Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն
Centrilobular emphysema 865 lores.jpg
Թոքերի մակրոսկոպիկ պատկեր, որտեղ երևում է ծխելու համար տիպիկ ցենտրիլոբուլյար էմֆիզեմա: Թոքի այս կտրվածքի վրա երևում են բազմաթիվ խոռոչներ՝ լցված ծանր սև ածխային նստվածքներով:
Տեսակ Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն, օդատար ուղիների օբստրուկտիվ հիվանդություն, էմֆիզեմա, թոքի էմֆիզեմա և այլն
Ենթադաս obstructive lung disease[1]
Պատճառ Ծխախոտի օգտագործում, օդի աղտոտվածություն, ժառանգականություն[2]
Բուն պատճառ C3199[1] և C3199[3]
Հիվանդության ախտանիշ Շնչահեղձություն, հազ խորխարտադրությամբ[4]
Բուժում Ծխելը դադարեցնել, շնչառական ռեաբիլիտացիա, թոքի փոխպատվաստում[2]
Բժշկական մասնագիտություն թոքաբանություն
ՀՄԴ-9 490, 492, 494 և 496
OMIM 606963 և 606963
Հիվանդությունների բազա 2672
MedlinePlus 000091
eMedicine 807143
MeSHID D029424 և D029424
Disease Ontology DOID:3083 և DOID:3083
NCI Thesaurus C3199[1] և C3199[3]
Բարդություններ ԹՔՕՀ-ի սրացում
Ախտորոշում շնչառական թեսթեր, թոքերի ֆունկցիան գնահատող թեսթեր[5]
Հաճախություն 174.5 միլիոն (2015)[6]
Մահացություն 3.2 միլիոն (2015)[7]
Սկիզբը 40 տարեկանից բարձր[8]
Chronic obstructive pulmonary disease Վիքիպահեստում

Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն (ԹՔՕՀ) հանդիսանում է թոքերի օբստրուկտիվ ախտաբանության տեսակ, որը բնորոշվում է երկարատև շնչառական խնդիրներով և օդի թույլ հոսքով[4][9]: Հիմնական ախտանշանները համարվում են շնչահեղձությունը և խորխարտադրությամբ հազը[4]: ԹՔՕՀ հանդիսանում է պրոգրեսիվող հիվանդություն և բնութագրվում է ժամանակի ընթացքում վիճակի տիպիկ վատացմամբ[10]: Արդյունքում առօրյա գորխունեությունը, ինպես օրինակ զբոսանքը կամ հագնվելը տրվում են դժվարությամբ[8]: Տիպիկ ԹՔՕՀ-ը ներառում է քրոնիկ բրոնխիտը և էմֆիզեման[8], որտեղ «քրոնիկ բրոնխիտ»-ը հանդիսանում է երկու տարվա ընթացքում մեկ տարում նվազագույնը երեք ամիս տևող հազ արտադրությամբ[4], իսկ «էմֆիզեմա»-ն հանդիսանում է դիստալ օդատար ուղիների ոչ միանման մեծացում՝ ալվեոլների ացինուսների կազմաքանդմամբ, թոքերի էլաստիկության կորստով ուղեկցվող և ֆիբրոզ փոփոխությունների բացակայությամբ[11]:

ԹՔՕՀ-ի հիմնական պատճառը հանդիսանում է ծխելը, այնպիսի գործոնների հետ ինրպիսիք են՝ օդի աղտոտվածությունը և ժառանգականությունը, որոնք սակայն շատ փոքր դեր են տանում[2]: Զարգացող երկրներում ամենատարածված պատճառներից են վատ օդափոխվող ջեռուցումը և խոհարարական կրակները[8]: Այս գրգռիչների տևական ազդեցությունը բերում է բորբոքային պատասխանի ձևավորման, որի հետևանքով առաջանում է փոքր տրամաչափի օդատար ուղիների նեղացում և թոքային հյուսվածքի կազմաքանդում[12]: Ախտորոշումը հաստատվում է հիմնվելով թոքերի ֆունկցիոնալ թեսթերի արդյունքում գրնացվող օդի հոսքի թուլացման վրա[5]: Ի տարբերություն ասթմայի՝ օդի հոսքը չի բարելավվում բրոխոլայնիչների կիրառումից հետո[8]:

ԹՔՕՀ-ի մի շարք դեպքեր կարելի է կանխարգելել, նվազեցնելով ռիսկի գործոնների ազդեցությունը[13], ներառյալ ծխելու նվազեցումը և շրջակա օդի որակի բարելավումը[8]: Քանի որ հնրավոր բուժման ընթացքում վիճակի վատացումը շարունակվում է, դեռևս ընդունված բուժման մոտեցում հայտնի չէ[8]: ԹՔՕՀ-ի բուժումը հաճախ ենթադրում է ծխախոտի կիրառման դադարեցումը, պատվաստումները և բրոնխոլայնիչների և ստերոիդների օդացրիչների օգտագործումը[2]: Որոշ մարդկանց մոտ կարող է դիտվել դրական փոփոխություններ երկարատև թթվածնաթերապիայից կամ թոքի փոխպատվաստումից հետո[12]: Նրանց մոտ, ովքեր ունենում են հիվանդության հաճախակի սրացումներ, կարող է ի հայտ գալ դեղորայքի կիրառման կամ հոսպիտալացման անհրաժեշտության աճ[2]:

2015 թվականի դրությամբ ԹՔՕՀ-ով հիվանդների թիվը կազմում էր 174.5 մլն (համաշխարհային բնակչության 2.4%-ը)[6]: Որպես կանոն այն դրսևորվում է 40 տարեկանից բարձր տարիք ունեցողների մոտ[8]: Հիվանդացությունը կանանց և տղամարդկանց մոտ հիմնականում դրսևորվում է հավասար հաճախությամբ[8]: 2015 թվականին այս ախտահարման հետևանքով մահացությունը կազմել է 3.2 մլն, մինչդեռ 1990 թվականին՝ 2.4 մլն[7][14]: Այս մահացությունների ավելի քան 90%-ը բաժին են ընկել զարգացող երկրներին[8]: Կանխատեսվում է մահացության թվի ավելացման տենդենց՝ պայմանավորված զարգացող երկրներում ծխախոտի կրառման ավելացմամբ և մի շարք երկրներում պոպուլյացիայի միջին տարիքի աճով[15]: Այդ պատճառով 2010 թվականին էկոնոմիկ ծախսերը գնահատվել են 2.1 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար[16]:

Վիդեո բացատրություն

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(աուդիո)
Խզզոցներ
Ստետոսկոպով թոքերի աուսկուլտացիայի ժամանակ լսվող աղմուկ՝ ԹՔՕՀ-ով հիվանդի մոտ
Օգնություն

ԹՔՕՀ-ին ամենաբնորոշ ախտանիշներն են համարվում խորխարտադրությունը, դժվարաշնչությունը և հազն արտադրույամբ[17]: Այս ախտանիշներըսովորաբար երկարատև դրսևորում են ունենում[18] և ժամանակի ընթացքում ավելի վատթարանում են[12]: Դեռևս պարզ չէ, արդյոք կան ԹՔՕՀ-ի տարբեր տեսակներ[2]: Նախկինում ԹՔՕՀ-ը տարանջատում էին էմֆիզեմայի և քրոնկիկ բրոնխիտի, սակայն էմֆիզեման նկարագրում է առավելապես հիվանդության արդյունքում թոքային հյուսվածքում առաջացող փոփոխությունը, քան հենց բուն հիվանդությունը, իսկ քրոնիկ բրոնխիտը պարզապես ներկայացնում է այն ախտանիշները, որոնք կարող են դրսևորվորվել կամ բացակայել ԹՔՕՀ-ի ժամանակ[10]:

Հազ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության զարգացման առաջին նշանը հաճախ լինում է քրոնիկ հազը: Եթե այն դրսևորվում է նվազագույնը երկու տարվա կտրվածքով յուրաքանչյուր տարի, տևելով ավելի քան երեք ամիս, և ուղեկցվում է խորխարտադրությամբ առանց որևէ այլ բացատրության, ապա դա ընդունվում է որպես քրոնիկ բրոնխիտ: Այս վիճակը կարող է դրսևորվել մինչ ԹՔՕՀ-ի ամբողջական զարգացումը: Արտադրվող խորխի քանակությունը կարող է աճել՝ մի քանի ժամից մինչև օրերի ընթացքում: Որոշ դեպքերում հազը կարող է բացակայել կամ առաջանալ երբեմն և կարող է լինել առանց արտադրության: ԹՔՕՀ-ով հիվանդ որոշ մարդիք վերագրում են այս նշանները «ծխողների հազ»-ին: Կախված հասարակական և մշակութային սովորություններից՝ խորխը կարող են կուլ տալ կամ թքել: Խիստ ուժեղ հազը կարող է նույնիսկ բերել կողերի կոտրվածքի կամ գիտակցության կարճատև կորստի: ԹՔՕՀ-ով տառապողներին բնորոշ են երկար տևող հաճախակի մրսածության դեպքերը[17]:

Դժվարաշնչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դժվարաշնչությունը հաճախակի հանդիպող այն ախտանիշն է, որն ամենից շատն է անհանգստություն պատճառում հիվանդին[19]: Նրանք հաճախ իրենց զգացողությունը նկարագրում են որպես «շնչելը լրացուցիչ ջանքեր է պահանջում», «շնչահեղձ եմ լինում» կամ «չեմ կարող բավական օդ ներշնչել»[20]: Տարբեր արտահայտություններ կարող են կիրառվել տարբեր մշակույթներում[17]: Հիմնականում երկարատև դժվարաշնչությունը համարվում է վատ և բերում է հիվանդության ընթացքի ավելի վատթարացման[17]: Թոքերի հիվանդության ծանր ընթացքի կամ վերջին փուլերի ընփացքում այս ախտանիշը կարող է դրսևորվել նույնիսկ հանգստի ժամանակ և առկա լինել մշտապես[21][22]: Սա հանդիսանում է ԹՔՕՀ-ով հիվանդների մոտ անհանգստության զգացումի առաջացման և կյանքի որակի իջեցման պատճառ[17] Many people with more advanced COPDbreathe through pursed lips and this action can improve shortness of breath in some. Առավել ծանր ընթացող ԹՔՕՀ-ով հիվանդները հաճախ շնչում են սեղմված շուրթերով, ինչը որոշակի չափով կարող է թեթևացնել շնչառությունը[23][24]:

Այլ հատկանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԹՔՕՀ-ի ժամանակ արտաշնչումը տևում է ավելի երկար, քան՝ արտաշնչումը[25]: Կրծքավանդակում ճնշման զգացում ևս կարող է առաջանալ[17], որը սակայն ԹՔՕՀ-ին շատ բնորոշ չէ և կարող է վկայել այլ խնդրի առկայության մասին[19]: Թոքերը ստետոսկոպոլ լսելու ժամանակ հնարավոր է լսվեն խզզոցներ կամ թուլացած շնչառություն՝ օդի նեղացած օդատար ուղիներ մտնելու ժամանակ[25]: Տակառաձև կրծքավանդակը հադիսանում է ԹՔՕՀ-ի բնութագրիչ նշան, որը սակայն համեմատաբար հազվադեպ է հանդիպում[25]: Հիվադնության ընթացքի վատթարացման դեպքում կարող է ի հայտ գալ հարկադրական դիրք՝ առաջ թեքված, ձեռքերով հենված ազդրերին կամ աթոռի հենակին[18]:

Ծանր աստիճանի ԹՔՕՀ-ը բերում է թոքային զարկերակներում ճնշման բարձրացման, որի հետևանքով մեծանում է ծանրաբեռնվածությունը սրտի աջ փորոքի վրա[12][26][27]: Այս վիճակը բնութագրվում է որպես թոքային սիրտ, որը բերում է ոտքերի այտուցների[17] և պարանոցային երակների արտափքման առաջացմանը[12]: Թոքերի բոլոր ախտահարումների թոքային սիրտ ամենահաճախ առաջացնողը ԹՔՕՀ-ն է[26]: Թոքային սրտի հանդիպման հաճախականությունը նվազեց հավելյալ թթվածնի կիրառումն սկսելու հետ[18]:

ԹՔՕՀ-ը հաճախ դրսևորվում է այլ հիվանդությունների հետ համատեղ, պայմանավորված դրանց ընդհանու ռիսկի գործոնների ազդեցությամբ[2]: Դրանց թվին են պատկանում սրտի իշեմիկ հիվանդությունը, զարկերակային գերճնշումը, Շաքարային դիաբետը, մկանային ատրոֆիան, օստեոպորոզը, թոքի քաղցկեղը, տագնապային վիճակները, սեռական ֆունկցիայի խանգարումները և ընկճախտը[2][28]: Հիվանդության ծանր ընթացքի ժամանակ բնորոշ է նաև մշտական հոգնածության զգացողության առկայությունը[17]: Թմբկափայտի մատների առկայությունը սպեցիֆիկ չէ ԹՔՕՀ-ի համար, և դրա առկայության դեպքում անհրաժեշտ է իրականացնել հետազոտություններ՝ հնարավոր պատճառ հանդիսացող թոքի քաղցկեղը հայտնաբերելու նպատակով[29]:

Սրացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԹՔՕՀ-ի սրացում համարվում է հիվանդի մոտ դժվարաշնչության ավելացումը, խորխի քանակի մեծացումը, դրա գույնի փոփոխությունը՝ թափանցիկից կանաչավուն կամ դեղնավուն երանգի, կամ հազի ուժգնացումը[25]: Սրացման դրսևորումները կարող են լինել հաճախացած շնչառությունը, սրտի զարկերի հաճախացումը, քրտնարտադրությունը, շնչառությանը պարանոցային մկանների մասնակցությունը, մաշկի կապտավուն երանգը և շշմածության կամ ագրեսիվ վարքի ի հայտ գալը՝ շատ ծանր սրացումների դեպքում[25][30]: Աուսկուլտացիայի ժամանակ կարող է նաև լսվել ճարճատյուն (կրեպիտացիա)[31]:


Պատճառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԹՔՕՀ-ի առաջին պատճառական գործոն է հանդիսանում ծխելը, մասնագիտական աղտոտումների և ներքին հրդեհների հետ միասին, որոնք ևս նշանակալի դեր ունեն որոշ երկրներում[10]: Որպես կանոն այս աղտոտումները պետք է ի հայտ գան ախտանշանների զարգացումից մի քնաի տասնամյակ առաջ[10]: Մարդկան գենետիկական առանձնահատկությունները ևս ազդում են հիվանդացության ռիսկի վրա[10]:

Ծխել[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուշ 1990 թվականներից մինչև վաղ 2000 փվականներ ծխախոտ օգտագործող կանանց տոկոսը
Ուշ 1990 թվականներից մինչև վաղ 2000 փվականներ ծխախոտ օգտագործող տղամարդկանց տոկոսը: Ուշադրություն դարձնել տղամարդկանց և կանանց համար կիրառված սանդղակներին[32]:

ԹՔՕՀ-ի առաջնային ռիսկէ հանդիսանում ծխախոտի օգտագործումը[10]: Ծխախոտ օգտագործողների շուրջ 20%-ի [33] և ամբողջ կյանքի ընթացքում մշտապես ծխողների շուրջ կեսի մոտ զարգանում է ԹՔՕՀ[34]: ԱՄՆ-ում և Միացյալ Թագավորությունում ԹՔՕՀ-ով տառապողների 80–95%-ը հանդիսանում են կամ նախկինում եղել են ծխող[33][35][36]: ԹՔՕՀ-ի զարգացման հավանականությունն աճում է ծխի ընդհանուր ազդեցությամբ պայմանավորված[37]: Ընդ որում կանայք ավելի հակված են ծխի բացասական ազդեցությանը ենթարկվելուն քան տղամարդիք[36]: Չծխողների շրջանում հիվանդության դեպքերի 20%-ի զարգացումը դիտվում է պասիվ ծխելով պայմանավորված[35]: Մարիհուանայի, սիգարի և ջրամորճի օգտագործումը ևս ազդում է ռիսկի վրա[10]: Ջրամործի օգտագործումը համարվում է նույքան վնասակար, որքան սովորական ծխախոտինը[38]: Մարիհուանայի հետևանքով հիվադության զարգացում կարող է դիտվել վերջինի չափից շատ օգտագործման դեպքում[39]: Հղիների կողմից ծխախոտի օգտագործումը կարող է բարձրացնել ԹՔՕՀ-ի զարգացման ռիսկը երեխայի մոտ[10]: Միևնույն քանակությամբ ծխող կանանց մոտ ԹՔՕՀ-ի առաջացման ռիսկնավելի բարձրէ քան՝ տղամարդկանց[40]:

Օդի աղտոտվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վատ օդափոխվող խոհարարական կրակները, որոնք ստացվում են կենսազանգվածների, օրինակ՝ փայտի կամ աթարի այրումից, բերում են ներքին տարածության օդի աղտոտման և հանդիսանում են զարգացող երկրներում ԹՔՕՀ-ի առաջացմանը բերող պատճառ[41]: Նման աղբյուրից ստացվող կրակները հանդիսանում են շուրջ 3 միլիարդ մարդկանց համար սննդի պատրաստման և ջեռուցման հիմնական աղբյուր,և առավելապես իրենց ազդեցությունն ունենում են կանանց վրա[10][41]: Սա հանդիսանում է հիմնական էներգիայի աղբյուր Հնդկաստանի տների 80%-ում, Չինաստանում և Ենթասահարայում[13]:

Խոշոր քաղաքի բնակիչներն ավելի հակված են ԹՔՕՀ ունենալու, քան գյուղական շրջաններում բնակվողները[42]: Մինչ քաղաքային օդի աղտոտվածությունը հանդիսանում է ԹՔՕՀ-ի սրացման պատճառ, դրա դերը հիվանդության առաջացման հարցում դեռևս պարզաբանված չէ[10]: Արտաքին միջավայրի աղտոտված օդ ունեցող շրջաններում, ներառյալ թերայրման գազերը, ԹՔՕՀ-ի զարգացման վտանգը զգալի բարձր է[13]: Համենայն դեպս ի համեմատ ծխելու, այս գործոնի դերը զգալի փոքր է[10]:

Մասնագիտական աղտոտումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխատավայրում փոշու, քիմիկատների և գոլորշիների ինտենսիվ և երկարատև բարձրացնում են ԹՔՕՀ-ի զարգացման ռիսկը և՛ ծխողների, և՛ չծխողների մոտ[43]: Հիվանդության դեպքերի 10–20%-ի պատճառ համարվում է աշխատավայրի աղտոտվածությունը[44]: ԱՄՆ-ում այս գործոնը համարվում է երբեք ծխախոտ չօգտագործածների մոտ հիվանդության առաջացման առավել քան 30% դեպքերի պատճառ, և հնարավոր է ունի ռավել մեծ ազդեցություն վերահսկողության ցածր մակարդակ ունեցող երկրներում[10]:

Մի շարք արդյունաբերական ուղղություններ և աղբյուրներ հաստատվել են հիվանդության առաջացման գործոններ, ներառյալ[13]՝ ածխարդյունաբերությունը, ոսկու արդյունաբերությունը, բամբակի արտադրությունը, աշխատանքը կապված կադմիումի և իզոցիանաթթվի և զոդման հետևանքով առաջացող գոլորշիների հետ[43]: Գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատելը ևս համարվում է ռիսկ[13]: Որոշ մասնագիտությունների հետևանքով առաջացող վնասը գնահատվել է համարժեք օրական 1.5-2 տուփ ծխախոտի օգտագործմանը[45]: Սիլիցիումի և ապակեպլաստի փոշիների ազդեցությունը կարող է բերել ԹՔՕՀ-ի զարգացմանը, և անմիջապես դրա հետ կապ չունեցող սիլիկոզի ռիսկի բարձրացմանը[46][47]: Փոշու և ծխախոտի ազդեցությունների բացասական հետևանքը դիտարկվում է որպես հավելյալ կամ գուցե առավել քան հավելյալ[45]:

Ժառանգականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԹՔՕՀ-ի զարգացման հարցում ժառանգականությունը ունի կարևոր դեր[10]: Այն առավել բնորոշ է ԹՔՕՀ ունեցողների բարեկամների մոտ, ովքեր ծխում են, քան նրանց՝ ովքեր չեն ծխում[10]: Ներկայումս միակ հստակ ժառանգական ռիսկի գործոնը հանդիսանում է ալֆա 1-անտիտրիպսինի անբավարարությունը[48]: Ռիսկը հատկապես բարձր է ալֆա 1-անտիտրիպսինի անբավարարություն ունեցողի մոտ, ով նաև ծխում է[48]: Այս գործոնը պայմանավորում է դեպքերի 1–5%-ը[48][49] և այս վիճակը հանդիպում է 10.000-ից 3-4-ի մոտ[18]: Այլ ժառանգական գործոնների դերը դեռ ուսումնասիրվում է[48], որոնցից շատերի ազդեցությունը բավականին հավանական է[13]:

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ գործոնների դերը ԹՔՕՀ-ի առաջացման հարցում համարվում է ավել պակաս նշանակալի: Ռիսկն ավելի բարձր է անապահով բնակչության շրջանում ,սակայն արդյոք դա պայմանավորված է հենց աղքատությամբ, թե դրա հետ կապված գործոնների հետ, ինչպիսիք են՝ օդի աղտոտվածությունը և թերսնուցումը, լիովին պարզաբանված չէ[10]: Նախնական հետազոտությունների համաձայն՝ ասթմա և օդատար ուղիների գերգրգռականություն ունեցող անձիք առավել հակված են ԹՔՕՀ-ի առաջացմանը[10]: Ծննդյան գործոնները, ինչպես օրինակ՝ նորածնի ցածր քաշը, ևս կարող են ունենալ իրենց դերը, ինչպես նաև ինֆեկցիոն հիվանդությունները, ներառյալ՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը և տուբերկուլոզը[10]: Շնչական վարակները, ինչպես օրինակ թոքաբորբը, չունեն ազդեցություն ԹՔՕՀ-ի զարգացման հարցում, համենայն դեպս մեծահասակների շրջանում[18]:

Սրացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության սրացումը (ախտանշանների հանկարծակի վատացումը)[50] հիմնականում մակածվում է վարակի կամ միջավայրի աղտոտիչների կողմից, կամ երբեմն այլ գործոններով, ինչպես օրինակ դեղորայքի անհիմն օգտագործումը[51]: Վարակների հանդիսանում են սրացման 50-75% դեպքերի պատճառ[51][52], որոնցից բակտերիալ և վիրուսային վարակները կազմում են յուրաքանչյուրը 25%-ը, և երկուսը միաժամանակ 25%-ը[53]: Միջավայրի աղտոտվածությունը ներառում է և՛ արտաքին, և՛ ներքին օդային միջավայրի վատ որակը[51]: Անմիջական ծխախոտի օգտագործումը և պասիվ ծխող լինելը ևս բարձրացնում են ռիսկը[13]: Օդի ցածր ջերմաստիճանը ևս կարող է իր դերն ունենալ, ինչը բացատրում է սրացման դեպքերի հաճաշացումը ձմռանը[54]: Այլ հիվանդության հետ համատեղման դեպքում սրացումներն ավելի հաճախ են լինում. թեթև աստիճանի հիվանդության դեպքում տարեկան 1.8, միջին աստիճանի՝ 2-3 տարեկան, ծանր աստիճանի՝ 3.4 տարեկան[55]: Հաճախակի սրացումներով ընթացքի դեպքում թոքերի ֆունկցիայի վատացումն ընթանում է շատ ավելի արագ[56]: Թոքային էմբոլիան (թոքային զարկերակներում արյան մակարդուկ) կարող է վատացնել նախա-ԹՔՕՀ-ային ախտանշանները[2]: ԹՔՕՀ-ի ժամանակ թոքային էմբոլիայի առաջացման մասին խոսող նշաններն են պլևրալ ցավերը և սրտային անբավարարությունը՝ առանց ինֆեկցիայի նշանների[57]:

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախից ներկայացված է թոքերի և օդատար ուղիների պատկերը, ներառյալ առողջ բրոնխիոլների և ալվեոլների կտրվածքի սխեման: Աջից պատկերված են ԹՔՕՀ-ի հետևանքով ախտահարված թոքերը և վնասված բրոնխիոլների և ալվեոլների կտրվածքի սխեման:
Թոքի էմֆիզեմա: Վիդեո բացատրություն:

ԹՔՕՀ-ը հանդիսանում է թոքերի օբստրույտիվ տիպի հիվանդության տեսակ, որին բնորոշ են ոչ լիովին դարձելի նվազած օդի հոսք (օդի հոսքի սահմանափակում) և ամբողջապես արտաշնչելու ունակության բացակայություն (օդային թակարդ)[2]: Օդի հոսքի թուլացումը հանդիսանում է թոքային հյուսվածքի կազմաքանդման (հայտնի որպես էմֆիզեմա) և փոքր տրամաչափի օդատար ուղիների ախտահարման (հայտնի որպես օբստրուկտիվ բրոնխիտ) հետևանք: Այս երկու գործոնների հարաբերական ներդրումն ախտաբանական պրոցեսում տարբեր է տարբեր մարդկանց մոտ[10]: Փոքր տրամաչափի օդատար ուղիների կազմաքանդման արդյունքում առաջանում են մեծ օդային պարկեր՝ բուլլաներ, որոնք զբաղեցնում են թոքային հյուսվածքի տեղը: ՀԻվանդության այս ձևը կոչվում է բուլլյոզ էմֆիզեմա[58]:

ԹՔՕՀ-ը զարգանում է որպես արտահայտված և քրոնիկ բարբոքային պատսախան՝ ուղղված ներշնչված գրգռիչներին[10]: Քրոնիկ բակտերիալ վարակը ևս կարող է ավելանալ այս բորբոքային վիճակին[56]: Բորբոքային պատասխանում ներգրավված բջիջների թվին են պատկանում նեյտրոֆիլ գրանուլոցիտները և մակրոֆագերը, որոնք պատկանում են արյան սպիտակ գնդիկներին: Այն հիվանդների մոտ, ովքեր լրացուցիչ նաև ծխում են, գործընթացում ներառված են նաև Tc1 լիմֆոցիտները, իսկ որոշ ԹՔՕՀ-ով տառապողների մոտ դիտվում է էոզինոֆիլների ներգրավվածություն՝ ինչպես ասթմայի ժամանակ: Այս բջիջների մի մասի պատասխանը պայմանավորում է բորբոքման միջնորդանյութերի՝ քեմոատրակտանտների արտադրությունը: Թոքերի վնասմանը բերող այլ գործընթացներից է օքսիդատիվ սթրեսը, որը գործորկվում է ծխախոտի ծխում բարձր խտությամբ առկա և բորբոքային պատասխանին մասնակցող բջիջների կողմից արտադրվող ազատ ռադիկալների կողմից, նաև թոքերի շարակցական հյուսվածքի կազմաքանդումը պրոտեազների կողմից, որոնք անբավարար են արգելակվում պրոտեազների ինհիբիտորների կողմից: Շարակցական հյուսվածքի կազմաքանդումը բերում է էմֆիզեմայի առաջացմանը, որն էլ իր հերթին նպաստում է օդի հոսքի թուլացմանը, շնչական գազերի ներծծման և արտազատման թուլացմանը[10]: ԹՔՕՀ-ի ժամանակ հաճախ հանդիպող մկանային զանգվածի կորուստը կարող է մասնակիորեն պայմնավորված լինել թոքերի կողմից բորբոքային միջնորդների արտանետմամբ դեպի արյուն[10]:

Միկրոսկոպի պատկերում ներկայացված է էմֆիզեման (ձախից՝ մեծ դատարկ տարածություն) և թոքային հյուսվաքի հատվածը՝ համեմատաբար պահպանված ալվեոլներով (աջից)

Օդատար ուղիների նեղացումը պայմանավորված է դրանցում ընթացող բորբոքմամբ ր սպիական փոփոխություններով: Սա բերում է լիարժեք արտաշնչման անհնարինության: Օդի հոսքի արտահայտված խանգարում դիտվում է արտաշնչման ժամանակ, քանի որ բարձրացած ներկրծքային ճնշումը սեղմում է օդատար ուղիները[59]: Սա կարող է բերել նրան, որ յուրաքանչյուր շնչական շարժումից հետո թոքերում մնում է ավել շատ օդ՝ հաջորդ ներշնչումից առաջ, ինչի հետևանքով մեծանում է թոքերում առկա օդի ընդհանուր քանակը: Այս պրոցեսը կոչվում է հիպերինֆլացիա կամ օդային թակարդ[59][60] Ֆիզիկական ակտիվության դեպքում հիպերինֆլացիան դրսևորվում է հևոցի տեսքով, քանի որ մասամբ արդեն լի թոքերով շնչառությունը շատ ավելի բարդ է[61]: Հիպերինֆլացիան կարող է նաև վատփարանալ սրացման ժամանակ[62]:

Որոշ դեպքերում դիտվում է նաև օդատար ուղիների գերզգայունություն, ի պատասխան գրգռիչների, ինչպես ասթմայի դեպքում[18]:

Օդատար ուղիների օբստրուկցիայի, հիպերինֆլացիայի և հիվանդի մոտ շնչելու ցանկության նվազման հետևանքով նվազում է թոքերի օդահարումն ու գազային փոխանակությունը, ինչն էլ բերում է արյան գազային կազմի խանգարման, մասնավորապես՝ թթվածնի մակարդակի իջեցման և ածխաթթու գազի ավելացման[10]: Սրացման ժամանակ օդատար ուղիների բորբոքման արտահայտվածության ավելացման հետ աճում է նաև հիպերինֆլացիայի աստիճանը՝ նվազեցնելով արտաշնչման ժամանակ օդի հոսքը և վատացնելով գազի տեղափոխումը: Սա կարող է նաև բերել օդահարման անբավարարության, այնուհետև արյան թթվածնով հագեցման նվազեցմանը:[12] Թթվածնի ցածր մակարդի երկարատև պահպանումը կարող է բերել թոքերում զարկերակների նեղացման, իսկ էմֆիզեմայի դեպքում դիտվում է թոքերում մազանոթների կազմաքանդում: Այս երկու փոփոխությունների հետևանքով կարող է բարձրանալ ճնշումը թոքային զարկերակներում, ինչն էլ իր հերթին կարող է հանդիսանալ թոքային սրտի առաջացման պատճառ[10]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 «Chronic obstructive pulmonary disease»։ Lancet 379 (9823): 1341–51։ April 2012։ PMID 22314182։ doi:10.1016/S0140-6736(11)60968-9 
  3. 3,0 3,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Algusti Alvar G. և այլք: (2017)։ «Definition and Overview»։ Global Strategy for the Diagnosis, Management and Prevention of COPD։ Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD)։ էջեր 6–17 
  5. 5,0 5,1 «COPD diagnosis related to different guidelines and spirometry techniques»։ Respir. Res. 8 (1): 89։ 2007։ PMC 2217523։ PMID 18053200։ doi:10.1186/1465-9921-8-89 
  6. 6,0 6,1 GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  7. 7,0 7,1 GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 8,9 «Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) Fact sheet N°315»։ WHO։ January 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 4 March 2016-ին։ Վերցված է 4 March 2016 
  9. Roversi Sara, Corbetta Lorenzo, Clini Enrico (5 May 2017)։ «GOLD 2017 recommendations for COPD patients: toward a more personalized approach»։ COPD Research and Practice 3։ doi:10.1186/s40749-017-0024-y 
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 10,19 10,20 10,21 10,22 Vestbo Jørgen (2013)։ «Definition and Overview»։ Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease։ Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease։ էջեր 1–7 
  11. page 64 in: Adrian Shifren (2006)։ The Washington Manual Pulmonary Medicine Subspecialty Consult, Washington manual subspecialty consult series։ Lippincott Williams & Wilkins։ ISBN 9780781743761 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 «Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary»։ Am. J. Respir. Crit. Care Med. 176 (6): 532–55։ September 2007։ PMID 17507545։ doi:10.1164/rccm.200703-456SO 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 «Smoking cessation and environmental hygiene»։ Med. Clin. North Am. 96 (4): 849–67։ July 2012։ PMID 22793948։ doi:10.1016/j.mcna.2012.04.014 
  14. GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators (17 December 2014)։ «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.»։ Lancet 385: 117–171։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  15. «Projections of Global Mortality and Burden of Disease from 2002 to 2030»։ PLoS Med. 3 (11): e442։ November 2006։ PMC 1664601։ PMID 17132052։ doi:10.1371/journal.pmed.0030442 
  16. Lomborg Bjørn (2013)։ Global problems, local solutions : costs and benefits։ Cambridge University Press։ էջ 143։ ISBN 978-1-107-03959-9։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 17,7 Vestbo Jørgen (2013)։ «Diagnosis and Assessment»։ Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease։ Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease։ էջեր 9–17 (չաշխատող հղում)
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 Reilly John J., Silverman Edwin K., Shapiro Steven D. (2011)։ «Chronic Obstructive Pulmonary Disease»։ in Longo Dan, Fauci Anthony, Kasper Dennis, Hauser Stephen, Jameson J., Loscalzo Joseph։ Harrison's Principles of Internal Medicine (18th ed.)։ McGraw Hill։ էջեր 2151–9։ ISBN 978-0-07-174889-6 
  19. 19,0 19,1 Կաղապար:NICE
  20. Mahler DA (2006)։ «Mechanisms and measurement of dyspnea in chronic obstructive pulmonary disease»։ Proceedings of the American Thoracic Society 3 (3): 234–8։ PMID 16636091։ doi:10.1513/pats.200509-103SF 
  21. «What Are the Signs and Symptoms of COPD?»։ National Heart, Lung, and Blood Institute։ July 31, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից November 18, 2013-ին։ Վերցված է November 29, 2013 
  22. Կաղապար:MedlinePlusEncyclopedia
  23. Morrison [edited by] Nathan E. Goldstein, R. Sean (2013)։ Evidence-based practice of palliative medicine։ Elsevier/Saunders։ էջ 124։ ISBN 978-1-4377-3796-7։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  24. Holland AE, Hill CJ, Jones AY, McDonald CF (2012)։ Holland Anne E, ed.։ «Breathing exercises for chronic obstructive pulmonary disease»։ Cochrane Database Syst Rev 10: CD008250։ PMID 23076942։ doi:10.1002/14651858.CD008250.pub2 
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 Gruber Phillip (November 2008)։ «The Acute Presentation of Chronic Obstructive Pulmonary Disease In the Emergency Department: A Challenging Oxymoron»։ Emergency Medicine Practice 10 (11)։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-10-05-ին 
  26. 26,0 26,1 «Cor pulmonale»։ Chron Respir Dis 6 (3): 177–85։ 2009։ PMID 19643833։ doi:10.1177/1479972309104664 
  27. «Cor pulmonale»։ Professional guide to diseases (9th ed.)։ Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ 2009։ էջեր 120–2։ ISBN 978-0-7817-7899-2 
  28. Levack William MM, Poot Betty, Weatherall Mark, Travers Justin, Levack William MM (2015)։ «Interventions for sexual dysfunction in people with chronic obstructive pulmonary disease (COPD)»։ Reviews։ doi:10.1002/14651858.CD011442.pub2 
  29. Mandell editors, James K. Stoller, Franklin A. Michota, Jr., Brian F. (2009)։ The Cleveland Clinic Foundation intensive review of internal medicine (5th ed.)։ Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 419։ ISBN 978-0-7817-9079-6։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  30. «Acute exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease in the emergency department»։ Emerg. Med. Clin. North Am. 30 (2): 223–47, vii։ May 2012։ PMID 22487106։ doi:10.1016/j.emc.2011.10.005 
  31. Spiro Stephen (2012)։ Clinical respiratory medicine expert consult (4th ed.)։ Saunders։ ISBN 978-1-4557-2329-4։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-18-ին 
  32. World Health Organization (2008)։ WHO Report on the Global Tobacco Epidemic 2008: The MPOWER Package։ World Health Organization։ էջեր 268–309։ ISBN 92-4-159628-7։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-12-ին 
  33. 33,0 33,1 Ward Helen (2012)։ Oxford Handbook of Epidemiology for Clinicians։ Oxford University Press։ էջեր 289–290։ ISBN 978-0-19-165478-7։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  34. Laniado-Laborín R (January 2009)։ «Smoking and chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Parallel epidemics of the 21st century»։ International journal of environmental research and public health 6 (1): 209–24։ PMC 2672326։ PMID 19440278։ doi:10.3390/ijerph6010209 
  35. 35,0 35,1 Rennard Stephen (2013)։ Clinical management of chronic obstructive pulmonary disease (2nd ed.)։ Informa Healthcare։ էջ 23։ ISBN 978-0-8493-7588-0։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  36. 36,0 36,1 Anita Sharma ; with a contribution by David Pitchforth ; forewords by Gail Richards, Barclay, Joyce (2010)։ COPD in primary care։ Radcliffe Pub.։ էջ 9։ ISBN 978-1-84619-316-3։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  37. Goldman Lee (2012)։ Goldman's Cecil medicine (24th ed.)։ Elsevier/Saunders։ էջ 537։ ISBN 978-1-4377-1604-7։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-18-ին 
  38. Raad D, Gaddam S, Schunemann HJ, Irani J, Abou Jaoude P, Honeine R, Akl EA (April 2011)։ «Effects of water-pipe smoking on lung function: a systematic review and meta-analysis.»։ Chest 139 (4): 764–74։ PMID 20671057։ doi:10.1378/chest.10-0991 
  39. Joshi M, Joshi A, Bartter T (March 2014)։ «Marijuana and lung diseases.»։ Current Opinion in Pulmonary Medicine 20 (2): 173–9։ PMID 24384575։ doi:10.1097/MCP.0000000000000026 
  40. Amaral André F. S., Strachan David P., Burney Peter Gj, Jarvis Deborah L. (2017-01-11)։ «Female Smokers are at Greater Risk of Airflow Obstruction than Male Smokers: UK Biobank»։ American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine։ ISSN 1535-4970։ PMID 28075609։ doi:10.1164/rccm.201608-1545OC 
  41. 41,0 41,1 «Environmental and occupational exposures: do they affect chronic obstructive pulmonary disease differently in women and men?»։ Proceedings of the American Thoracic Society 4 (8): 692–4։ December 2007։ PMID 18073405։ doi:10.1513/pats.200707-094SD 
  42. «Global burden of COPD: systematic review and meta-analysis»։ Eur. Respir. J. 28 (3): 523–32։ September 2006։ PMID 16611654։ doi:10.1183/09031936.06.00124605 
  43. 43,0 43,1 Devereux Graham (2006)։ «ABC of chronic obstructive pulmonary disease. Definition, epidemiology and risk factors»։ BMJ 332 (7550): 1142–4։ PMC 1459603։ PMID 16690673։ doi:10.1136/bmj.332.7550.1142 
  44. Laine Christine (2009)։ In the Clinic: Practical Information about Common Health Problems։ ACP Press։ էջ 226։ ISBN 978-1-934465-64-6։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-18-ին 
  45. 45,0 45,1 Barnes Peter J., Drazen Jeffrey M., Rennard Stephen I. և այլք:, eds. (2009)։ «Relationship between cigarette smoking and occupational exposures»։ Asthma and COPD: Basic Mechanisms and Clinical Management։ Academic։ էջ 464։ ISBN 978-0-12-374001-4 
  46. Rushton Lesley (2007)։ «Chronic Obstructive Pulmonary Disease and Occupational Exposure to Silica»։ Reviews on Environmental Health 22 (4): 255–72։ PMID 18351226։ doi:10.1515/REVEH.2007.22.4.255 
  47. Hopper Teresa (2014)։ Mosby's Pharmacy Technician – E-Book: Principles and Practice (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 610։ ISBN 9780323292450։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-08-ին 
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 «Genes and chronic obstructive pulmonary disease»։ Med. Clin. North Am. 96 (4): 699–711։ July 2012։ PMC 3399759։ PMID 22793939։ doi:10.1016/j.mcna.2012.02.006 
  49. «Alpha-1 antitrypsin deficiency: a commonly overlooked cause of lung disease»։ CMAJ 184 (12): 1365–71։ September 2012։ PMC 3447047։ PMID 22761482։ doi:10.1503/cmaj.111749 
  50. Vestbo Jørgen (2013)։ «Management of Exacerbations»։ Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease։ Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease։ էջեր 39–45 (չաշխատող հղում)
  51. 51,0 51,1 51,2 Dhar Raja (2011)։ Textbook of pulmonary and critical care medicine։ New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers։ էջ 1056։ ISBN 978-93-5025-073-0։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-18-ին 
  52. Palange Paolo (2013)։ ERS Handbook of Respiratory Medicine։ European Respiratory Society։ էջ 194։ ISBN 978-1-84984-041-5։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  53. Lötvall Jan (2011)։ Advances in combination therapy for asthma and COPD։ Wiley։ էջ 251։ ISBN 978-1-119-97846-6։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  54. Barnes Peter (2009)։ Asthma and COPD : basic mechanisms and clinical management (2nd ed.)։ Academic։ էջ 837։ ISBN 978-0-12-374001-4։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  55. Hanania Nicola (2010-12-09)։ COPD a Guide to Diagnosis and Clinical Management (1st ed.)։ Springer Science+Business Media, LLC։ էջ 197։ ISBN 978-1-59745-357-8։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  56. 56,0 56,1 Beasley V, Joshi, PV, Singanayagam, A, Molyneaux, PL, Johnston, SL, Mallia, P (2012)։ «Lung microbiology and exacerbations in COPD»։ International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease 7: 555–69։ PMC 3437812։ PMID 22969296։ doi:10.2147/COPD.S28286 
  57. Aleva FE, Voets LW, Simons SO, de Mast Q, van der Ven AJ, Heijdra YF (11 August 2016)։ «Prevalence and Localization of Pulmonary Embolism in Unexplained Acute Exacerbations of COPD: A systematic review and meta-analysis.»։ Chest։ PMID 27522956։ doi:10.1016/j.chest.2016.07.034 
  58. «Chapter 53»։ Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders (4th ed.)։ McGraw-Hill։ 2008։ էջ 913։ ISBN 0-07-145739-9 
  59. 59,0 59,1 «Flow limitation and dynamic hyperinflation: key concepts in modern respiratory physiology»։ Eur Respir J 25 (1): 186–199։ 2005։ PMID 15640341։ doi:10.1183/09031936.04.00113204 
  60. Currie Graeme P. (2010)։ ABC of COPD (2nd ed.)։ Wiley-Blackwell, BMJ Books։ էջ 32։ ISBN 978-1-4443-2948-3։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-17-ին 
  61. O'Donnell DE (2006)։ «Hyperinflation, Dyspnea, and Exercise Intolerance in Chronic Obstructive Pulmonary Disease»։ The Proceedings of the American Thoracic Society 3 (2): 180–4։ PMID 16565429։ doi:10.1513/pats.200508-093DO 
  62. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Coop2006 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում: