Դաշտան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դաշտան
Տեսակֆիզիոլոգիական գործընթաց[1]
Ենթադասmenstrual cycle phase?[1]
MeSHIDD008598
Menstruation Վիքիպահեստում
Դաշտանային ցիկլ

Դաշտան, կնոջ սեռական ուղիներից արյունային արտադրություն, որը պարբերաբար ի հայտ է գալիս դաշտանային ցիկլի վերջում արգանդի լորձաթաղանթի ֆունկցիոնալ շերտի շերտազատման արդյունքում։ Դաշտանային ցիկլը կնոջ օրգանիզմում տեղի ունեցող բարդ կենսաբանական գործընթացի արտահայտություններից մեկն է, որը սիրտ-անոթային, նյարդային, էնդոկրին համակարգերում և հատկապես սեռական համակարգում դրսևորվում է ցիկլիկ փոփոխություններով։ Դաշտանը դաշտանային ցիկլի կլինիկական արտահայտությունն է[2]։

Առաջին դաշտանը լինում է 12-15 տարեկանում, անվանում են մենարխե[3]։ Երբեմն դաշտանը սկսվում է ավելի վաղ, սկսած 8 տարեկանից և դա նույնպես համարում ենք նորմալ[4]։ Առաջին դաշտանի միջին տարիքը հիմնականում ավելի բարձր է զարգացող երկրներում, իսկ զարգացած երկրներում՝ հակառակը, այն վաղ է սկսվում[5]։ Դաշտանային ցիկլի տևողությունը հաշվարկվում է տվյալ դաշտանի 1-ին օրից մինչև հաջորդ դաշտանի 1-ին օրը, երիտասարդ կանանց մոտ այն 21-45 օր է, իսկ մեծահասակների մոտ՝ 21-31 (միջինը 28 օր)[4][5]: Դաշտանը սովորաբար տևում է 2-7 օր[4]։ Դաշտանային ցիկլը դադարում է մենոպաուզայից հետո՝ 45-55 տարեկանից հետո[6]։ Այն դադարում է նաև հղիության ժամանակ և հիմնականում չի վերսկսվում կրծքով կերակրման առաջին ամիսներին[4]։

Կանանց 80%-ը մինչև դաշտանը նշում են իրենց մոտ որոշ ախտանշանների առկայություն[7]։ Հիմնական նշաններն են ակնեն, կոշտացած կրծքագեղձերը, հոգնածության զգացումը, դառնում են ավելի դյուրագրգիռ և ունենում են տրամադրության փոփոխություններ[8]։ Դրանք կարող են խանգարել կյանքի նորմալ հունին, դրա համար էլ դասակարգվել են որպես նախադաշտանային համախտանիշ կանանց մոտ 20-30%-ի մոտ[7]։ 3-8 %-ի մոտ ախտանշաններն ավելի ծանր են ընթանում։

Դաշտանային ցիկլի բացակայությունը հայտնի է որպես ամենորեա, երբ այն չի սկսվել մինչև 15 տարեկանը կամ 90 օրվա ընթացքում կինը չի ունեցել դաշտան[4]։ Դաշտանային ցիկլի հետ կապված այլ խնդիրները ներառում են ցավոտ դաշտանային ցիկլը, ոչ նորմալ արյունային արտադրությունը՝ արյունային արտադրություն ցիկլերի միջև կամ շատ առատ արյունային արտադրություն[4]։ Դաշտանային ցիկլը կենդանիներից հանդիպում է պրիմատների մոտ[9][10]։ Դաշտանային ցիկլը տեղի է ունենում հորմոնների աճի և նվազման հետևանքով[4]։ Դաշտանային ցիկլի արդյունքում տեղի է ունենում արգանդի լորձաթաղանթի հաստացում և ձվաբջջի հասունացում (ինչն անհրաժեշտ է հղիության համար[4])։ Ձվազատումը տեղի է ունենում ցիկլի 14-րդ օրը․ արգանդի հաստացած լորձաթաղանթը ապահովում է էմբրիոնին սննդարար նյութերով իմպլանտացիայից հետո[4]։ Հղիության բացակայության ժամանակ արգանդի լորձաթաղանթը շերտազատվում է, որն էլ հայտնի է որպես դաշտան[4]։

Սկիզբ և հաճախականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշտանային ցիկլի ժամանակ արգանդի լորձաթաղանթում տեղի ունեցող փոփոխությունները ցուցադրող դիագրամ

Առաջին դաշտանային ցիկլը սկսվում է սեռական հասունացումից հետո և կոչվում է մենարխե։ Մենարխեի միջին տարիքը կազմում է 12-15 տարեկանը[3][11]։ Բայց այն կարող է սկսվել ավելի վաղ սկսած 8 տարեկանից[4]։ Առաջին դաշտանային ցիկլը ավելի ուշ է սկսվում զարգացող երկրերում, և ավելի վաղ՝ զարգացած երկրներում[5]։ Մենարխեի միջին տարիքը ԱՄՆ-ում 1950-ականներից ի վեր քիչ է փոխվել[5]։

Դաշտանային ցիկլի առավել տեսանելի փուլ է դաշտանը, որն օգտագործվում է որպես մարկեր ցիկլերի միջև։ Դաշտանի 1-ին օրը օգտագործում են որպես վերջին դաշտանային ցիկլի համար ամսաթվի տվյալ։ Դաշտանային ցիկլի տևողությունը կազմում է 21-45 օր երիտասարդ կանանց մոտ և 21-31 օր մեծահասակների մոտ (միջինում 28 օր[4][5]

Պերիմենոպաուզայի ժամանակ կնոջ պտղաբերությունը նվազում է, դաշտանը լինում է ավելի քիչ տարվա ընթացքում մինչև վերջին դաշտանը, երբ ամբողջությամբ դադարում է դաշտանային ցիկլը և նա այլևս պտղաբեր չի համարվում։ Ըստ բժշկական սահմանման մենոպաուզայի ժամանակ դաշտանը բացակայում է 1 տարվա ընթացքում, Արևմտյան երկրներում այն սկսվում է 45-55 տարեկանում[6][12]։

Հղիության ընթացքում և հետծննդաբերական որոշակի շրջանում դաշտանը ևս բացակայում է։ Կրծքով կերակրման դեպքում հետծննդաբերական ամենորեան ավելի երկար է տևում․ կոչվում է լակտացիոն ամենորեա։

Ազդեցությունն առողջության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ կանանց մոտ ի հայտ եկող տարբեր ֆիզիկական փոփոխությունները պայմանավորված են դաշտանային ցիկլի ժամանակ տեղի ունեցող հորմոնալ տատանումներով։ Դրանցից են արգանդի կծկումները (մենստրուալ սպազմը), որոնք կարող են նախորդել կամ ուղեկցել դաշտանին։ Ոմանք կարող են նկատել սեռական վարքի փոփոխություններ, հոգնածություն, կրծքագեղձերի կոշտություն և սրտխառնոց[13]։ Սովորաբար նման զգացողությունները թույլ են արտահատված լինում, և կանանց մի մասը նկատում են շատ քիչ փոփոխություններ դաշտանային ցիկլի հետ կապված։ Առողջ սննդակարգը, աղի, կոֆեինի և ալկոհոլի օգտագործման սահմանափակումը, ինչպես նաև պարբերաբար ֆիզիկական վարժությունները կարող են լինել արդյունավետ որոշ ախտանշանների վերահսկման համար[14]։ Նշված ախտանշանների ծանր ընթացքի դեպքում, երբ խանգարվում է օրվա բնականոն գործունեությունը, ախտորոշվում է մինչդաշտանային դիսֆորիկ խանգարում։ .

Դաշտանային ցավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ կանայք դաշտանի ժամանակ ունենում են ցավային կծկումներ, որը հայտնի է որպես դիսմենորեա[15]։ Ցավն առաջանում է իշեմիայի և մկանային կծկման հետևանքով։ Էնդոմետրիումի պարույրաձև զարկերակները կծկվում են, որն էլ բերում է սեկրետոր էնդոմետրիումի իշեմիայի։ Սրանից հետո հնարավոր է արգանդի լորձաթաղանթի շերտազատումը։ Արգանդի սպազմատիկ կծկումների արդյունքում դաշտանային հեղուկը արտամղվում է արգանդի վզիկի և հեշտոցի միջով։ Կծկումները պայմանավորված են պրոստագլանդինների արտազատումով։

Ցավոտ դաշտանային կծկումները, որոնք պրոստագլանդինների նորմայից ավել արտազատման հետևանք են, անվանում են առաջնային դիսմենորեա։ Առաջնային դիսմենորան սովորաբար սկսվում է մենարխեից հետո 1-2 տարվա ընթացքում օվուլյացիոն ցիկլերի սկսման հետ[16]։ Ցավի դեմ ուղղված բուժումն իր մեջ ներառում է ոչ ստերոիդ հակաբորբոքային դեղամիջոցներ (ՈՍՀԴ) և հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ։ ՈՍՀԴ-ները ընկճում են պրոստագլանդինների արտադրությունը։ Երկարատև բուժումը հանգեցնում է արգանդից արտազատվող արգանդային հեղուկ/հյուսվածք քանակի նվազմանը։ Սա բերում է ավելի կարճ և նվազ ցավոտ դաշտանի[17]։ Այս դեղամիջոցները ավելի արդյունավետ են, քան բուժման այն միջոցները, որոնք ուղղված չեն ցավի աղբյուրի դեմ (օր․ ացետամինոֆենը)[18]: Առաջնային դիսմենորեայի ռիսկի գործոններն են վաղ տարիքում մենարխիան, երկար կամ ծանր դաշտանային ցիկլերը, ծխելը և դիսմենորեայի ընտանեկան պատմությունը[16]։ Պարբերաբար ֆիզիկական ակտիվությունը կարող է սահմանափակել արգանդի ցավոտ կծկումները[16]։

Շատ կանանց մոտ առաջնային դիսմենորայի ախտանշաններն աստիճանաբար նվազում են տարիքին զուգահեռ։ Հղիությունը ևս նվազեցնում է դիսմենորեի ախտանշանները, երբ դաշտանը վերսկսվում է։ Դիսմենորեան անգամ կարող է շարունակվել մինչև մենոպաուզան։ Դիսմենորեա ունեցող կանանցից 5–15%-ն ունենում է բավականին ծանր ախտանշաններ, որոնք խանգարում են առօրյա գործունեությունը[16]։

Երկրորդային դիսմենորեա ախտորոշումը դրվում է, երբ դաշտանային ցավը հանդիսանում է մեկ ուրիշ հիվանդության դրսևորում։ Երկրորդային դիսմենորեայի պատճառ կարող են հանդիսանալ էնդոմետրիոզը, արգանդի միոման և արգանդի ադենոմիոզը։ Հազվադեպ երկրորդային դիսմենորեաայի պատճառ են հանդիսանում բնածին զարգացման արատները, ներարգանդային պարույրները, քաղցկեղի որոշ տեսակները և կոնքի ինֆեկցիաները[16]։ Ախտանշանները ներառում են ցավ, որը տարածվում է դեպի գոտկատեղ, կոնք, սրտխառնոց և հաճախակի փորլուծություն և փորկապություն[19]։ Եթե ցավն առաջանում է դաշտանային ցիկլերի միջև, կամ տևում է ավելի երկար, քան 1-ին մի քանի օրը, կամ համարժեք կերպով չի նվազում ՈՍՀԴ-երի կամ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումից հետո, կանայք պետք է ստուգվեն երկրորդային դիսմենորեայի ժխտման համար[12]։

Երբ դաշտանային ցիկլի ընթացքում հանկարծակի սկսվում կամ ուժեղանում են ցավերը կոնքի շրջանում, ապա կինը պետք է ստուգվի արտարգանդային հղիության և ինքնաբեր վիժման համար։ Ստուգումը սկսվում է հղիության թեստից, այն պետք է անել, երբ սկսվում է անսովոր ցավը, քանի որ արտաարգանդայի հղիության դեպքում կնոջ կյանքին կարող է վտանգ սպառնալ[20]։

Որոշ դեպքերում ուժեղ ֆիզիկական, էմոցիոնալ կամ հոգեբանական սթրեսները կարող են բերել դաշտանային ցավի( դիսմենորեա), միգրենային գլխացավի և դեպրեսիայի։ Դիսմենորեան կամ արգանդի ուժեղ ցավերը հիմնականում հանդիպում են երիտասարդ կանանց մոտ (մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ 13-19 տարեկան աղջիկների 67,2%-ը ունենում են ցավեր)[21]։

ՈՍՀԲԴ-ները հիմնականում օգտագործվում են դաշտանային ցավերի դեպքում։ Որոշ դեղաբույսեր ևս կարող են լինել օգտակար[22]։

Տրամադրություն և վարքագիծ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ կանայք դաշտանի սկսվելուց 1 կամ 2 շաբաթ առաջ ունենում են էմոցիոնալ խանգարումներ, որն ավատվում է դաշտանը սկսվելուց հետո[8]։ Կարող են ունենալ լարվածություն, զայրույթ, տրամադրության փոփոխություններ։ Կարող են նաև ունենալ հիշողության և կենտրոնացման հետ խնդիրներ[8]։

Սա մինչդաշտանային համախտանիշի մի մասն է կազմում և հանդիպում է կանանց 20-30%-ի մոտ։ 3-8%-ի մոտ ավելի ծանր ընթացք ունի[7]։

Դեպրեսիայի և անհանգստության ավելի ծանր ընթացքը կարող է լինել նախադաշտանային դիսֆորիկ խանգարման նշան։ Հազվադեպ, շատ զգայուն մարդկանց մոտ դաշտանային ցիկլը կարող է լինել դաշտանային պսիխոզի տրիգերային գործոն։

Ծանր հոգեբանական սթրեսը կարող է բերել դաշտանի բացակայության[23]։

Արյունային արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշտանային հեղուկի միջին քանակությունը կազմում է 35մլ (2.4 ճաշի գդալ դաշտանային հեղուկ), նորմա է համարվում 10-80մլ (1-6 ճաշի գդալ դաշտանային հեղուկ)։ Դաշտանային հեղուկը ճիշտ անվանումն է, չնայած շատերը նախընտրում են ասել դաշտանային արյուն։ Դաշտանային հեղուկը պարունակում է որոշ քանակությամբ արյուն, ինչպես նաև ցեռվիկալ լորձ, վագինալ սեկրետ և էնդոմետրիալ հյուսվածք։ Դաշտանային հեղուկը կարմրաշագանակագույն է, մի քիչ ավելի մուգ, քան երակային արյունը[12]։

Դաշտանային հեղուկի մոտավորապես կեսն արյուն է։ Այս արյունը պարունակում է նատրիում, կալցիում, ֆոսֆատ, երկաթ և քլորիդ, որոնց քանակությունը կախված է կնոջ օրգանիզմից։ Ինչպես արյունը, հեղուկը նույնպես կազմված է ցեռվիկալ լորձից, հեշտոցային սեկրետից և էնդոմետրիալ հյուսվածքից։ Հեշտոցային սեկրետը դաշտանի ժամանակ կազմված է հիմնականում ջրից, հիմնական էլեկտրոլիտներից և առնվազն 14 սպիտակուցներից՝ ներառյալ գլիկոպրոտեինները[24]։

Շատ կանայք դաշտանի ժամանակ նկատում են արյան մակարդուկներ, դրանք կարող են նմանվել հյուսվածքի կտորների։ Եթե կան հարցեր, օրինակ արդյո՞ք եղել է վիժում, ապա միկրոսկոպիկ հետազոտությունը կարող է հաստատել, դա եղել է էնդոմետրիալ հյուսվածք թե էմբրիոնալ հյուսվածք[25]։Պլազմին ֆերմենտը, որը պարունակվում է էնդոմետրիումում, ընկճում է արյան մակարդումը։

Կանանց մեծամասնության համար երկաթի քանակությունը, որ կորցնում են դաշտանի հետ, համեմատաբար փոքր է[26]։ Նախադաշտանադադարային (պրեմենոպաուզալ) շրջանում կանանց մի հետազոտության ժամանակ, ովքեր ունեին երկաթի դեֆիցիտի նշաններ, արել են էնդոսկոպիկ հետազոտություն և 86%-ի մոտ հայտնաբերվել է գաստրոինտեստինալ հիվանդություններ․բայց նրանք ունեին սխալ ախտորոշման ռիսկ, քանի որ նրանց մոտ դեռ կար դաշտանային ցիկլը[27]։ Շատ առատ արտադրությամբ ամենամսյա դաշտանը կարող է հանգեցնել անեմիայի։

Դաշտանային ցիկլի խանգարումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կա տարբերությունների լայն սպեկտր, թե ինչպես է կանանց մոտ ընթանում դաշտանային ցիկլը։ Տարբեր ձևերով այն կարող է տարբերվել նորմայից, ու ցանկացած դեպքում պետք է խորհրդակցել բժշկի հետ, որպեսզի հայտնաբերվի տարբերությունների հիմքում ընկած պատճառը։

Ախտանշան Տես հոդված
Հազվադեպ դաշտանային ցիկլեր Օլիգոմենորեա
Կարճ կամ չափազանց թեթև դաշտան Հիպոմենորեա
Հաճախակի դաշտանային ցիկլեր (ավելի հաճախ, քան 21 օրը մեկ) Պոլիմենորեա
Ծայրահեղ ծանր կամ երկար դաշտան (ուղեցույցներից մեկը նշում է, որ այս դեպքում միջադիրները կամ տամպոնները փոխում են ժամը մեկ, կամ դաշտանը տևում է 7 օրից ավելի երկար) Հիպերմենորեա
Ծայրահեղ ցավոտ դաշտան Դիսմենորեա
Ցիկլերի միջև առատ արյունային արտադրություն Մետրոռագիա
Դաշտանի բացակայություն Ամենորեա

Գինեկոլոգների շրջանում կա միտում հրաժարվելու վերոնշյալ տերմիններից, որոնք չնայած լայնորեն օգտագործվում են, չունեն հստակ սահմանումներ։ Շատերն այժմ նկարագրում են դաշտանային ցիկլը պարզ տերմիբանությամբ, որը ներառում է․

  • Ցիկլի կանոնավորություն (անկանոն, կանոնավոր կամ բացակայում է)
  • Ցիկլի հաճախականություն (հաճախակի, նորմալ կամ հազվադեպ)
  • Դաշտանային ցիկլի տևողությունը (երկար, նորմալ կամ կարճ)
  • Դաշտանային ցիկլի ծավալը ( ծանր, նորմալ կամ թեթև)[28]

Դիսֆունկցիոնալ արգանդային արյունահոսությունը հորմոնալ խանգարումներով պայմանավորված արյունահոսություն է։ Դիսֆունկցիոնալ արգանդային արյունահոսությունը հանիպում է մինչմենոպաուզալ կանանց մոտ, նրանց օվուլյացիան նորմալ չի ընթանում։ Բոլոր այս արյունահոսություններն ունեն բժշկական ուշադրության կարիք, քանի որ կարող են լինել հորմոնալ դիսբալանսի, արգանդի միոմայի և այլ խնդիրների նշաններ։ Քանի որ հղի կանայք ևս կարող են արյունահոսել , հղիության թեստը կազմում է նման արյունահոսությունների գնահատման մի մասը։

Աֆրիկայի որոշ մասերում կանանց ենթարկում են ինֆիբուլյացիայի (միջամտություն սեռական օրգանների վրա, որը կատարվում է ըստ իրենց ավանդույթների համաձայն), դրանից հետո նրանք ունենում են մենստրուալ խնդիրներ, դանդաղ ու ցավոտ դաշտան, քանի որ հեշտոցը գրեթե ամբողջությամբ կարված է լինում[29]։

Վաղաժամ և ուշացած մենարխեները կարիք ունեն հետազոտման, եթե մենարխեն սկսվել է 9 տարեկանից շուտ կամ 15 տարեկանից ուշ, եթե չկա կրծքագեղձերի զարգացում 13-ում, կամ եթե չի սկսել դաշտանային ցիկլը կրծքագեղձերի հասունացումից 3 տարի հետո [5]։

Սեռական ակտիվություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեռական հարաբերությունը դաշտանի ժամանակ ինքն իրենով վնաս չի ներկայացնում, ուղղակի կնոջ օրգանիզմն այդ ժամանակ ավելի խոցելի է։ Հեշտոցային pH-ը ավելի բարձր է, հետևաբար թթվայնությունն ավելի ցածր է, քան նորմայում[30], արգանդի վզիկը իր դիրքից ավելի ցածր է տեղակայված,արգանդի վզիկի բացվածքը ավելի լայնացած է և արգանդի էնդոմետրիալ թաղանթը բացակայում է, այսպիսով հեշտանում միկրոօրգանիզմների մուտքը դեպի արյան շրջանառություն արգանդը սնուցող բազմաթիվ արյունատար անոթներով։ Այս բոլոր պայմանները բարձրացնում են ինֆեկցման հնարավորությունը դաշտանի ժամանակ[31]։

Ձվազատման ընկճում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակաբեղմնավորիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հորմոնալ հակաբեղմնավորումը ազդում է դաշտանային ցիկլի և դաշտանային ախտանշանների հաճախականության, տևողության, ծավալի և կանոնավորության վրա։

Կոմբինացված օրալ հակաբեղմնավորիչների բլիստեր․ սպիտակ հաբերը պլացեբոներն են, որոնց հիմնական նպատակը կանանց հիշեցնելն է, որպեսզի շարունակեն ընդունել հաբերը

Հորմոնալ հակաբեղմնավորիչների ամենատարածված ձևը կոմբինացված հակաբեղմնավորիչ հաբերն են, որոնք պարունակում են և էստրոգեն և պրոգեստորեն։ Այն սովորաբար ընդունվում է 28-օրյա ցիկլով, 21 հորմոնալ դեղահաբ 7-օրյա ընդմիջումով կամ 7 պլացեբո դեղահաբով՝ դաշտանի ժամանակ։ Չնայած այս դեղահաբերի առաջնային ֆունկցիան հղիությունը կանխելն է, այն օգտագործում են նաև որոշ մենստրուալ ախտանշանների և համախտանիշների վրա, որոնք ազդում են մենստրուալ ցիկլի վրա, դրանք են պոլիկիստոզային ձվարանների համախտանիշը, էնդոմետրիոզը, ադենոմիոզը, ամենորեան, մենստրուալ կծկումները, մենստրուալ միգրենը, մենոռագիան (չափազանց առատ մենստրուալ արյունոհոսություն), մենստրուալ կամ ֆիբրոիդ անեմիան և դիսմենորեան[32][33]։ Օգտագործելով կոմբինացված հակաբեղմնավորիչներ, կանայք կարող են հետաձգել կամ ամբողջությամբ խուսափել դաշտանային ցիկլից, այս պրակտիկան կոչվում է դաշտանային ցիկլի ընկճում[34]։ Որոշ կանայք նախընտրում են սա անել կարճաժամկետ հարմարավետության համար[35], իսկ մնացածը նախընտրում են հնարավորության դեպքում ամբողջությամբ վերացնել և չունենալ դաշտանային ցիկլեր երկար ժամանակ։ Սա կարող է արվել կամ չխմելով պլացեբո հաբերը կամ օգտագործելով ավելի ընդլայնված ցիկլով կոմբինացված օրալ հակաբեղմնավորիչներ, որանք առաջին անգամ հայտնաբերվել են ԱՄՆ-ում 2000-ականների սկզբին։

Դեպո-պրովերայի ներարկումները հասանելի դարձան 1960-ականներին։ Պրոգեստոգենի իմպլանտների օգտագործումը բերում է դաշտանային ցիկլի կրճատմանը, տարեկան լինում է 3-4 դաշտանային ցիկլը տարվա մեջ։

Միայն պրոգեստերոն պարունակող հակաբեղմնավորիչները (հայտնի են որպես մինի հաբեր) օգտագործվում են առանց 7-օրյա ընդմիջման կամ առանց պլացեբո հաբերի և հետևաբար դաշտանային ցիկլերը լինում են ավելի հազվադեպ, քան կոմբինացված դեղահաբերի ու պլացեբոյի կիրառման դեպքում։ Սակայն դաշտանային ցիկլի ամենաշատ խանգարումները լինում են հենց մինի հաբերի կիրառման դեպքում, կանանց 1/3-1/2-ի մոտ լինում են երկարատև ցիկլեր և մինչև 70%-ի մոտ լինում է առատ արյունահոսություն (մետրոռագիա)։ Անկանոն և երկարատև արյունահոսությունների պատճառով է, որ կանայք հիմանականում դադարեցնեւմ են մինի հաբերի կիրառումը[36]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ առաջին հակաբեղմնավորիչ հաբերն ի հայտ եկան, հետազոտողները գիտակցում էին, որ դրանք կարելի էր օգտագործել ցիկլերի մինչև 90 օր ինտերվալով, բայց նրանք նախընտրեցին 28-օրյա ցիկլը, որը ավելի մոտ էր բնականոն դաշտանային ցիկլին, և այս դեպքում կանայք կունենային ամենամսյա դաշտան։ Այս որոշումով Ջոն Ռոքը հույս ուներ ստանալ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու թուլտվությունը իր գյուտի համար։ Այս փորձը ձախողվեց, սակայն 28-օրյա ցիկլը դարձավ ստանդարտ, երբ հաբերը արդեն դարձան հասանելի հանրության համար[37]։

Բժշկական հետազոտողները վիճում են այն հարցի շուրջ, որ այս մեթոդների երկարատև օգտագործումը կարող է լինել վնասակար կնոջ առողջության համար ։ Որոշ հետազոտողներ պնդում են, որ կանայք հնում ունեցել են շատ ավելի քիչ դաշտանային ցիկլեր իրենց կյանքի ընթացքում, ինչը պայմանավորված է եղել կյանքի ավելի կարճ տևողությամբ, ավելի շատ հղիություններով և կրծքով ավելի երկար ժամանակ կերակրմամբ[38]։ Այս հետազոտողները գտնում են, որ ժամանակակից հասարակությունում դաշտանային ցիկլերի մեծ քանակությունը կարող է բացասական անդրադառնալ կանանց առողջության վրա. Իսկ մյուս կողմից որոշ հետազոտողներ գտնում են, որ վերարտադրողական տարիներին պարբերաբար ցածր դոզաներով սինթետիկ հորմոնների անհարկի ընդունումը ունի բացասական ազդեցության մեծ հավանականություն[39]։

Կրծքով կերակրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքով կերակրումը հետադարձ բացասական կապով ազդում է գոնադոտրոպին ռելիզինգ հորմոնի(ԳՌՀ) և լյուտեինացնող հորմոնի(ԼՀ) սեկրեցիայի վրա։ Կախված հետադարձ բացասական կապի ուժից կրծքով կերակրող կանանց մոտ կարող է դիտվել ֆոլիկուլների զարգացման ընդհանուր ընկճում, ֆոլիկուլների զարգացում առանց ձվազատման, կամ կարող են վերսկսվել նորմալ դաշտանային ցիկլերը[40]։ Ձվազատման ընկճումը ավելի հավանական է, եթե կրծքով ավելի հաճախ են կերակրում[41]։ Կրծքով կերակրմանը ի պատասխան արտադրվում է պրոլակտին, ինչն անհրաժեշտ է լակտացիոն ամենորեայի պահպանման համար[42]։ Միջինում, այն կանայք, ովքեր իրենց երեխաներին կերակրում են բացառապես կրծքի կաթով և հաճախակի, նրանց մոտ դաշտանային ցիկլերը վերսկսվում են ծննդաբերությունից 14,5 ամիս անց։ Իսկ այն կանայք, ովքեր բացառապես կրծքով չեն կերակրում, նրանց մոտ կարող է լինել պատասխան ռեակցիայի լայն սպեկտոր, որովհետև ոմանց մոտ վերսկսվում են 2 ամսից, իսկ ոմանց մոտ հնարավոր է մինչև 42 ամիս ամենորեա[43]։

Դաշտանային ցիկլի վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշտանի ժամանակ վարումը կնոջ կողմից իրականացվում է, որպեսզի խուսափեն հագուստը կեղտոտելուց կամ համապատասախանեն հասարակական կյանքի նորմերին։ Դաշտանային ցիկլի վարումը տատանվում է լայն սահմաններում, դաշտանային ցիկլի բժշկական ընկճումից մինչև հատուկ հագուստի և հարմարանքների կրում, լվացումներ և այլն։

Մենստրուալ ապրանքները (անվանում են նաև կանացի հիգիենայի ապրանքներ) նախատաեսված են մենստրուալ արյունը ներծծելու համար։Այդ ապրանքների տեսականին լայն է և տարբեր, որոշները մեկանգամյա օգտագործման համար են, որոշները՝ բազմակի։

Մեկանգամյա օգտագործման միջադիրներ Tampon in plastic applicator
Մեկանգամյա օգտագործման միջադիր
Տամպոն

Կան մեկանգամյա օգտագործման ապրանքներ․

  • Սանիտարական միջադիրներ- Ուղղանկյունաձև են, ամրացվում են ներքնաշորին մենստրուալ հեղուկի ներծծման համար, հաճախ ունենում են ադհեզիվ (սոսնձային) թևիկներ, որպեսզի միջադիրը մնա իր տեղում։
  • Տամպոններ – մեկանգամյա օգտագործման բալոններ, որոնք պատրաստաված են բամբակյա խառնուրդներից կամ հենց ամբողջությամբ բամբակից, սովորաբար սպիտակեցված են, մտցվում է հեշտոցի մեջ մենստրուալ հեղուկի ներծծման համար։
  • Մեկանգամյա մենստրուալ բաժակներ պատրաստված փափուկ պլաստմասից- Ամուր, ճկուն, բաժակաձև հարմարանք, որը մտցվում է հեշտոցի մեջ՝ մենստրուալ հեղուկի կուտակման համար։

Բազմակի օգտագործման ապրանքներ․

Menstrual cup Cloth menstrual pad
Մենստրուալ բաժակ
Կտորից միջադիր
  • Մենստրուալ բաժակներ – Ամուր, ճկուն, բաժակաձև հարմարանք, որը մտցվում է հեշտոցի մեջ մենստրուալ հեղուկի հավաքման համար։ Մենստրուալ բաժակաները հիմնականում պատրաստված են սիլիկոնից և կարող են օգտագործվել 5 տարի և ավել։
  • Բազմակի օգտագործման կտորից միջադիրներ- Հիմնականում լինում են բամբակից (հաճախ օրգանական), կարող են լինել ձեռքով պատրաստված (որպես նյութ օգտագործում են հին հագուստ կամ սրբիչ) կամ խանութից ձեռք բերված։
  • Ծովային սպունգներ – Բնական սպունգներ, որոնք կիրառվում են տամպոնի նման։
  • Սրբիչ, սավան– բազմակի օգտագործման երկար կտորներ, օգտագործում են հիմնականում գիշերը։

Զարգացող երկրներում շատ կանայք աղքատ են և չեն կարող գնել կանացի հիգիենայի համար նախատեսված իրեր[44], դրա փոխարեն նրանք օգտագործում են շրջակա միջավայրում գտնվող տարբեր իրեր և առարկաներ[45]։ Որպես ներծծող նյութ նրանք օգտագործում են ավազ, մոխիր, ամբողջական տերև, թաղանթանյութ, թուղթ (զուգարանի թուղթ, թերթ)[46], կենդանու կաշի[47],ներքնաշորի կրկնակի շերտ։

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամռա Պադատիկ, ՀնդկաստանՄենստրուալ հիգիենայի օրվանը նվիրված տոնակատարություն

Ավանդույթներ, տաբուներ և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ կրոններ ունեն դաշտանային ցիկլի հետ կապված բազմաթիվ ավանդույթներ, օրինակ Իսլամը արգելում է ունենալ սեռական հարաբերություն կնոջ հետ դաշտանի ժամանակ, այդպես է գրված Ղուրանի 2-րդ գլխում։ Որոշ գիտնականներ գտնում են, որ կանայք դաշտանի ժամանակ չեն կարող հետևել վուդուի կանոններին, դրա համար էլ իրենց արգելվում է այդ օրերին դիպչել Ղուրանի արաբական տարբերակին։ Ըստ այդ կանոնների վուդուի վրա ազդում են փսխումը, արյունահոսությունը, սեռական հարաբերությունը և անգամ լոգարան հաճախելը[48]։ Հուդայականության մեջ կնոջը դաշտանի ժամանակ անվանում են Նիդա և նրան կարող են արգելված լինել որոոշակի գործողություններ։ Հրեական Տոռան արգելում է ունենալ սեռական հարաբերություն դաշտանի ժամանակ կնոջ հետ[49]։ Հինդուիզմում դաշտանի ժամանակ կանանց համարում են ոչ մաքուր և նրանք պարտավոր են հետևել որոշակի կանոնների։ Դաշտանի ժամանակ կանանց չի թուլատրվում մտնել խոհանոց կամ տաճար, կրել ծաղիկներ, ունենալ սեռական հարաբերություն, դիպչել այլ տղամարկանց ու կանանց[50]։

Արևմտյան քաղաքակրթությունը, որը հիմնականում եղել է քրիստոնեական, ունի մենստրուալ տաբուների պատմություն։ Արևմտյան երկրներում դաշտանային ցիկլի մասին ուսուցանում են դպրոցներում սեռական դաստիարակության հետ միասին, սակայն աղջիկները կնախընտրեին, որպեսզի դաշտանային ցիկլի և սեռական հասունացման մասին առաջինը իմանային իրենց մայրիկներից[51]։ Աղջիկները հաճախ են կիսվում դաշտանային ցիկլի մասին գիտելիքներով իրենց ընկերների և հասակակիցների հետ, ինչը կարող է նպաստել ավելի դրական վերաբերմունքին սեռական հասունացման նկատմամբ[52]։ Հասարակության շրջանում դաշտանային ցիկլի մասին կրթության որակը կախված է, թե որքանով են մարդիկ հասկանում պրոցեսը[53]։ Արևմտյան շատ երկրներում, որտեղ դաշտանային ցիկլը արգելված թեմա է (տաբու), աղջիկները ամեն կերպ փորձում են թաքցնել, որ իրենց մոտ սկսվել է դաշտանային ցիկլը[53]։ Արդյունավետ կրթական ծրագրերը կարևոր են երեխաներին և դեռահասներին դաշտանային ցիկլի մասին ճիշտ ու հստակ ինֆորմացիա տրամադրելու գործում։ Դպրոցները կարող են լինել այդ մասին կրթություն ստանալու համապատասխան վայրը[54]։

Էվոլյուցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ էգ կաթնասուններ ունեն կտղուցային (էստրալ ցիկլ), բայց միայն պրիմատների 10 տեսակի, չղջիկների 4 տեսակի, ցատկամկների մոտ է հանդիպում դաշտանային ցիկլը ։ Ենթադրվում է, որ այս խմբերի էվոլյուցիոն պրոցեսներն են բերել դաշտանային ցիկլի առաջացմանը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Gene Ontology release 2019-10-07 — 2019-10-07 — 2019.
  2. Բեգլարյան Գագիկ (2010)։ Մանկաբարձություն։ Երևան: ԵՊԲՀ հրատակչություն։ էջ 11 
  3. 3,0 3,1 Women's Gynecologic Health։ Jones & Bartlett Publishers։ 2011։ էջ 94։ ISBN 9780763756376։ Արխիվացված օրիգինալից 26 June 2015-ին 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 «Menstruation and the menstrual cycle fact sheet»։ Office of Women's Health։ 23 December 2014։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 June 2015-ին։ Վերցված է 25 June 2015 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 «Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign»։ Pediatrics 118 (5): 2245–50։ November 2006։ PMID 17079600։ doi:10.1542/peds.2006-2481 
  6. 6,0 6,1 «Menopause: Overview»։ nichd.nih.gov։ 28 June 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2015-ին։ Վերցված է 8 March 2015 
  7. 7,0 7,1 7,2 «Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder»։ American Family Physician 84 (8): 918–24։ October 2011։ PMID 22010771 
  8. 8,0 8,1 8,2 «Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet»։ Office on Women's Health։ 23 December 2014։ Արխիվացված է օրիգինալից 28 June 2015-ին։ Վերցված է 23 June 2015 
  9. Kristin H. Lopez (2013)։ Human Reproductive Biology։ Academic Press։ էջ 53։ ISBN 9780123821850։ Արխիվացված օրիգինալից 21 June 2015-ին 
  10. «The evolution of human reproduction: a primatological perspective»։ American Journal of Physical Anthropology։ Suppl 45: 59–84։ 2007։ PMID 18046752։ doi:10.1002/ajpa.20734 
  11. «Determinants of menarche»։ Reproductive Biology and Endocrinology 8: 115։ September 2010։ PMC 2958977։ PMID 20920296։ doi:10.1186/1477-7827-8-115 
  12. 12,0 12,1 12,2 Carlson KJ, Eisenstat SA, Ziporyn TD (2004)։ The new Harvard guide to women's health։ Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press։ ISBN 0-674-01343-3 
  13. «Binge eating during menstruation»։ The Journal of Clinical Psychiatry 44 (11): 431։ November 1983։ PMID 6580290 
  14. «Water retention: Relieve this premenstrual symptom»։ Mayo Clinic։ Արխիվացված օրիգինալից 25 September 2011-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  15. «The prevalence and risk factors of dysmenorrhea»։ Epidemiologic Reviews 36 (1): 104–13։ 1 January 2014։ PMID 24284871։ doi:10.1093/epirev/mxt009 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 «Dysmenorrhea - Gynecology and Obstetrics»։ Merck Manuals Professional Edition։ Արխիվացված օրիգինալից 10 September 2017-ին 
  17. «Menstrual reduction with extended use of combination oral contraceptive pills: randomized controlled trial»։ Obstetrics and Gynecology (LWW Journals) 98 (5 Pt 1): 771–8։ November 2001։ PMID 11704167։ Արխիվացված օրիգինալից 9 November 2013-ին 
  18. «Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD001751։ July 2015։ PMID 26224322։ doi:10.1002/14651858.CD001751.pub3 
  19. «Period makeovers: Fixes for heavy bleeding, cramps, PMS - CNN.com»։ CNN։ 25 September 2007։ Արխիվացված օրիգինալից 26 June 2015-ին 
  20. «Ectopic Pregnancy Clinical Presentation: History, Physical Examination»։ emedicine.medscape.com։ Արխիվացված օրիգինալից 29 March 2013-ին 
  21. «Problems related to menstruation amongst adolescent girls»։ Indian Journal of Pediatrics 75 (2): 125–9։ February 2008։ PMID 18334791։ doi:10.1007/s12098-008-0018-5 
  22. Gayle AA։ «Herbal Remedies for Menstruation»։ howstuffworks։ Վերցված է 9 April 2018 
  23. «Functional hypothalamic amenorrhea and its influence on women's health»։ Journal of Endocrinological Investigation 37 (11): 1049–56։ November 2014։ PMC 4207953։ PMID 25201001։ doi:10.1007/s40618-014-0169-3 
  24. Farage M (22 Mar 2013)։ The Vulva: Anatomy, Physiology, and Pathology։ CRC Press։ էջեր 155–158 
  25. «Menstrual blood problems: Clots, color and thickness»։ WebMD։ Արխիվացված օրիգինալից 23 September 2011-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  26. Clancy, Kate (27 July 2011)։ «Iron-deficiency is not something you get just for being a lady»։ SciAm։ Արխիվացված օրիգինալից 17 March 2012-ին 
  27. «A prospective, multidisciplinary evaluation of premenopausal women with iron-deficiency anemia»։ The American Journal of Gastroenterology 94 (1): 109–15։ January 1999։ PMID 9934740։ doi:10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x 
  28. «Can we achieve international agreement on terminologies and definitions used to describe abnormalities of menstrual bleeding?»։ Human Reproduction 22 (3): 635–43։ March 2007։ PMID 17204526։ doi:10.1093/humrep/del478 
  29. «Health risks of female genital mutilation (FGM)»։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից 29 November 2014-ին 
  30. «Vaginal physiology during menstruation»։ Annals of Internal Medicine 96 (6 Pt 2): 921–3։ June 1982։ PMID 6807162 
  31. Oettel M, Schillinger E (6 December 2012)։ Estrogens and Antiestrogens II: Pharmacology and Clinical Application of Estrogens and Antiestrogen (անգլերեն)։ Springer Science & Business Media։ էջ 355։ ISBN 9783642601071։ Արխիվացված օրիգինալից 16 January 2017-ին 
  32. CYWH Staff (2011-10-18)։ «Medical Uses of the Birth Control Pill»։ Վերցված է 1 February 2013 
  33. Curtis Kathryn M., Tepper Naomi K., Jatlaoui Tara C., Berry-Bibee Erin, Horton Leah G., Zapata Lauren B., Simmons Katharine B., Pagano H. Pamela, Jamieson Denise J. (2016)։ «U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2016»։ MMWR. Recommendations and Reports (en-us) 65 (3): 1–103։ ISSN 1057-5987։ PMID 27467196։ doi:10.15585/mmwr.rr6503a1 
  34. «Delaying your period with birth control pills»։ Mayo Clinic։ Արխիվացված օրիգինալից 26 September 2011-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  35. «How can I delay my period while on holiday?»։ National Health Service, United Kingdom։ Արխիվացված օրիգինալից 5 August 2011-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  36. Kovacs G. (October 1996)։ «Progestogen-only pills and bleeding disturbances»։ Human Reproduction (Oxford, England)։ 11 Suppl 2: 20–23։ ISSN 0268-1161։ PMID 8982741 
  37. «Do you really need to have a period every month?»։ Discovery Health։ Արխիվացված օրիգինալից 8 February 2013-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  38. Lind A, Brzuzy S (2007)։ Battleground: Women, Gender, and Sexuality: Volume 2: M–Z։ Greenwood։ էջ 348։ ISBN 978-0-313-34039-0 
  39. Kam K։ «Eliminate periods with birth control?»։ WebMD։ Արխիվացված օրիգինալից 2 September 2011-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  40. «Lactational control of reproduction»։ Reproduction, Fertility, and Development 13 (7-8): 583–90։ 2001։ PMID 11999309։ doi:10.1071/RD01056։ Արխիվացված օրիգինալից 29 May 2003-ին 
  41. Kippley J, Kippley S (1996)։ The Art of Natural Family Planning (4th ed.)։ Cincinnati, OH: The Couple to Couple League։ էջ 347։ ISBN 0-926412-13-2 
  42. «Prolactin response to suckling and maintenance of postpartum amenorrhea among intensively breastfeeding Nepali women»։ Endocrine Research 22 (1): 1–28։ February 1996։ PMID 8690004։ doi:10.3109/07435809609030495 
  43. «Breastfeeding: Does It Really Space Babies?»։ The Couple to Couple League International։ Internet Archive։ 17 January 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից 17 January 2008-ին։ Վերցված է 21 September 2008 
  44. Kaur Rajanbir, Kaur Kanwaljit, Kaur Rajinder (2018)։ «Menstrual Hygiene, Management, and Waste Disposal: Practices and Challenges Faced by Girls/Women of Developing Countries»։ Journal of Environmental and Public Health (անգլերեն) 2018: 1–9։ ISSN 1687-9805։ PMC 5838436 ։ PMID 29675047։ doi:10.1155/2018/1730964 
  45. Chin, L. (2014) Period of shame - The Effects of Menstrual Hygiene Management on Rural Women and Girls' Quality of Life in Savannakhet, Laos [Master's thesis] LUMID International Master programme in applied International Development and Management http://lup.lub.lu.se/student-papers/record/4442938 [accessed 10 August 2015]
  46. House, S., Mahon, T., Cavill, S. (2012). Menstrual hygiene matters - A resource for improving menstrual hygiene around the world Archived 24 September 2015 at the Wayback Machine.. WaterAid, UK
  47. Tamiru, S., Mamo, K., Acidria, P., Mushi, R., Satya Ali, C., Ndebele, L. (2015) Towards a sustainable solution for school menstrual hygiene management: cases of Ethiopia, Uganda, South-Sudan, Tanzania, and Zimbabwe. Waterlines, Vol. 34, No.1
  48. «Sahih Bukhari, Chapter: 6, Menstrual Periods» 
  49. Leviticus 15:19-30, 18:19, 20:18
  50. Bhartiya A (November 2013)։ «Menstruation, Religion and Society»։ International Journal of Social Science and Humanity 
  51. «The Role of Mother in Informing Girls About Puberty: A Meta-Analysis Study»։ Nursing and Midwifery Studies 5 (1): e30360։ March 2016։ PMC 4915208։ PMID 27331056։ doi:10.17795/nmsjournal30360 
  52. «Effect of peer education in school on sexual health knowledge and attitude in girl adolescents»։ Journal of Education and Health Promotion 4: 78։ 2015-12-30։ PMC 4944604։ PMID 27462620։ doi:10.4103/2277-9531.171791 
  53. 53,0 53,1 «More than just a punctuation mark: How boys and young men learn about menstruation»։ Journal of Family Issues 32 (2): 129–56։ February 2011։ doi:10.1177/0192513x10371609 
  54. «The impact of schools and school programs upon adolescent sexual behavior»։ Journal of Sex Research 39 (1): 27–33։ February 2002։ PMID 12476253։ doi:10.1080/00224490209552116 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Դաշտան հոդվածին