հետևանքների միջև առկա կապը[197]:

Կան բազմաթիվ կազմակերպություններ, որոնք աշխատում են ճարպակալման ընդունման ուղղությամբ: Նրանք հատկապես աճող ճանաչում ստացան 20-րդ դարի ուշ կեսերում[198]: ԱՄՆ-ում 1969 թվականին հիմնադրված Ճարպակալման ընդունման առաջխաղացման ազգային ասոցիացիան (անգլ.՝ National Association to Advance Fat Acceptance) իրեն բնութագրում էր որպես քաղաքացիական իրավունքների կազմակերպություն, որի նպատակն էր վերջ դնել չափսային խտրականությանը[199]:

1997 թվականին հիմնադրված Միջազգային չափսերի ընդունման ասոցիացիան (անգլ.՝ International Size Acceptance Association) հանդիսանում է ոչ պետական կազմակերպություն: Այն ունի ավելի գլոբալ ուղղվածություն և իր առաքելությունն է համարում նպաստել չափսերի ընդունմանը և քաշի վրա հիմնված խտրականության վերացմանը[200]: Այս խմբերը հաճախ վիճաբանում են, որպեսզի ճարպակալումը ճանաչվի հաշմանդամություն՝ հիմնվելով ԱՄՆ-ի Հաշմանդամ ամերիկացինների ակտի (անգլ.՝ Americans With Disabilities Act) վրա: Ամերիկյան օրինական համակարգը սակայն որոշեց, հանրային առողջության պոտենցիալ ծախսերը գերազանցում են գիրության դեմ խտրականության օրենքների տարածման առավելությանը[197]:

Արդյունաբերության ազդեցությունը հետազոտությունների վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականին Նյու Յորք Թայմսը հրապարակեց 2014 թվականին հիմնադրված ոչ կոմերցիոն Գլոբալ էներգետիկ բալանսի համայնքի (անգլ.՝ Global Energy Balance Network) վերաբերյալ հոդվածը, որը պաշտպանում էր այն կարծիքը, որ մարդիք ճարպակալումից խուսափելու և առողջ լինելու համար պետք է ավելի շատ շեշտը դնեն ֆիզիկակական ակտիվության, այլ ոչ թե կալորիների ընդունման նվազեցման վրա: Համայնքը հիմնադրվել է Կոկա-Կոլայի կազմակերպության կողմից ոչ պակաս քան 1.5 միլիոն դոլար ֆինանսավորման վրա, իսկ 2008 թվականից կազմակերպությունը հատկացրել է 4 միլիոն դոլար հիմնադիր գիտնականներ Ա. Հանդի ր Սթիվեն Ն. Բլերի հետազոտությունների համար[201][202]:

Մանկական ճարպակալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջ հանդիսացող ՄԶՑ-ի արժեքը տատանվում է երեխայի տարիքից և սեռից կախված: Երեխաների և դեռահասների մոտ ճարպակալում համարվում է ՄԶՑ-ի 95-րդ պերցենտիլից ավել լինելը[23]: Ելքային տվյալները, որոնց վրա հիմնված են այս պերցենտիլները, ստացվել են 1963-ից 1994 թվականներին և դրանք չեն ենթարկվել ներկայիս ճարպակալման հաճախության աճի ազդեցությանը[24]: Մանկական ճարպակալումը 21-րդ դարում ձեռք բերեց էպիդեմիկ բնույթ, և դրա հաճախականությունն աճում է ինչպես զարգացած, այնպես էլ զարգացող երկրներում: Կանադայում ճարպակալում ունեցող տղաների քանակը 1980 թվականի 14%-ից աճեց մինչև 30% 1990 թվականին, մինչդեռ միևնույն ժամանակահատվածում Բրազիլիայի երեաների շրջանում այդ ցուցանիշը դարձել է 4%-ից 14%[203]:

Ինչպես մեծահասակների դեպպքում մանկական ճարպակալմանը ևս նպաստում են տարբեր գործոններ: Ներկայումս մանկական ճարպակալման դեպքերի աճին նպաստող երկու հավաստի գործոններ են հանդիսանում փոփոխվող սննդակարգն ու նվազող ֆիզիկական ակտիվությունը[204]: Քանի որ մանկական ճարպակալումը հաճախ շարունակվում է նաև հասուն տարիքում, ճարպակալած երեխաները հետազոտվում են գերճնշման, դիաբետի, հիպերլիպիդեմիայի և ճարպային լյարդի հայտնաբերման համար[80]: Երեխաների շրջանակում առաջնային բուժումը հանդիսանում է կենսակերպի փոփոխությունը և վարքագծային մեթոդները, սակայն երեխաների շրջանում ֆիզիկական ակտիվության աճին ուղղված մեթոդները ցածր հաջողություն ունեցան[205]: ԱՄՆ-ում Սննդամթերքի և դեղերիի վարչությունը (անգլ.՝ Food and Drug Administration) չի հաստատում այս տարիքային խմբում դեղորայքային բուժումը[203]: Բազմաբաղադրիչ վարքագծային փոփոխությունները, ներառյալ սննդակարգը և ֆիզիկական ակտիվությունը, կարող են կարճ ժամանակահատվածում բերել ՄԶՑ-ի նվազման 6-ից 11 տարեկանների մոտ՝ չնայած այս մոտեցման փոքր հաջողության և փաստերի անբավարար որակի[206]:

Այլ կենդանիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենդանիների շրջանում ճարպակալումը տարածված է տարբեր երկրներում: ԱՄՆ-ում շների 23–41%-ի մոտ առկա ավելցուկային քաշ, իսկ 5.1%-ի մոտ՝ ճարպակալում[207]: Ճարպակալման աստիճանը կատուների շրջանում փոքր ինչ բարձր է 6.4%-ից[207]: Ավստրալիայում անասնաբուժական ծառայությունների տվյալների համաձայն ճարպակալումը շների մոտ կազմում է 7.6%[208]: Շների մոտ ճարպակալման առաջացման հավանականությունը կապված է նրա հետ, արդյոք տիրոջ մոտ առկա է ճարպակալում, թե՝ ոչ, իսկ կատուների և նրանց տերերի միջև նման փոխհարաբերություն չի դիտվել[209]:

Notes[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 «Obesity and overweight Fact sheet N°311»։ WHO։ January 2015։ Վերցված է 2 February 2016 
  3. 3,0 3,1 Kanazawa M, Yoshiike N, Osaka T, Numba Y, Zimmet P, Inoue S (2005)։ «Criteria and classification of obesity in Japan and Asia-Oceania.»։ World review of nutrition and dietetics 94: 1–12։ PMID 16145245։ doi:10.1159/000088200 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 4,27 4,28 4,29 4,30 4,31 «Obesity»։ Lancet (Review) 366 (9492): 1197–209։ 2005։ PMID 16198769։ doi:10.1016/S0140-6736(05)67483-1 
  5. Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BW, Zitman FG (March 2010)։ «Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies.»։ Archives of General Psychiatry 67 (3): 220–9։ PMID 20194822։ doi:10.1001/archgenpsychiatry.2010.2 
  6. 6,0 6,1 «Why is the developed world obese?»։ Annu Rev Public Health (Research Support) 29: 273–95։ 2008։ PMID 18173389։ doi:10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090954 
  7. 7,0 7,1 Oxford Handbook of Medical Sciences (2nd ed.)։ Oxford: OUP Oxford։ 2011։ էջ 180։ ISBN 9780191652295 
  8. Kushner, Robert (2007)։ Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology)։ Totowa, NJ: Humana Press։ էջ 158։ ISBN 1-59745-400-1։ Վերցված է April 5, 2009 
  9. «Long-term drug treatment for obesity: a systematic and clinical review.»։ JAMA: The Journal of the American Medical Association (Review) 311 (1): 74–86։ Jan 1, 2014։ PMC 3928674։ PMID 24231879։ doi:10.1001/jama.2013.281361 
  10. Colquitt JL, Pickett K, Loveman E, Frampton GK (Aug 8, 2014)։ «Surgery for weight loss in adults»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (Meta-analysis, Review) 8: CD003641։ PMID 25105982։ doi:10.1002/14651858.CD003641.pub4 
  11. «Safety and effectiveness of the intragastric balloon for obesity. A meta-analysis»։ Obes Surg 18 (7): 841–6։ July 2008։ PMID 18459025։ doi:10.1007/s11695-007-9331-8 
  12. Encyclopedia of Mental Health (2 ed.)։ Academic Press։ 2015։ էջ 158։ ISBN 9780123977533 
  13. Afshin A (12 June 2017)։ «Health Effects of Overweight and Obesity in 195 Countries over 25 Years»։ New England Journal of Medicine 377 (1): 13–27։ PMC 5477817 ։ PMID 28604169։ doi:10.1056/NEJMoa1614362 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 «Role of the gastroenterologist in managing obesity»։ Expert Review of Gastroenterology & Hepatology (Review) 7 (5): 439–51։ July 2013։ PMID 23899283։ doi:10.1586/17474124.2013.811061 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Woodhouse R (2008)։ «Obesity in art: A brief overview»։ Front Horm Res։ Frontiers of Hormone Research 36: 271–86։ ISBN 978-3-8055-8429-6։ PMID 18230908։ doi:10.1159/000115370 
  16. 16,0 16,1 Pollack Andrew (June 18, 2013)։ «A.M.A. Recognizes Obesity as a Disease»։ New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 23, 2013-ին 
  17. Weinstock Matthew (June 21, 2013)։ «The Facts About Obesity»։ H&HN։ American Hospital Association։ Վերցված է June 24, 2013 
  18. «BMI classification»։ World Health Organization։ Վերցված է 15 February 2014 
  19. WHO 2000 p.6
  20. Sweeting HN (2007)։ «Measurement and Definitions of Obesity In Childhood and Adolescence: A field guide for the uninitiated»։ Nutr J 6 (1): 32։ PMC 2164947։ PMID 17963490։ doi:10.1186/1475-2891-6-32 
  21. NHLBI p.xiv
  22. «Use of relative weight and Body Mass Index for the determination of adiposity»։ J Clin Epidemiol 44 (6): 545–50։ 1991։ PMID 2037859։ doi:10.1016/0895-4356(91)90218-X 
  23. 23,0 23,1 «Healthy Weight: Assessing Your Weight: BMI: About BMI for Children and Teens»։ Center for disease control and prevention։ Վերցված է April 6, 2009 
  24. 24,0 24,1 «Prevalence of overweight in US children: comparison of US growth charts from the Centers for Disease Control and Prevention with other reference values for body mass index»։ Am. J. Clin. Nutr. 73 (6): 1086–93։ June 2001։ PMID 11382664 
  25. 1 (lb/sq in) is more precisely 703.06957964 (kg/m2).
  26. WHO 2000 p.9
  27. Nikcevic Ana V., Kuczmierczyk Andrzej R., Bruch Michael (2009)։ Formulation and Treatment in Clinical Health Psychology (անգլերեն)։ Routledge։ ISBN 9781135452087 
  28. 28,0 28,1 Bei-Fan Z (December 2002)։ «Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults: study on optimal cut-off points of body mass index and waist circumference in Chinese adults»։ Asia Pac J Clin Nutr 11 (Suppl 8): S685–93։ doi:10.1046/j.1440-6047.11.s8.9.x ; Originally printed as Zhou BF (2002)։ «Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults--study on optimal cut-off points of body mass index and waist circumference in Chinese adults»։ Biomed. Environ. Sci. 15: 83–96։ PMID 12046553 
  29. 29,0 29,1 Sturm R (July 2007)։ «Increases in morbid obesity in the USA: 2000–2005»։ Public Health 121 (7): 492–6։ PMC 2864630։ PMID 17399752։ doi:10.1016/j.puhe.2007.01.006 
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 «The effect of obesity on chronic respiratory diseases: pathophysiology and therapeutic strategies»։ CMAJ 174 (9): 1293–9։ April 2006։ PMC 1435949։ PMID 16636330։ doi:10.1503/cmaj.051299 
  31. «Obesity: genetic, molecular, and environmental aspects»։ American Journal of Medical Genetics 143A (24): 3016–34։ December 2007։ PMID 18000969։ doi:10.1002/ajmg.a.32035 
  32. «Actual causes of death in the United States, 2000» (PDF)։ JAMA 291 (10): 1238–45։ March 2004։ PMID 15010446։ doi:10.1001/jama.291.10.1238 
  33. «Annual deaths attributable to obesity in the United States»։ JAMA 282 (16): 1530–8։ October 1999։ PMID 10546692։ doi:10.1001/jama.282.16.1530 
  34. Aune D, Sen A, Prasad M, Norat T, Janszky I, Tonstad S, Romundstad P, Vatten LJ (4 May 2016)։ «BMI and all cause mortality: systematic review and non-linear dose-response meta-analysis of 230 cohort studies with 3.74 million deaths among 30.3 million participants.»։ BMJ (Clinical research ed.) 353: i2156։ PMC 4856854։ PMID 27146380։ doi:10.1136/bmj.i2156 
  35. 35,0 35,1 «Body-mass index and cause-specific mortality in 900 000 adults: collaborative analyses of 57 prospective studies»։ Lancet 373 (9669): 1083–96։ March 2009։ PMC 2662372։ PMID 19299006։ doi:10.1016/S0140-6736(09)60318-4 
  36. 36,0 36,1 «Body-mass index and all-cause mortality: individual-participant-data meta-analysis of 239 prospective studies in four continents»։ Lancet 388: 776–86։ 13 July 2016։ PMC 4995441։ PMID 27423262։ doi:10.1016/S0140-6736(16)30175-1 
  37. «Body-mass index and mortality in a prospective cohort of U.S. adults»։ N. Engl. J. Med. 341 (15): 1097–105։ October 1999։ PMID 10511607։ doi:10.1056/NEJM199910073411501 
  38. «General and abdominal adiposity and risk of death in Europe»։ N. Engl. J. Med. 359 (20): 2105–20։ November 2008։ PMID 19005195։ doi:10.1056/NEJMoa0801891 
  39. Flegal Katherine M., Kit Brian K., Orpana Heather, Graubard Barry I. (2 January 2013)։ «Association of All-Cause Mortality With Overweight and Obesity Using Standard Body Mass Index Categories»։ JAMA 309 (1): 71–82։ PMID 23280227։ doi:10.1001/jama.2012.113905 
  40. Carmienke S, Freitag M H, Pischon T, Schlattmann P, Fankhaenel T, Goebel H, Gensichen J (20 March 2013)։ «General and abdominal obesity parameters and their combination in relation to mortality: a systematic review and meta-regression analysis»։ European Journal of Clinical Nutrition 67 (6): 573–585։ doi:10.1038/ejcn.2013.61 
  41. WHO Expert Consultation (Jan 10, 2004)։ «Appropriate body-mass index for Asian populations and its implications for policy and intervention strategies.»։ Lancet 363 (9403): 157–63։ PMID 14726171։ doi:10.1016/s0140-6736(03)15268-3 
  42. «Body weight and mortality among women»։ N. Engl. J. Med. 333 (11): 677–85։ 1995։ PMID 7637744։ doi:10.1056/NEJM199509143331101 
  43. 43,0 43,1 «Management of Obesity in Adults: European Clinical Practice Guidelines»։ The European Journal of Obesity 1 (2): 106–16։ April 2008։ PMID 20054170։ doi:10.1159/000126822։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-04-26-ին 
  44. «Inter-disciplinary European guidelines on surgery of severe obesity»։ Int J Obes (Lond) 31 (4): 569–77։ April 2007։ PMID 17325689։ doi:10.1038/sj.ijo.0803560 
  45. «Obesity in adulthood and its consequences for life expectancy: A life-table analysis»։ Annals of Internal Medicine 138 (1): 24–32։ January 2003։ PMID 12513041։ doi:10.7326/0003-4819-138-1-200301070-00008 
  46. Grundy SM (2004)։ «Obesity, metabolic syndrome, and cardiovascular disease»։ J. Clin. Endocrinol. Metab. 89 (6): 2595–600։ PMID 15181029։ doi:10.1210/jc.2004-0372 
  47. Seidell 2005 p.9
  48. 48,0 48,1 Bray GA (2004)։ «Medical consequences of obesity»։ J. Clin. Endocrinol. Metab. 89 (6): 2583–9։ PMID 15181027։ doi:10.1210/jc.2004-0535 
  49. «Obesity, inflammation, and insulin resistance»։ Gastroenterology 132 (6): 2169–80։ May 2007։ PMID 17498510։ doi:10.1053/j.gastro.2007.03.059 
  50. «Inflammation and insulin resistance»։ J. Clin. Invest. 116 (7): 1793–801։ July 2006։ PMC 1483173։ PMID 16823477։ doi:10.1172/JCI29069 
  51. «The metabolic syndrome as a risk factor for venous and arterial thrombosis»։ Semin. Thromb. Hemost. 35 (5): 451–7։ July 2009։ PMID 19739035։ doi:10.1055/s-0029-1234140 
  52. Global Burden of Metabolic Risk Factors for Chronic Diseases Collaboration (BMI Mediated Effects), Lu Y, Hajifathalian K, Ezzati M, Woodward M, Rimm EB, Danaei G (15 March 2014)։ «Metabolic mediators of the effects of body-mass index, overweight, and obesity on coronary heart disease and stroke: a pooled analysis of 97 prospective cohorts with 1·8 million participants.»։ Lancet 383 (9921): 970–83։ PMC 3959199։ PMID 24269108։ doi:10.1016/S0140-6736(13)61836-X 
  53. Aune Dagfinn, Sen Abhijit, Norat Teresa, Janszky Imre, Romundstad Pål, Tonstad Serena, Vatten Lars J. (16 February 2016)։ «Body Mass Index, Abdominal Fatness, and Heart Failure Incidence and MortalityCLINICAL PERSPECTIVE»։ Circulation 133 (7): 639–649։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.115.016801 
  54. «Obesity and thrombosis»։ Eur J Vasc Endovasc Surg 33 (2): 223–33։ February 2007։ PMID 17185009։ doi:10.1016/j.ejvs.2006.10.006 
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 «Obesity and the skin: skin physiology and skin manifestations of obesity»։ J. Am. Acad. Dermatol. 56 (6): 901–16; quiz 917–20։ June 2007։ PMID 17504714։ doi:10.1016/j.jaad.2006.12.004 
  56. Hahler B (June 2006)։ «An overview of dermatological conditions commonly associated with the obese patient»։ Ostomy Wound Manage 52 (6): 34–6, 38, 40 passim։ PMID 16799182 
  57. 57,0 57,1 57,2 «Obesity in pregnancy: pre-conceptional to postpartum consequences»։ Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada 30 (6): 477–88։ 2008։ PMID 18611299։ doi:10.1016/s1701-2163(16)32863-8 
  58. «Meralgia paresthetica: diagnosis and management strategies»։ Pain Med (Review) 8 (8): 669–77։ 2007։ PMID 18028045։ doi:10.1111/j.1526-4637.2006.00227.x 
  59. «Obesity and chronic daily headache»։ Curr Pain Headache Rep (Review) 12 (1): 56–61։ January 2008։ PMID 18417025։ doi:10.1007/s11916-008-0011-8 
  60. «Assessment of body mass index and hand anthropometric measurements as independent risk factors for carpal tunnel syndrome»։ Folia Morphol. (Warsz) 67 (1): 36–42։ February 2008։ PMID 18335412 
  61. «Obesity and central obesity as risk factors for incident dementia and its subtypes: A systematic review and meta-analysis»։ Obes Rev (Meta-analysis) 9 (3): 204–18։ May 2008։ PMC 4887143։ PMID 18331422։ doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00473.x 
  62. Wall M (March 2008)։ «Idiopathic intracranial hypertension (pseudotumor cerebri)»։ Curr Neurol Neurosci Rep (Review) 8 (2): 87–93։ PMID 18460275։ doi:10.1007/s11910-008-0015-0 
  63. «Body size and risk of MS in two cohorts of US women»։ Neurology (Comparative Study) 73 (19): 1543–50։ 2009։ PMC 2777074։ PMID 19901245։ doi:10.1212/WNL.0b013e3181c0d6e0 
  64. Basen-Engquist Karen, Chang Maria (16 November 2010)։ «Obesity and Cancer Risk: Recent Review and Evidence»։ Current Oncology Reports 13 (1): 71–76։ PMC 3786180։ PMID 21080117։ doi:10.1007/s11912-010-0139-7 
  65. Aune D, Norat T, Vatten LJ (December 2014)։ «Body mass index and the risk of gout: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies.»։ European Journal of Nutrition 53 (8): 1591–601։ PMID 25209031։ doi:10.1007/s00394-014-0766-0 
  66. «Overweight and health problems of the lower extremities: osteoarthritis, pain and disability»։ Public Health Nutr (Research Support) 12 (3): 1–10։ April 2008։ PMID 18426630։ doi:10.1017/S1368980008002103 
  67. «[Considerable comorbidity in overweight adults: results from the Utrecht Health Project]»։ Ned Tijdschr Geneeskd (English abstract) (Dutch) 152 (45): 2457–63։ November 2008։ PMID 19051798 
  68. Corona G, Rastrelli G, Filippi S, Vignozzi L, Mannucci E, Maggi M (2014)։ «Erectile dysfunction and central obesity: an Italian perspective.»։ Asian Journal of Andrology 16 (4): 581–91։ PMC 4104087։ PMID 24713832։ doi:10.4103/1008-682X.126386 
  69. Hunskaar S (2008)։ «A systematic review of overweight and obesity as risk factors and targets for clinical intervention for urinary incontinence in women»։ Neurourol. Urodyn. (Review) 27 (8): 749–57։ PMID 18951445։ doi:10.1002/nau.20635 
  70. «Obesity and risk for chronic renal failure»։ J. Am. Soc. Nephrol. (Research Support) 17 (6): 1695–702։ 2006։ PMID 16641153։ doi:10.1681/ASN.2005060638 
  71. «Hypogonadism and metabolic syndrome: Implications for testosterone therapy»։ J. Urol. (Review) 174 (3): 827–34։ September 2005։ PMID 16093964։ doi:10.1097/01.ju.0000169490.78443.59 
  72. «Management of "buried" penis in adulthood: an overview»։ Plast. Reconstr. Surg. (Review) 124 (4): 1186–95։ October 2009։ PMID 19935302։ doi:10.1097/PRS.0b013e3181b5a37f 
  73. 73,0 73,1 «Obesity-survival paradox-still a controversy?»։ Semin Dial (Review) 20 (6): 486–92։ 2007։ PMID 17991192։ doi:10.1111/j.1525-139X.2007.00349.x 
  74. 74,0 74,1 U.S. Preventive Services Task Force (June 2003)։ «Behavioral counseling in primary care to promote a healthy diet: recommendations and rationale»։ Am Fam Physician (Review) 67 (12): 2573–6։ PMID 12825847 
  75. «The obesity paradox: Fact or fiction?»։ Am. J. Cardiol. (Review) 98 (7): 944–8։ October 2006։ PMID 16996880։ doi:10.1016/j.amjcard.2006.04.039 
  76. «Association of bodyweight with total mortality and with cardiovascular events in coronary artery disease: A systematic review of cohort studies»։ Lancet (Review) 368 (9536): 666–78։ 2006։ PMID 16920472։ doi:10.1016/S0140-6736(06)69251-9 
  77. «Body mass index and mortality in heart failure: A meta-analysis»։ Am. Heart J. (Meta-analysis, Review) 156 (1): 13–22։ July 2008։ PMID 18585492։ doi:10.1016/j.ahj.2008.02.014 
  78. «Effect of obesity on short- and long-term mortality postcoronary revascularization: A meta-analysis»։ Obesity (Silver Spring) (Meta-analysis) 16 (2): 442–50։ February 2008։ PMID 18239657։ doi:10.1038/oby.2007.36 
  79. «The obesity paradox in non-ST-segment elevation acute coronary syndromes: Results from the Can Rapid risk stratification of Unstable angina patients Suppress ADverse outcomes with Early implementation of the American College of Cardiology/American Heart Association Guidelines Quality Improvement Initiative»։ Am Heart J (Research Support) 152 (1): 140–8։ July 2006։ PMID 16824844։ doi:10.1016/j.ahj.2005.09.024 
  80. 80,0 80,1 80,2 80,3 «2006 Canadian clinical practice guidelines on the management and prevention of obesity in adults and children summary»։ CMAJ (Practice Guideline, Review) 176 (8): S1–13։ April 2007։ PMC 1839777։ PMID 17420481։ doi:10.1503/cmaj.061409 
  81. «Poverty and obesity: the role of energy density and energy costs»։ Am. J. Clin. Nutr. (Review) 79 (1): 6–16։ January 2004։ PMID 14684391 
  82. «Halting the obesity epidemic: a public health policy approach»։ Public Health Rep (Research Support) 115 (1): 12–24։ 2000։ PMC 1308552։ PMID 10968581։ doi:10.1093/phr/115.1.12 
  83. James WP (March 2008)։ «The fundamental drivers of the obesity epidemic»։ Obes Rev (Review) 9 (Suppl 1): 6–13։ PMID 18307693։ doi:10.1111/j.1467-789X.2007.00432.x 
  84. «Putative contributors to the secular increase in obesity: Exploring the roads less traveled»։ Int J Obes (Lond) (Review) 30 (11): 1585–94։ 2006։ PMID 16801930։ doi:10.1038/sj.ijo.0803326 
  85. 85,0 85,1 85,2 85,3 85,4 85,5 «EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita»։ World Resources Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-06-11-ին։ Վերցված է Oct 18, 2009 
  86. Bojanowska Ewa, Ciosek Joanna (15 February 2016)։ «Can We Selectively Reduce Appetite for Energy-Dense Foods? An Overview of Pharmacological Strategies for Modification of Food Preference Behavior»։ Current Neuropharmacology 14 (2): 118–142։ PMC 4825944։ PMID 26549651։ doi:10.2174/1570159X14666151109103147 
  87. «USDA: frsept99b»։ United States Department of Agriculture։ Վերցված է January 10, 2009 
  88. «Diet composition and obesity among Canadian adults»։ Statistics Canada 
  89. National Control for Health Statistics։ «Nutrition For Everyone»։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է 2008-07-09 
  90. «A call for higher standards of evidence for dietary guidelines»։ Am J Prev Med 34 (3): 234–40։ March 2008։ PMID 18312812։ doi:10.1016/j.amepre.2007.11.017 
  91. «Prevalence and trends in obesity among US adults, 1999–2000»։ JAMA 288 (14): 1723–1727։ October 2002։ PMID 12365955։ doi:10.1001/jama.288.14.1723 
  92. «Trends in intake of energy and macronutrients—United States, 1971–2000»։ MMWR Morb Mortal Wkly Rep 53 (4): 80–2։ February 2004։ PMID 14762332 
  93. 93,0 93,1 93,2 93,3 93,4 93,5 Caballero B (2007)։ «The global epidemic of obesity: An overview»։ Epidemiol Rev 29: 1–5։ PMID 17569676։ doi:10.1093/epirev/mxm012 
  94. «Changes in Diet and Lifestyle and Long-Term Weight Gain in Women and Men»։ The New England Journal of Medicine (Meta-analysis) 364 (25): 2392–404։ 23 June 2011։ PMC 3151731։ PMID 21696306։ doi:10.1056/NEJMoa1014296 
  95. «Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis»։ Diabetes Care (Meta-analysis, Review) 33 (11): 2477–83։ November 2010։ PMC 2963518։ PMID 20693348։ doi:10.2337/dc10-1079 
  96. «Intake of sugar-sweetened beverages and weight gain: a systematic review»։ Am. J. Clin. Nutr. (Review) 84 (2): 274–88։ August 2006։ PMC 3210834։ PMID 16895873 
  97. «Intake of calorically sweetened beverages and obesity»։ Obes Rev (Review) 10 (1): 68–75։ January 2009։ PMID 18764885։ doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00523.x 
  98. Rosenheck R (November 2008)։ «Fast food consumption and increased caloric intake: a systematic review of a trajectory towards weight gain and obesity risk»։ Obes Rev (Review) 9 (6): 535–47։ PMID 18346099։ doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00477.x 
  99. Frazão E, ed. (1999)։ «Nutrient contribution of food away from home»։ Agriculture Information Bulletin No. 750: America's Eating Habits: Changes and Consequences։ Washington, DC: US Department of Agriculture, Economic Research Service։ էջեր 213–239։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-07-08-ին 
  100. Pollan, Michael (22 April 2007)։ «You Are What You Grow»։ New York Times։ Վերցված է 2007-07-30 
  101. Kopelman and Caterson 2005:324.
  102. Metabolism alone doesn't explain how thin people stay thin։ John Schieszer (The Medical Post) 
  103. Seidell 2005 p.10
  104. 104,0 104,1 «WHO: Obesity and overweight»։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից-ից December 18, 2008-ին։ Վերցված է January 10, 2009 
  105. 105,0 105,1 105,2 «WHO | Physical Inactivity: A Global Public Health Problem»։ World Health Organization։ Վերցված է February 22, 2009 
  106. 106,0 106,1 «Diet modification for treatment and prevention of obesity»։ Endocrine (Review) 29 (1): 5–9։ February 2006։ PMID 16622287։ doi:10.1385/ENDO:29:1:135 
  107. «Prevalence, trends and environmental influences on child and youth physical activity»։ Med Sport Sci (Review)։ Medicine and Sport Science 50: 183–99։ 2007։ ISBN 978-3-318-01396-2։ PMID 17387258։ doi:10.1159/000101391 
  108. «Thirty-year trends of physical activity in relation to age, calendar time and birth cohort in Finnish adults»։ Eur J Public Health (Research Support) 18 (3): 339–44։ June 2008։ PMID 17875578։ doi:10.1093/eurpub/ckm092 
  109. «Declining rates of physical activity in the United States: what are the contributors?»։ Annu Rev Public Health (Review) 26: 421–43։ 2005։ PMID 15760296։ doi:10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144437 
  110. Wilks Desiree C., Sharp Stephen J., Ekelund Ulf, Thompson Simon G., Mander Adrian P., Turner Rebecca M., Jebb Susan A., Lindroos Anna Karin (23 February 2011)։ «Objectively Measured Physical Activity and Fat Mass in Children: A Bias-Adjusted Meta-Analysis of Prospective Studies»։ PLoS ONE 6 (2): e17205։ ISSN 1932-6203։ PMC 3044163։ PMID 21383837։ doi:10.1371/journal.pone.0017205 
  111. «Television viewing as a cause of increasing obesity among children in the United States, 1986–1990»։ Arch Pediatr Adolesc Med (Review) 150 (4): 356–62։ April 1996։ PMID 8634729։ doi:10.1001/archpedi.1996.02170290022003 
  112. «Time spent watching television, sleep duration and obesity in adults living in Valencia, Spain»։ Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. (Research Support) 24 (12): 1683–8։ December 2000։ PMID 11126224։ doi:10.1038/sj.ijo.0801434 
  113. «Television viewing and obesity in adult females» (PDF)։ Am J Public Health 81 (7): 908–11։ July 1991։ PMC 1405200։ PMID 2053671։ doi:10.2105/AJPH.81.7.908 
  114. «Media + Child and Adolescent Health: A Systematic Review» (PDF)։ Ezekiel J. Emanuel։ Common Sense Media։ 2008։ Վերցված է April 6, 2009 
  115. «Obesity and cardiovascular disease: pathophysiology, evaluation, and effect of weight loss»։ Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol. (Review) 26 (5): 968–76։ May 2006։ PMID 16627822։ doi:10.1161/01.ATV.0000216787.85457.f3 
  116. «FTO: the first gene contributing to common forms of human obesity»։ Obes Rev (Review) 9 (3): 246–50։ May 2008։ PMID 18373508։ doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00481.x 
  117. «Genetic epidemiology of obesity»։ Epidemiol Rev (Review) 29: 49–61։ 2007։ PMID 17566051։ doi:10.1093/epirev/mxm004 
  118. «The genetic contribution to non-syndromic human obesity»։ Nature Reviews Genetics (Review) 10 (7): 431–42։ June 2009։ PMID 19506576։ doi:10.1038/nrg2594 
  119. «Genetics of obesity in humans»։ Endocr. Rev. (Review) 27 (7): 710–18։ December 2006։ PMID 17122358։ doi:10.1210/er.2006-0040 
  120. Kolata, Gina (2007)։ Rethinking thin: The new science of weight loss – and the myths and realities of dieting։ Picador։ էջ 122։ ISBN 0-312-42785-9 
  121. Walley Andrew J., Asher Julian E., Froguel Philippe (July 2009)։ «The genetic contribution to non-syndromic human obesity.»։ Nat. Rev. Genet. (Review) 10 (7): 431–42։ PMID 19506576։ doi:10.1038/nrg2594։ «However, it is also clear that genetics greatly influences this situation, giving individuals in the same 'obesogenic' environment significantly different risks of becoming obese.» 
  122. «Eating, exercise, and "thrifty" genotypes: Connecting the dots toward an evolutionary understanding of modern chronic diseases»։ J. Appl. Physiol. (Review) 96 (1): 3–10։ 2004։ PMID 14660491։ doi:10.1152/japplphysiol.00757.2003 
  123. Wells JC (2009)։ «Thrift: A guide to thrifty genes, thrifty phenotypes and thrifty norms»։ International Journal of Obesity (Review) 33 (12): 1331–1338։ PMID 19752875։ doi:10.1038/ijo.2009.175 
  124. Wells JC (2011)։ «The thrifty phenotype: An adaptation in growth or metabolism?»։ American Journal of Human Biology (Review) 23 (1): 65–75։ PMID 21082685։ doi:10.1002/ajhb.21100 
  125. «Increased body fat mass and decreased extracellular fluid volume in adults with growth hormone deficiency»։ Clin. Endocrinol. 38 (1): 63–71։ 1993։ PMID 8435887։ doi:10.1111/j.1365-2265.1993.tb00974.x 
  126. «Psychiatric aspects of child and adolescent obesity: a review of the past 10 years»։ J Am Acad Child Adolesc Psychiatry (Review) 43 (2): 134–50։ February 2004։ PMID 14726719։ doi:10.1097/00004583-200402000-00008 
  127. «Psychiatric aspects of the obesity crisis»։ Psychiatr Times 27 (4): 47–51։ 2010 
  128. «Epidemiologic and economic consequences of the global epidemics of obesity and diabetes»։ Nat. Med. 12 (1): 62–6։ January 2006։ PMID 16397571։ doi:10.1038/nm0106-62 
  129. «Socioeconomic status and obesity: A review of the literature»։ Psychol Bull (Review) 105 (2): 260–75։ March 1989։ PMID 2648443։ doi:10.1037/0033-2909.105.2.260 
  130. 130,0 130,1 McLaren L (2007)։ «Socioeconomic status and obesity»։ Epidemiol Rev (Review) 29: 29–48։ PMID 17478442։ doi:10.1093/epirev/mxm001 
  131. 131,0 131,1 Wilkinson Richard, Pickett Kate (2009)։ The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better։ London: Allen Lane։ էջեր 91–101։ ISBN 978-1-84614-039-6 
  132. «The Spread of Obesity in a Large Social Network over 32 Years»։ New England Journal of Medicine (Research Support) 357 (4): 370–379։ 2007։ PMID 17652652։ doi:10.1056/NEJMsa066082 
  133. Björntorp P (2001)։ «Do stress reactions cause abdominal obesity and comorbidities?»։ Obesity Reviews 2 (2): 73–86։ PMID 12119665։ doi:10.1046/j.1467-789x.2001.00027.x 
  134. «Impact of objective and subjective social status on obesity in a biracial cohort of adolescents»։ Obesity Reviews (Research Support) 11 (8): 1018–26։ 2003։ PMID 12917508։ doi:10.1038/oby.2003.140 
  135. «The influence of smoking cessation on the prevalence of overweight in the United States»։ N. Engl. J. Med. 333 (18): 1165–70։ November 1995։ PMID 7565970։ doi:10.1056/NEJM199511023331801 
  136. «Consequences of smoking for body weight, body fat distribution, and insulin resistance»։ Am. J. Clin. Nutr. (Review) 87 (4): 801–9։ 1 April 2008։ PMID 18400700 
  137. «Number of children associated with obesity in middle-aged women and men: results from the health and retirement study»։ J Women's Health (Larchmt) (Comparative Study) 13 (1): 85–91։ 2004։ PMID 15006281։ doi:10.1089/154099904322836492 
  138. «A birth of inactivity? A review of physical activity and parenthood»։ Prev Med (Review) 46 (2): 99–110։ February 2008։ PMID 17919713։ doi:10.1016/j.ypmed.2007.08.003 
  139. «Obesity and Overweight» (PDF)։ World Health Organization։ Վերցված է February 22, 2009 
  140. 140,0 140,1 Caballero B (March 2001)։ «Introduction. Symposium: Obesity in developing countries: biological and ecological factors»։ J. Nutr. (Review) 131 (3): 866S–870S։ PMID 11238776 
  141. «A review of the association between obesity and cognitive function across the lifespan: implications for novel approaches to prevention and treatment»։ Obesity Reviews (Review) 12 (9): 740–755։ 2011։ PMID 21991597։ doi:10.1111/j.1467-789X.2011.00920.x 
  142. «Gut microbiota and its possible relationship with obesity»։ Mayo Clinic Proceedings (Review) 83 (4): 460–9։ April 2008։ PMID 18380992։ doi:10.4065/83.4.460 
  143. «Obesity and infection»։ Lancet Infect Dis (Review) 6 (7): 438–46։ July 2006։ PMID 16790384։ doi:10.1016/S1473-3099(06)70523-0 
  144. 144,0 144,1 144,2 144,3 Flier JS (2004)։ «Obesity wars: Molecular progress confronts an expanding epidemic»։ Cell (Review) 116 (2): 337–50։ PMID 14744442։ doi:10.1016/S0092-8674(03)01081-X 
  145. Zhang Y, Proenca R, Maffei M, Barone M, Leopold L, Friedman JM (Dec 1, 1994)։ «Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue.»։ Nature (Research Support) 372 (6505): 425–32։ PMID 7984236։ doi:10.1038/372425a0 
  146. Boulpaep, Emile L., Boron, Walter F. (2003)։ Medical physiology: A cellular and molecular approach։ Philadelphia: Saunders։ էջ 1227։ ISBN 0-7216-3256-4 
  147. World Health Organization (2000). Obesity: preventing and managing the global epidemic (Report). World Health Organization. pp. 1–2. http://www.who.int/iris/handle/10665/42330#sthash.8pQS2f7r.dpuf։ Վերցված է 1 February 2014. 
  148. Satcher D (2001)։ The Surgeon General's Call to Action to Prevent and Decrease Overweight and Obesity։ U.S. Dept. of Health and Human Services, Public Health Service, Office of Surgeon General։ ISBN 978-0-16-051005-2 
  149. Moyer VA (4 September 2012)։ «Screening for and management of obesity in adults: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement»։ Annals of Internal Medicine (Practice Guideline) 157 (5): 373–8։ PMID 22733087։ doi:10.7326/0003-4819-157-5-201209040-00475 
  150. Brook Barnes (2007-07-18)։ «Limiting Ads of Junk Food to Children»։ New York Times։ Վերցված է 2008-07-24 
  151. «Fewer Sugary Drinks Key to Weight Loss - healthfinder.gov»։ U.S. Department of Health and Human Services։ Վերցված է Oct 18, 2009 
  152. «WHO urges global action to curtail consumption and health impacts of sugary drinks»։ WHO։ Վերցված է 13 October 2016 
  153. «Indicators of activity-friendly communities: An evidence-based consensus process»։ Am J Prev Med (Research Support) 31 (6): 530–32։ December 2006։ PMID 17169714։ doi:10.1016/j.amepre.2006.07.026 
  154. Storing up problems; the medical case for a slimmer nation։ London: Royal College of Physicians։ 2004-02-11։ ISBN 1-86016-200-2 
  155. «Obesity: guidance on the prevention, identification, assessment and management of overweight and obesity in adults and children» (PDF)։ National Institute for Health and Clinical Excellence(NICE)։ National Health Services (NHS)։ 2006։ Վերցված է April 8, 2009 
  156. Wanless Sir Derek, Appleby John, Harrison Anthony, Patel Darshan (2007)։ Our Future Health Secured? A review of NHS funding and performance։ London, UK: The King's Fund։ ISBN 1-85717-562-X 
  157. «Obesity Policy Action framework and analysis grids for a comprehensive policy approach to reducing obesity»։ Obes Rev 10 (1): 76–86։ January 2009։ PMID 18761640։ doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00524.X 
  158. 158,0 158,1 158,2 Haslam D (March 2007)։ «Obesity: a medical history»։ Obes Rev (Review)։ 8 Suppl 1: 31–36։ PMID 17316298։ doi:10.1111/j.1467-789X.2007.00314.x 
  159. 159,0 159,1 «Obesity and overweight»։ World Health Organization։ Վերցված է April 8, 2009 
  160. Hales Craig M., Carroll Margaret D., Fryar Cheryl D., Ogden Cynthia L. (October 2017)։ «Prevalence of Obesity Among Adults and Youth: United States, 2015–2016»։ NCHS data brief (288): 1–8։ ISSN 1941-4927։ PMID 29155689 
  161. Seidell 2005 p.5
  162. «Severe obesity: Investigating the socio-demographics within the extremes of body mass index»։ Obesity Research & Clinical Practice 2 (1): I–II։ 2008։ PMID 24351678։ doi:10.1016/j.orcp.2008.01.001 
  163. Tjepkema M (2005-07-06)։ «Measured Obesity–Adult obesity in Canada: Measured height and weight»։ Nutrition: Findings from the Canadian Community Health Survey։ Ottawa, Ontario: Statistics Canada 
  164. «Online Etymology Dictionary: Obesity»։ Douglas Harper։ Վերցված է December 31, 2008 
  165. «Obesity, n»։ Oxford English Dictionary 2008։ Արխիվացված օրիգինալից January 11, 2008-ին։ Վերցված է March 21, 2009 
  166. Zachary Bloomgarden (2003)։ «Prevention of Obesity and Diabetes»։ Diabetes Care (Review) 26 (11): 3172–78։ PMID 14578257։ doi:10.2337/diacare.26.11.3172 
  167. 167,0 167,1 «History of Medicine: Sushruta – the Clinician – Teacher par Excellence» (PDF)։ Dwivedi, Girish & Dwivedi, Shridhar։ 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-10-10-ին։ Վերցված է 2008-09-19 
  168. Theodore Mazzone, Giamila Fantuzzi (2006)։ Adipose Tissue And Adipokines in Health And Disease (Nutrition and Health)։ Totowa, NJ: Humana Press։ էջ 222։ ISBN 1-58829-721-7 
  169. Keller p. 49
  170. Gilman Sander L (2004)։ Fat Boys: A Slim Book։ University of Nebraska Press։ էջ 18։ ISBN 0803221835 
  171. Breslow L (September 1952)։ «Public Health Aspects of Weight Control»։ Am J Public Health Nations Health 42 (9): 1116–20։ PMC 1526346։ PMID 12976585։ doi:10.2105/AJPH.42.9.1116 
  172. 172,0 172,1 «Bias, discrimination, and obesity»։ Obes. Res. (Review) 9 (12): 788–805։ December 2001։ PMID 11743063։ doi:10.1038/oby.2001.108 
  173. «Is Miss America an undernourished role model?»։ JAMA (Letter) 283 (12): 1569։ 2000։ PMID 10735392։ doi:10.1001/jama.283.12.1569 
  174. 174,0 174,1 «Changing perceptions of weight in Great Britain: comparison of two population surveys»։ BMJ 337: a494։ 2008։ PMC 2500200։ PMID 18617488։ doi:10.1136/bmj.a494 
  175. Fumento, Michael (1997)։ The Fat of the Land: Our Health Crisis and How Overweight Americans Can Help Themselves։ Penguin (Non-Classics)։ էջ 126։ ISBN 0-14-026144-3 
  176. 176,0 176,1 Puhl R., Henderson K., and Brownell K. 2005 p.29
  177. «Obesity and labour market success in Finland: The difference between having a high BMI and being fat»։ Economics and Human Biology 7 (1): 36–45։ 2009։ PMID 19249259։ doi:10.1016/j.ehb.2009.01.008 
  178. «The medical care costs of obesity: An instrumental variables approach»։ Journal of Health Economics 31 (1): 219–30։ January 2012։ PMID 22094013։ doi:10.1016/j.jhealeco.2011.10.003 
  179. «National medical spending attributable to overweight and obesity: How much, and who's paying»։ Health Affairs։ Online (May)։ 1 January 2003։ doi:10.1377/hlthaff.w3.219 
  180. «Obesity and overweight: Economic consequences»։ Centers for Disease Control and Prevention։ 22 May 2007։ Վերցված է 2007-09-05 
  181. «The cost of overweight and obesity in Australia»։ The Medical Journal of Australia (Comparative Study) 192 (5): 260–64։ 2010։ PMID 20201759 
  182. Cummings Laura (5 February 2003)։ «The diet business: Banking on failure»։ BBC News։ Վերցված է 25 February 2009 
  183. «Lifetime Medical Costs of Obesity: Prevention No Cure for Increasing Health Expenditure»։ PLoS Med. (Comparative Study) 5 (2): e29։ February 2008։ PMC 2225430։ PMID 18254654։ doi:10.1371/journal.pmed.0050029 
  184. Bakewell J (2007)։ «Bariatric furniture: Considerations for use»։ Int J Ther Rehabil 14 (7): 329–33 
  185. «Obesity status and sick leave: a systematic review»։ Obes Rev (Review) 10 (1): 17–27։ January 2009։ PMID 18778315։ doi:10.1111/j.1467-789X.2008.00521.x 
  186. «Obesity and workers' compensation: Results from the Duke Health and Safety Surveillance System»։ Arch. Intern. Med. (Research Support) 167 (8): 766–73։ 2007։ PMID 17452538։ doi:10.1001/archinte.167.8.766 
  187. «Alabama "Obesity Penalty" Stirs Debate»։ Don Fernandez։ Վերցված է April 5, 2009 
  188. Puhl R., Henderson K., and Brownell K. 2005 p.30
  189. Lisa DiCarlo (2002-10-24)։ «Why Airlines Can't Cut The Fat»։ Forbes.com։ Վերցված է 2008-07-23 
  190. «Economic and environmental costs of obesity: The impact on airlines»։ American journal of preventive medicine (Letter) 27 (3): 264։ 2004։ PMID 15450642։ doi:10.1016/j.amepre.2004.06.004 
  191. Lauren Cox (July 2, 2009)։ «Who Should Pay for Obese Health Care?»։ ABC News։ Վերցված է 2012-08-06 
  192. 192,0 192,1 «109th U.S. Congress (2005–2006) H.R. 554: 109th U.S. Congress (2005–2006) H.R. 554: Personal Responsibility in Food Consumption Act of 2005»։ GovTrack.us։ Վերցված է 2008-07-24 
  193. 193,0 193,1 Basulto Dominic (June 20, 2013)։ «A changing battlefield in the fight against fat»։ The Washington Post։ Արխիվացված օրիգինալից June 21, 2013-ին։ Վերցված է June 20, 2013 
  194. «Obesity can be deemed a disability at work - EU court»։ Reuters։ December 18, 2014։ Վերցված է December 18, 2014 
  195. «What is NAAFA»։ National Association to Advance Fat Acceptance։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 12, 2009-ին։ Վերցված է February 17, 2009 
  196. «ISAA Mission Statement»։ International Size Acceptance Association։ Վերցված է February 17, 2009 
  197. 197,0 197,1 Pulver, Adam (2007)։ An Imperfect Fit: Obesity, Public Health, and Disability Anti-Discrimination Law։ Social Science Electronic Publishing։ SSRN 1316106 
  198. Neumark-Sztainer D (March 1999)։ «The weight dilemma: a range of philosophical perspectives»։ Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. (Review)։ 23 Suppl 2: S31–37։ PMID 10340803։ doi:10.1038/sj.ijo.0800857 
  199. National Association to Advance Fat Acceptance (2008)։ «We come in all sizes»։ NAAFA։ Վերցված է 2008-07-29 
  200. «International Size Acceptance Association – ISAA»։ International Size Acceptance Association։ Վերցված է January 13, 2009 
  201. O’Connor Anahad (August 9, 2015)։ «Coca-Cola Funds Scientists Who Shift Blame for Obesity Away From Bad Diets»։ New York Times 
  202. Nestle Marion (12 September 2016)։ «Invited Commentary: Food Industry Funding of Nutrition Research: The Relevance of History for Current Debates»։ JAMA Internal Medicine 176 (11): 1685–86։ PMID 27618496։ doi:10.1001/jamainternmed.2016.5400 
  203. 203,0 203,1 «Reducing obesity and related chronic disease risk in children and youth: a synthesis of evidence with 'best practice' recommendations»։ Obes Rev (Review)։ 7 Suppl 1: 7–66։ February 2006։ PMID 16371076։ doi:10.1111/j.1467-789X.2006.00242.x 
  204. «Evidence for secular trends in children's physical activity behaviour»։ Br J Sports Med (Review) 39 (12): 892–97, discussion 897։ December 2005։ PMC 1725088։ PMID 16306494։ doi:10.1136/bjsm.2004.016675 
  205. «Effectiveness of intervention on physical activity of children: systematic review and meta-analysis of controlled trials with objectively measured outcomes (EarlyBird 54)»։ BMJ (Clinical Research Ed.) (Review, Meta-analysis) 345: e5888։ 2012։ PMID 23044984։ doi:10.1136/bmj.e5888 
  206. Mead Emma, Brown Tamara, Rees Karen, Azevedo Liane B., Whittaker Victoria, Jones Dan, Olajide Joan, Mainardi Giulia M., Corpeleijn Eva (2017)։ «Diet, physical activity and behavioural interventions for the treatment of overweight or obese children from the age of 6 to 11 years»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 6: CD012651։ ISSN 1469-493X։ PMID 28639319։ doi:10.1002/14651858.CD012651 
  207. 207,0 207,1 Lund Elizabeth M. (2006)։ «Prevalence and Risk Factors for Obesity in Adult Dogs from Private US Veterinary Practices»։ Intern J Appl Res Vet Med 4 (2): 177–86 
  208. «Prevalence of obesity in dogs examined by Australian veterinary practices and the risk factors involved»։ Vet. Rec. 156 (22): 695–702։ May 2005։ PMID 15923551։ doi:10.1136/vr.156.22.695 
  209. «Overweight in dogs, but not in cats, is related to overweight in their owners»։ Public Health Nutr 13 (1): 1–5։ June 2009։ PMID 19545467։ doi:10.1017/S136898000999022X 


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png