Պսակային զարկերակային հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պսակային զարկերակային հիվանդություն
Blausen 0257 CoronaryArtery Plaque.png
Տեսակհիվանդություն[1]
Ենթադասզակերակային հիվանդություն[1] և սրտանոթային հիվանդություն
Պատճառաթերոսկլերոզ
Բուն պատճառC35505[2][3], C50625[1], C26732 և C35505[1]
ՀետևանքՍրտամկանի ինֆարկտ և Կրծքային հեղձուկ
Վնասում էcoronary artery
Բժշկական մասնագիտությունսրտաբանություն և կարդիովիրաբույժ
OMIM300464, 607339, 608316, 608318, 608320, 610947, 611139, 612030 և 614293
MedlinePlus007115
eMedicine349040
MeSHIDD003324, D017202 և D003327
Disease OntologyDOID:3393
NCI ThesaurusC35505[2][3], C50625[1], C26732 և C35505[1]
Coronary artery disease Վիքիպահեստում

Պսակային զարկերակային հիվանդություն (Պսակաձև անոթների հիվանություն), հայտնի է որպես սրտի իշեմիկ հիվանդություն (ՍԻՀ) անվամբ[4], իր մեջ ընդգրկում է մի խումբ հիվանդություններ, որոնք են կայուն ստենոկարդիան (կրծքահեղձուկ), անկայուն ստենոկարդիան, սրտամկանի ինֆարկտը և հանկարծակի սրտային մահը[5]: Այս հիվանդությունները պատկանում են սրտանոթային հիվանդությունների խմբին[6]: Հիմնական ախտանիշներն են ցավը կամ ծանրության և ճնշվածության զգացողությունը կրծքավանդակում, որը ճայագայթում է ուսեր, ձեռքեր, պարանոց կամ ծնոտ[7]: Երբեմն դա կարող է նմանվել այրոցի զգացողության։ Սովորաբար ախտանիշները առաջանում են ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության կամ էմոցիոնալ սթրեսի ժամանակ, տևում մի քանի րոպե, անցնում հանգստի ժամանակ[7]։ Մյուս ախտանիշներից է շնչարգելությունը, որը կարող է ուղեկցել կամ երբեմն լինել միակ ախտանիշ[7]։ Երբեմն, հիվանդության առաջին նշանը սրտամկանի կաթվածն է (սրտամկանի ինֆարկտ) [8]։ Մյուս բարդություններն են սրտային անբավարարությունը և առիթմիաները[8]։

Ռիսկի գործոններն են զարկերակային հիպերտենզիան, ծխելը, շաքարային դիաբետը, նստակյաց կյանքը, գիրությունը, հիպերխոլեստերինեմիան, սխալ սննդակարգը, դեպրեսիաները և ալոհոլի չարաշահումը[9][10][11]։ Հիմքում ընկած հիմնական մեխանիզմը կորոնար անոթներով արյան, այսպիսով նաև թթվածնի մատակարարման խանգարումն է դեպի սրտամկան, պայմանավորված սրտի կորոնար անոթների աթերոսկլերոզով[9]։ Կան մի շարք տեստեր, որոնք կարող են օգնել ախտորոշել ՍԻՀ-ը, դրանց թվում են․ էլեկտրասրտագրությունը (ԷՍԳ), սրտի սթրես տեստը, համակարգչային շերտագրությամբ կորոնար անգիոգրաֆիան, կորոնարոգրաֆիան և այլն[12]։

Առողջ սննդակարգը, կանոնավոր ֆիզիկական վարժությունները, նորմալ քաշի պահպանումը և չծխելը իջեցնում են ՍԻՀ-ի ռիսկը[13]։ Համապատասխան դեպքերում օգտագործվում են դեղորայքներ շաքարային դիաբետի, հիպերխոլեստերինեմիայի կամ զարկերակային հիպերտենզաիայի դեմ [13]: Փաստերը այն մասին, որ ցածր ռիսկով մարդիկ չունեն սիմպտոմներ սահմանափակ են[14]։ Բուժման մեջ ներառված միջոցառումներից է նաև կանխարգելումը[15][16]։ Դեղորայքները ինչպիսիք են հակաագրեգանտները (այդ թվում ասպիրինը), բետա բլոկերները, կամ նիտրոգլիցերինը ևս կարող են խորհուրդ տրվել[15]։ Ծանր դեպքերում կատարվում են ինվազիվ միջամտություններ․ միջմաշկային ներանոթային միջամտություն և աորտոկորոնար շունտավորում (ԱԿՇ)[15][17]։ Հիմնական դեղանիջոցներին որպես լրացում միջմաշկային ներանոթային միջամտության և աորտոկորոնար շունտավորման դերը կայուն կրծքահեղձուկի դեպքում ակնկալվող կյանքի տևողության և սրտամկանի ինֆարկտի ռիսկի իջեցման մեջ հստակ չէ[18]։

2015 թվականի տվյալներով ՍԻՀ-ով հիվանդ է 110 միլիոն մարդ, իսկ 8,9 միլիոն մարդկանց դեպքում այն հանգեցրել է մահվան[19][20]։ Դա կազմում է ամբողջ մահերի 15,9%-ը և հանդիսանում է աշխարհում մահացության հիմնական պատճառ[20]։ Պսակաձև անոթների հիվանդությունից մահվան ռիսկը որոշակի տարիքային խմբերում նվազել է 1980-2010 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում, մասնավորապես զարգացած երկրներում[21]։ Պսակաձև անոթների հիվանդությունից մահվան դեպքերը որոշակի տարիքային խմբերում ևս նվազել են 1990-2010 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում[22]։ 2010 թվականին ԱՄՆ-ում 65 տարեկանից բարձր տարիքային խմբում մոտավորապես 20%-ն ունեցել են պսակաձև անոթների հիվանդություն, մինչդեռ 45-64 տարեկանում այն առկա է 7% և 1,3% 18-45 տարեկան տարիքային խմբերում[23]։ Նշված տարիքային խմբերում տղամարդկանց տոկոսային մասնաբաժինն ավելի շատ է քան կանանցը[23]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցավը կրծքավանդակում, որն առաջանում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ, ուտելուց հետո, կամ այլ կանխատեսելի դեպքերում կոչվում է կայուն ստենոկարդիա (կրծքահեղձուկ), այն պայմանավորված է սրտի զարկերակներ նեղացմամբ[24]։

Այն դեպքերում, երբ փոխվում են ցավի ինտենսիվությունը, բնույթը և հաճախականությունը, հիվանդությունը կոչվում է անկայուն ստենոկարդիա։ Անկայուն ստենոկարդիան կարող է նախորդել սրտամկանի ինֆարկտին։ Անհայտ պատճառով կրծքավանդակում ցավով հիվանդների մոտ, ովքեր դիմել են անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունք կորոնար անոթների հիվանդություն հանդիպում է մոտավորապես 30% դեպքերում։

Ռիսկի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորոնար անոթների հիվանդությունն ունի մի շարք ռիսկի գործոններ։ Դրանցից են զարկերակային հիպերտենզիան, ծխելը, շաքարային դիաբետը, նստակյաց կյանքը, գիրությունը, հիպերխոլեստերինեմիան, սխալ սննդակարգը, դեպրեսիաները, ժառանգականությունը և ալոհոլի չարաշահումը[25][26][27]։ Դեպքերի մոտավորապես մեկ երկրորդն ունեն գենետիկ նախատրամադրվածություն[28]։ Ծխելը և գիրությունը հանդիպում են համապատասխանաբար 36% և 20% դեպքերում[29]։ Նույնիսկ մեկ ծխախոտի օգտագործումը կրկնապատկում է կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկը[30]։ Նստակյաց կյանքը նշվում է մինչև 7-12% դեպքերում[29][31]։ Ռիսկը բարձրանում է հերբիցիդ Օրանժ Ագենտի կիրառումից[32]։ Ռևմատոիդ արթրիտը և համակարգային կարմիր գայլախտը ռիսկի անկախ գործոններ են[33][34]։

Աշխատանքային սթրեսը խաղում է փոքր դեր հաղորդվելով մոտավորապես 3% դեպքերում[35]։ Ըստ մի հետազոտության տվյալների, այն կանայք ովքեր ազատ էին աշխատանքային սթրեսից, ունեին արյունատար անոթների ավելի մեծ տրամագիծ, բերելով աթերոսկլերոզի ավելի դանդաղ հարաճի[36]։ Ի հակադրություն, այն կանայք ում աշխատանքային սթրեսի մակարդակը բարձր էր, ունեին արյունատար անոթների փոքր տրամաչափ և հիվանդության նշանակալի արագ հարաճ[36]։ Տիպ Ա վարքագծով մարդիկ, ում բնորոշ է ժամանակի սղության զգացողությունը, մրցունակությունը, ագրեսիվությունը և անհամբերությունը, ունեն կորոնար անոթների հիվանդության ավելի բարձր ռիսկ[37]։

Արյան լիպիդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիետիկ խոլեստերոլը չունի նշանակալի էֆեկտ արյան մեջ խոլեստերոլի մակարդակի վրա, այսպիսով դրա օգտագործման կարիքը կարող է չլինել[43]։ Անհանգստություն է առաջացնում հագեցած ճարպաթթուների օգտագործումը[43]։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորոնար անոթների հիվանություն ունեցող հիվանդների 40-60%-ն ունեն ժառանգական ծանրաբեռնվածություն [44]։ Բազմագենոմ ասոցացված հետազոտությունների համաձայն մոտավորապես 60 գենետիկ լոկուսներ պատասխանատու են կորոնար անոթների հիվանդության համար[45]։

Այլ պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Էնդոմետրիոզովըմինչև 40 տարեկան կանանց մոտ[46]։
  • Ռիսկի գործոններ են կարող են լինել դեպրեսիները, բացասական հույզերը, այդ թվում զայրույթը, թշնամանքի զգացումը, ագրեսիվությունը[47]։
  • Մի շարք մանկական տրավմաներ (հոգեբանական, ֆիզիկական բռնություն, սեռական բռնություն, ֆիզիկական բռնություն մոր նկատմամբ, ընտանիքի անդամների կողմից թմրանյութերի օգտագործում, մտավոր հետամնացություն, սուիցիդ, ազատազրկում) ունեն մեծ կորելացիոն կապ հասուն տարիքի հիվանդույթւոնների հետ այդ թվում կորոնար անոթների (սրտի իշեմիկ) հիվանդության[48]։
  • Հեմոստատիկ գործոններ․ արյան մեջ ֆիբրինոգենի և մակարդելիության գործոն VII-ի բարձր մակարդակները ասոցացվում են կորոնար անոթների հիվանդության բարձրացած ռիսկի հետ[49]։
  • Արյան մեջ ցածր հեմոգլոբինը[50]։
  • B ֆիբրինոգեն G-455A գենի պոլիմորֆիզմը, որը հանդիպում է ասիական պոպուլյացիայում ասոցացվում է կորոնար անոթների հիվանդության բարձր ռիսկի հետ[51]։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միկրոգրաֆ կորոնար զարկերակների աթերոսկլերոտիկ ախտահարմամբ և նշանակալի ներլուսանցքային նեղացմամբ։ Մասսոնի տրիքրոմ։
Illustration depicting coronary artery disease

Դեպի սիրտ արյան հոսքի սահմանափակումը բերում է սրտի մկանային բջիջների իշեմիայի (բջիջների քաղց՝ թթվածնի անբավարար մատակարարման պայմաններում)։ Սրտի մկանային բջիջները թթվածնային քաղցից կարող են մահանալ, սա կոչվում է սրտամկանի ինֆարկտ։ Դա հանգեցնում է սրտի մկանային բջիջների վնասման, մահվան և հնարավոր սպիացման, առանց կարդիոմիոցիտների հետագա վերականգնման։ Պսակաձև անոթների քրոնիկ խիստ նեղացումը կարող է հրահրել անցողիկ իշեմիայի, որն էլ կարող է պատճառ լինել փորոքային առիթմիայի առաջացման համար, վերջինս կարող է վերածվել կյանքի համար վտանգավոր առիթմիայի՝ փորոքների ֆիբրիլյացիայի, որը հաճախ ավարտվում է մահվամբ[52]։

Որպես կանոն, կորոնար անոթների հիվանդություն առաջանում է, երբ կորոնար զարկերակների պատում՝ հարթ միոցիտների և էլաստիկ շերտի մեջ զարգանում է աթերոսկլերոզ։ Աթերոսկլերոզի արդյունքում զարկերակների պատը դառնում է կարծր, պինդ, կուտակում է կալցիում, աթերոգեն լիպիդներ և բորբոքային բջիջներ՝ վերածվելով աթերոսկլերոտիկ վահանիկի։ Արյունատար անոթների մկանային շերտում կալցիումի ֆոսֆատի (հիդրօքսիապատիտի) դեպոզիտներն խաղում են նշանակալի դեր զարկերակների կարծրացման և կորոնար անոթների աթերոսկլերոտիկ ախտահարման վաղ փուլերում ընդգրկման մեջ։ Այն կարող է դիտվել այսպես կոչված կալցիֆիլաքսիայի մետաստատիկ մեխանիզմի ժամանակ, որը տեղի է ունենում երիկամների քրոնիկ հիվանդության և հեմոդիալիզի ժամանակ (Rainer Liedtke 2008)։ Այսպիսով, մարդիկ ովքեր տառապում են երիկամային անբավարարությամբ, գրեթե 50% դեպքերում մահանում են սրտի իշեմիկ հիվանդությունից։ Վահանիկը կարելի է դիտել որպես մեծ բշտիկ, որն ուղղված է դեպի զարկերակի լուսանցք, բերելով արյան հոսքի մասնակի խցանման։ Կորոնար անոթների հիվանդությամբ մարդիկ իրենց կորոնար զարկերակներոմ կարող են ունենալ մեկ կամ մի քանի վահանիկներ, կամ կարող են ունենալ տասնյակ կուտակումներով վահանիկներ։ Առավել ծանր ձև է քրոնիկ տոտալ օկլ յուզիան (CTO), երբ պսակաձև զարկերակի լուսանցքը ամբողջովին խցանված է լինում ավելի քան 3 ամիս[53]։

Սրտի X սինդրոմը բնորոշվում է կրծքավանդակի ցավով (ստենոկարդիայով) և կրքավանդակում ցանրության, ճնշվածության և դիսկոմֆորտի զգացողությամբ, այն մարդկանց մոտ ովքեր կորոնարոգրաֆիայով մեծ լուսանցք ունեցող կորոնար զարկերակներում չունեն հայտնաբերված նեղացումներ[54]։ Ճշմարտությունը սրտի X սինդոմի առաջացման մասին առայժմ անհայտ է։ Այն բացատրվում է միկրովասկուլյար դիսֆունկցիայով[55]։ Չպարզված պատճառներով՝ կանայք ավելի հաճախ են ունենում սրտի X սինդոմ, քան տղամարդիկ, դրանում իրենց ուրույն դերն ունեն հորմոններն ու այլ ռիսկի գործոնները[56]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն հիվանդների համար, ովքեր ունեն ախտանիշներ, նեղացած կորոնար անոթների հիվանդությունն ախտորոշելու համար կարող է կիրառվել սթրես էխոսրտագրություն[57]։ Այն դեպքերում, երբ սիմպտոմներն արտահայտված չեն, իսկ կորոնար անոթների հիվանդության առաջացման ռիսկը ցածր է էխոսրտագրությունը, սրտի սթրես տեստերի կիրառումը խորհուրդ չի տրվում[57][58]։

Սրտի X սինդրոմը հազվադեպ հանդիպող պսակաձև անոթների հիվանդություն է, որն առավել հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ և ախտորոշվում է բացառման սկզբունքով։

Այսպիսով, պսակաձև անոթների հիվանդության կասկածով հիվանդներին ախտորոշելու համար սովորաբար կիրառվում են նույն ախտորոշիչ տեստերը․

Կայուն ստենոկարդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայուն ստենոկարդիայի ժամանակ, կրծքավանդակի ցավն իր բնորոշ ախտանիշներով առաջանում է կանխատեսելի ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության մակարդակներից։ Տարբեր եղանակներով կատարվող սրտի սթրես տեստերով կարելի է խթանել ախտանիշների առաջացմանը և գրանցել աջացած փոփոխությունները էլեկտրասրտագրությամբ, էխոսրտագրությամբ (սրտի ուլտրաձայնային հետազոտություն) կամ սցինտիգրաֆիայով (օգտագործելով սրտի մկաննների կողմից ռադիոնուկլիդի կլանումը)։ Եթե ի հայտ են գալիս սրտամկանի անբավարար արյունամատակարարման նշաններ կատարվում է կորոնարոգրաֆիա՝ հայտնաբերելու կորոնար անոթների ստենոզը (նեղացում) և որոշելու անգիոպլաստիկայի կամ աորտոկորոնար շունտավորում կատարելու անհրաժեշտությունը և համապատասխանությունը[59]։

Կայուն կորոնար անոթների հիվանդությունը (ԿԿԱՀ) հաճախ կոչվում է նաև կայուն սրտի իշեմիկ հիվանդույթուն (ԿՍԻՀ)[60]։ 2015 թվականին կատարված մենագրության համաձայն "անկախ անվանակարգությունից կայուն ստենոկարդիան ԿՍԻՀ-ի կամ ԿԿԱՀ-ի հիմնական արտահայտությունն է"[60]։ ԿՍԻՀ/ԿԿԱՀ-ը ունեն կլինիկական ուղեցույցներ ամերիկյան և եվրոպական սրտաբանների ասոցիացիաների կողմից[61][62]։

Սուր կորոնար համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր կորոնար համախտանիշի ախտորոշումն իր գլխավոր տեղն ունի անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքում, որտեղ առաջնահերթ կատարվում է ԷՍԳ գնահատելու "առաջացող փոփոխությունները" (սրտի մկանային բջիջների շարունակվող վնասման նշանները)։ Ախտորոշումը հստակ է, եթե ԷՍԳ-ն ցույց է տալիս "ST էլևացիա", որը սուր տիպիկ ցավի հետ մեկտեղ ախտորոշում է սրտամկանի սուր ինֆարկտը (ՍԻ), սա անվանվում է STEMI (ST-elevation MI) և բուժվում է անհետաձգելի կարգով կատարվող կորոնարոգրաֆիայով և միջմաշկային ներանոթային միջամտությամբ (անգիոպլաստիկա ստենտի տեղադրմամբ կամ առանց դրա) կամ թրոմբոլիզիսով ("թրոմբոլիտիկ" դեղորայքներ), որը հասանելի է։ Եթե ԷՍԳ-ով չկա ST սեգմենտի էլևացիա, սրտամկանի վնասումը ախտորոշվում է սրտային մարկերներով (արյան տեստեր, որոնք ախտորոշում են սրտամկանի վնասումը)։ Եթե առկա է վնասում (ինֆարկտ), կրծքավանդակի ցավը "non-ST elevation MI" (առանց ST էլևացիայի ՍԻ) (NSTEMI) ախտանիշ է։ Եթե չկան սրտամկանի վնասման ապացույցներ և կա ցավ, օգտագործվում է "անկայուն ստենոկարդիա" տերմինը։ Այս գործընթացը պահանջում է հիվանդանոցային վարում և ուշադիր հետևողականություն ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում հավանական բարդությունների (ինչպիսիք են օրինակ առիթմիկ բարդությունները) պատճառով։ Ռիսկերի գնահատման, սթրես տեստերի և անգիոգրաֆիայի տվյալներից կախված կարելի է բացահայտել և բուժել կորոնար անոթների հիվանդությամբ հիվանդներին, ովքեր ունեն NSTEMI կամ անկայուն ստենոկարդիա։

Ռիսկերի գնահատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկերի գնահատման համար կան տարբեր եղանակներ։ Դրանց մեջ կորևորներից է Ֆրեմհինգեմյան աղյուսակը, որը կիրառվել է Սրտի Ֆրեմհինգեմյան հետազոտության ժամանակ։ Այն հաշվում են հաշվի առնելով տարիքը, սեռը, շաքարային դիաբետի առկայությունը, ընդհանուր խոլեստերոլը, ՑԽԼ խոլեստերոլը, ծխելը և սիստոլիկ արյան ճնշումը։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտանոթային հիվանդությունների մինչև 90%-ը կարելի է կանխարգել խուսափելով ռիսկի գործոններից[63][64]։ Կանխարգելումը ընդգրկում է համապատասխան ֆիզիկական ակտիվություն, քաշի կանոնավորում, զարկերակային հիպերտենզիայի բուժում, առողջ սննդականգ, արյան մեջ խոլեստերոլների մակարդակի իջեցում և ծխելու դադարեցում։

Էֆեկտիվությամբ դեղորայքներին գրեթե համարժեք է համապատասխան ֆիզիկական ակտիվությունը[65]։ Ֆիզիկական ակտիվության բարձր մակարդակները իջեցնում են կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկը մինչև 25%[66]։

Շատ ուղեցույցներ խորհուրդ են տալիս բուժմանը միացնել կանխարգելում։ 2015 թվականին Կոքրեյնի աշխատության մեջ գտնվել են մի շարք ապացույցներ, որ կառավարելով զարկերակային հիպերտենզիան, մարմնի զանգվածային ինդեքսը և որովայնի շրջագիծը կարելի է հասնել որոշակի արդյունքերի։ Այնուամենայիվ, մահացության և սրտանոթային հիվանդացության վրա ունեցող ազդեցության համար ապացույցներն անբավարար են[67]։

Շաքարային դիաբետով հիվանդների դեպքում, կան որոշակի ապացույցներ, որ արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակների խիստ կանոնավորումը նվազեցնում է սրտային պատահարների ռիսկը, թեև կոնանավորելով արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակը իջնում են նաև այլ հիվանդությունների առաջացման ռիսկերը, ինչպիսիք են երիկամային անբավարարությունը և կուրությունը։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս չափավորել ալկոհոլի ընդունումը և այսպիսիով իջեցնել սրտանոթային հիվանդացության ռիսկը, մինչդեռ ալկոհոլի չարաշահումը բարձրացնում է ռիսկը[68]:

Դիետա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտանոթային հիվանդացության և մահացության ռիսկը իջեցնող սննդակարգերը ենթադրում են մեծ քանակությամբ մրգերի և բանջարեղենի ընդունում[69]։ Բուսակերների սրտանոթային հիվանդացության ռիսկերը գնահատվում են ցածր[70][71], դա հավանաբար պայմանավորված է նրանց կողմից մեծ քանակությամբ մրգերի ու բանջարեղենների օգտագործման հետ[72]։ Հետազոտությունները նաև փաստում են, որ ռիսկը իջեցնում են միջերկրածովյան դիետան[73] և մեծ քանակությամբ սննդային թելիկների օգտագործումը [74]։

Տրանս ճարպերի օգտագործումը (այն հիմնականում պարունակվում է հիդրոգենացված ճարպերում, ինչպիսին մարգարինն է) հրահրում է աթերոսկլերոզի առաջացում[75] և բարձրացնում է սրտանոթային հիվանդացության ռիսկը[76]։

Օմեգա 3 ճարպաթթվի հավելումների տեսքով օգտագործման դերը սրտանոթային հիվանդացության կանխարգելամն մեջ նշանակալի չի եղել (ներառյալ սրտամկանի ինֆարկտի և հանկարծակի սրտային մահի դեպքում)[77][78]։ Կան նախնական ապացույցներ, որ մենաքինոնի (վիտամին K2), բայց ոչ ֆիլոքինոնի (վիտամին K1) օգտագործումը կարող է իջեցնել ԿԱՀ-ից մահացությունը[79]։

Երկրորդային կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն առկա հիվանդության դեպքում կատարվում է երկրորդային կանխարգելում հետագա բարդություններից խուսափելու համար։ Այս նպատակով էֆեկտիվություն ունի կենսակերպի փոփոխությունը․ Lifestyle changes that have been shown to be effective to this goal include:

Աէրոբիկ վարժություններ, ինչպիսիք են զբոսանքը, վազքը կամ լողը, կարող են իջեցնել կորոնար անոթների հիվանդությունից մահացության ռիսկը[81]։ Աերոբիկ վարժությունները կարող են օգնել կանոնավերել զարկերակային գերճնշումը և արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակը երկար ժամանակ։ Այն նաև բարձրացնում է ԲԽԼ խոլեստերոլի մակարդակը[82][83]։ Ըստ Ամերիկյան հիվանդությունների կանխարգելման կազմակերպության անբավարար են ապացույցները, թե բժիշկը պետք է խորհրդակցի ֆիզիկականն ակտիվության համար բայց դա չի խուսում ֆիզիկական ակտիվության անէֆեկտիվության մասին[84]։ Ամերիկյան սրտի ասոցացիան, հիմնվելով ոչ համակարգված հետազոտությունների վրա բժիշկներին խորհուրդ է տալիս հիվանդներին խորհուրդ տալ դրսևորել համապատասխան ֆիզիկական ակտիվություն[85]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորոնար անոթների հիվանդության դեմ կան մի շարք բուժական մոտեցումներ[86]

Դեղորայքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհուրդ է տրվում զարկերակային ճնշման իջեցում 140/90մմսս-ից ցածր[91]։

Ասպիրին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նրանց համար, ովքեր նախկինում չունեն սրտանոթային հիվանդություն, ասպիրինը իջեցնում է սրտմկանի ինֆարկտի առաջացման ռիսկը, բայց ընդհանուր մահացության վրա չի ազդում[92]։ Այն խորհուրդ է տրվում միայն այն հիվանդներին, ում ռիսկերը սրտանոթային հիվանդության առաջացման գնահատվում են բարձր[93]։

Հակաթրոմբոցիտար թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

STEMI-ով հիվանդներին կլոպիդոգրելի և ասպիրինի համատեղ կիրառումն իջեցնում է սրտանոթային պատահարների առաջացման ռիսկն ավելի, քան ասպիրինն առանձին[94]։ Մասնավորապես, դա չի ազդում այս խմբի հիվանդների շրջանում մահացության ռիսկերի վրա[95]։ Այն հիվանդների դեպքում, ովքեր ստացել են 12 ամիս և ավել կլոպիդոգրելի և ասպիրինի համատեղ թերապիա, մահացության ռիսկերը մնում են նույնը[96]։

Վիրաբուժական միջամտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր կորոնար համախտանիշի դեպքում մահացության դեմ Էֆեկտիվություն է ցուցաբերում ռեվասկուլյարիզացիան (վերանոթավորում)[97]։ Միջմաշկային ռեվասկուլյարիզացիան կայուն սրտի իշեմիկ հիվանդության դեպքում իր էֆեկտիվությամբ կարող է զիջել դեղորայքային թերապիային[98]։ Բազմանոթ ախտահարումների դեպում, երբ հնարավոր չէ կատարել միջմաշկային ներանոթային միջամտություն ընտրության մեթոդ է աորտոկորոնար շունտավորումը[99][100]։ Ժամանակակից կորոնար զարկերակների ռեվասկուլյարիզացիայի (վերանոթավորման) վիրահատական եղանակները ցուցաբերում են հետօպերացիոն գլխուղեղի ինսուլտի դեպերի իջեցում, համեմատած միջմաշկային ներանոթային միջամտության հետ[101]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012 թվականի սրտի իշեմիկ հիվանդության մահացությունների դեպքերը մեկ միլիոնում։

2015 թ.-ին ՊՀԶ-ով տառապել է 110 միլիոն մարդ, որը հանգեցրել է 8,9 միլիոն մահվան[19]: Այն կազմում է բոլոր մահացությունների 15.9%-ը՝ դարձնելով ՊՀԶ-ն աշխարհում մահվան ամենատարածված պատճառը[102]: 1980-2010 թթ. ընկած ժամանակահատվածում ՊԶՀ-ի մահվան ռիսկը նվազել է՝ հատկապես զարգացած երկրներում[103]: 1990-2010 թթ. ընկած ժամանակահատվածում ՊԶՀ-ի դեպքերը նույնպես նվազել են տվյալ տարիքային խմբում[104]: 2010 թվականին Միացյալ Նահանգներում 65 տարեկան և բարձր տարիքային խմբում մոտ 20%-ն է ձեռք բերել ՊՀԶ, այնինչ 45-64 տարիքային խմբում հիվանդությունը ձեռք է բերում 7%-ը, իսկ 18-44 տարիքային խմբում` միայն 1.3%-ը[23]: Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տվյալ տարիքի կանայք[23]:

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ աշխարհի սրտանոթային հիվանդությունների 60%-ը հանդիպելու են Հարավային Ասիայում, չնայած որ Հարավային Ասիայում բնակվում է աշխարհի բնակչության միայն 20%-ը։ Սա կարող է պայմանավորված լինել ժառանգական նախատրամադրվածությամբ և շրջակա միջավայրի գործոններով։ Հնդկաստանի սրտի ասոցիացիան և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն, օրինակ, քայլեր են ձեռնարկում այս խնդրի շուրջ տեղեկացվածության բարձրացման ուղղությամբ[105]։

2017 թվականին Հայաստանում ըստ արյան շրջանառության համակարգի հիվանդությունների թվի 100 000 մարդուն բաժին է հասնում 1 807.6 հիվանդության դեպք[106]։

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգործունակության տարիները սրտի իշեմիկ հիվանդության դեպքում, 100000 բնակչի հաշվով (2004)[107]։
     տվյալներ չկան      <350      350–700      700–1,050      1,050–1,400      1,400–1,750      1,750–2,100      2,100–2,450      2,450–2,800      2,800–3,150      3,150–3,500      3,500–4,000      >4,000

Անվանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հիվանդությանը բնութագրող այլ անվանումներն են «սրտի իշեմիկ հիվանդություն», «անոթների պնդացում» և «անոթների նեղացում» անվանումներով[108]։ Լատիներենով հիվանդության անվանումն է՝ morbus ischaemicus cordis (MIC

Օժանդակ խմբեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինֆարկի դեմ պայքարի նախագիծը միջազգային ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որ հիմնվել է 1998 թվականին և նպատակ ունի կրթության և հետազոտությունների միջոցով նվազեցնել սրտի իշեմիկ հիվանդությունները[109][110]։

Հետազոտությունների վրա արդյունաբերության ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2016 թ.-ին ԱՄՆ-ում շաքարային արդյունաբերության առեւտրային ասոցիացիայի արխիվի ուսումնասիրությունը հովանավորվել է 1965 թ.-ին New England Medical Journal- ում տպագրված հեղինակային գրականության վերանայման վրա, որը նվազեցրեց շատ շաքար պարունակող սննդակարգի դերը ԿԱՀ- ի զարգացման եւ շեշտեց ճարպի կարեւոր դերի մասին: Այս վերանայումն ազդել է տասնամյակների հետազոտական ֆինանսավորման եւ առողջ սնման ուղեցույցների վրա[111][112][113][114][115]:

Հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտության ջանքերը կենտրոնացած են նոր անոթային բուժման մեթոդների եւ տարբեր (չափահաս) ցողունային բջիջներով բուժման վրա: 17 քրոմոսոմի հատվածը սահմանափակվում էր շատ ինֆարկտներ տարած ընտանիքներում[116]։ Այլ ընդհանուր գենոմային հետազոտությունները ցույց են տվել կայուն տարբերակ 9 քրոմոսոմի համար (9p21.3)[117]։ Այնուամենայնիվ, այս եւ այլ լոկուսներ տեղակայված են միջգենային հատվածներում եւ կարիք ունեն հետագա հետազոտությունների հասկանալու համար, թե ինչպես են ազդում ֆենոտիպի վրա[118]:

Ավելի վիճելի փաստ է Chlamydophila pneumoniae և աթերոսկլերոզի միջև եղած կապը[119]։ Թեև այս ներբջջային օրգանիզմը հայտնաբերվել է աթերոսկլերոտիկ վահանիկներում, ապացույցները համոզիչ չեն, թե արդյոք դա կարող է համարվել պատճառական գործոն[120]: Ապացուցված աթերոսկլերոզով հիվանդների մոտ հակաբիոտիկների բուժումը չի ցուցաբերել սրտի կաթվածի կամ այլ կորոնար անոթների հիվանդության ռիսկի նվազեցում[121]:

1990-ական թվականներից սրտի իշեմիկ հիվանդությունների հետ կապված նոր բուժման տարբերակների որոնումը, հատկապես այսպես կոչված, «առանց տարբերակ» սրտային անբավարարությամբ հիվանդների, համարվում է անգիոգենեզի օգտագործումը և եւ (չափահաս) ցողունային բջիջներով բուժումը[122]։ Բազմաթիվ կլինիկական փորձեր են իրականացվել կամ օգտագործելով սպիտակուցային թերապիա (անոթային աճի գործոն), ինչպիսիք են FGF-1 կամ VEGF կամ բջջային թերապիա, օգտագործելով չափահաս ցողունային բջիջների տարբեր տեսակների պոպուլյացիաներ: Հետազոտությունները դեռ շարունակվում են `առաջին խոստումնալից արդյունքներով, հատկապես FGF-1- ի[123][124] եւ էնդոթելիար նախորդ բջիջների օգտագործմամբ:

Միելոպերօքսիդազը առաջարկվել է որպես բիոմարկեր[125]:

Սննդակարգային փոփոխությունները կարող են նվազեցնել կորոնար անոթների հիվանդությունը: Օրինակ, ապացույցները պաշտպանում են բույսերի վրա հիմնված սննդակարգի օգուտները եւ ագրեսիվ լիպիդների իջեցումը սրտանոթային հիվանդությունների բարելավման համար[126]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  4. Bhatia Sujata K. (2010)։ Biomaterials for clinical applications (Online-Ausg. ed.)։ New York: Springer։ էջ 23։ ISBN 9781441969200։ Արխիվացված օրիգինալից 10 January 2017-ին 
  5. Wong ND (May 2014)։ «Epidemiological studies of CHD and the evolution of preventive cardiology.»։ Nature Reviews. Cardiology 11 (5): 276–89։ PMID 24663092։ doi:10.1038/nrcardio.2014.26 
  6. GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators (17 December 2014)։ «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.»։ Lancet 385: 117–171։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  7. 7,0 7,1 7,2 «What Are the Signs and Symptoms of Coronary Heart Disease?»։ 29 September 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 24 February 2015-ին։ Վերցված է 23 February 2015 
  8. 8,0 8,1 «Coronary Artery Disease (CAD)»։ 12 March 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 2 March 2015-ին։ Վերցված է 23 February 2015 
  9. 9,0 9,1 Mendis Shanthi, Puska Pekka, Norrving Bo (2011)։ Global atlas on cardiovascular disease prevention and control (1st ed.)։ Geneva: World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization։ էջեր 3–18։ ISBN 9789241564373։ Արխիվացված օրիգինալից 17 August 2014-ին 
  10. Mehta PK, Wei J, Wenger NK (16 October 2014)։ «Ischemic heart disease in women: A focus on risk factors.»։ Trends in Cardiovascular Medicine 25: 140–151։ PMC 4336825։ PMID 25453985։ doi:10.1016/j.tcm.2014.10.005 
  11. Charlson FJ, Moran AE, Freedman G, Norman RE, Stapelberg NJ, Baxter AJ, Vos T, Whiteford HA (26 November 2013)։ «The contribution of major depression to the global burden of ischemic heart disease: a comparative risk assessment»։ BMC Medicine 11: 250։ PMC 4222499։ PMID 24274053։ doi:10.1186/1741-7015-11-250 
  12. «How Is Coronary Heart Disease Diagnosed?»։ 29 September 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 24 February 2015-ին։ Վերցված է 25 February 2015 
  13. 13,0 13,1 «How Can Coronary Heart Disease Be Prevented or Delayed?»։ Արխիվացված օրիգինալից 24 February 2015-ին։ Վերցված է 25 February 2015 
  14. Desai CS, Blumenthal RS, Greenland P (April 2014)։ «Screening low-risk individuals for coronary artery disease.»։ Current atherosclerosis reports 16 (4): 402։ PMID 24522859։ doi:10.1007/s11883-014-0402-8 
  15. 15,0 15,1 15,2 «How Is Coronary Heart Disease Treated?»։ 29 September 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 24 February 2015-ին։ Վերցված է 25 February 2015 
  16. Boden WE, Franklin B, Berra K, Haskell WL, Calfas KJ, Zimmerman FH, Wenger NK (October 2014)։ «Exercise as a therapeutic intervention in patients with stable ischemic heart disease: an underfilled prescription.»։ The American Journal of Medicine 127 (10): 905–11։ PMID 24844736։ doi:10.1016/j.amjmed.2014.05.007 
  17. Deb S, Wijeysundera HC, Ko DT, Tsubota H, Hill S, Fremes SE (20 November 2013)։ «Coronary artery bypass graft surgery vs percutaneous interventions in coronary revascularization: a systematic review.»։ JAMA 310 (19): 2086–95։ PMID 24240936։ doi:10.1001/jama.2013.281718 
  18. Rezende PC, Scudeler TL, da Costa LM, Hueb W (16 February 2015)։ «Conservative strategy for treatment of stable coronary artery disease»։ World journal of clinical cases 3 (2): 163–70։ PMC 4317610։ PMID 25685763։ doi:10.12998/wjcc.v3.i2.163 
  19. 19,0 19,1 GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  20. 20,0 20,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ GBD2015De անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  21. Moran AE, Forouzanfar MH, Roth GA, Mensah GA, Ezzati M, Murray CJ, Naghavi M (8 April 2014)։ «Temporal trends in ischemic heart disease mortality in 21 world regions, 1980 to 2010: the Global Burden of Disease 2010 study»։ Circulation 129 (14): 1483–92։ PMC 4181359։ PMID 24573352։ doi:10.1161/circulationaha.113.004042 
  22. Moran AE, Forouzanfar MH, Roth GA, Mensah GA, Ezzati M, Flaxman A, Murray CJ, Naghavi M (8 April 2014)։ «The global burden of ischemic heart disease in 1990 and 2010: the Global Burden of Disease 2010 study»։ Circulation 129 (14): 1493–501։ PMC 4181601։ PMID 24573351։ doi:10.1161/circulationaha.113.004046 
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (14 October 2011)։ «Prevalence of coronary heart disease—United States, 2006–2010.»։ MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report 60 (40): 1377–81։ PMID 21993341 
  24. Kontos MC, Diercks DB, Kirk JD (Mar 2010)։ «Emergency department and office-based evaluation of patients with chest pain»։ Mayo Clinic Proceedings 85 (3): 284–99։ PMC 2843115։ PMID 20194155։ doi:10.4065/mcp.2009.0560 
  25. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ WHO20112 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  26. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Meh20142 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  27. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Char20132 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  28. Dai Xuming և այլք: (2016)։ «Genetics of coronary artery disease and myocardial infarction»։ World Journal of Cardiology (National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine) 8 (1): 1–23։ PMC 4728103։ PMID 26839654։ doi:10.4330/wjc.v8.i1.1 
  29. 29,0 29,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Kivi2012 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. Hackshaw Allan, Morris Joan K, Boniface Sadie, Tang Jin-Ling, Milenković Dušan (24 January 2018)։ «Low cigarette consumption and risk of coronary heart disease and stroke: meta-analysis of 141 cohort studies in 55 study reports»։ BMJ: j5855։ doi:10.1136/bmj.j5855 
  31. «Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy»։ Lancet 380 (9838): 219–29։ July 2012։ PMC 3645500։ PMID 22818936։ doi:10.1016/S0140-6736(12)61031-9 
  32. «Agent Orange: Diseases Associated with Agent Orange Exposure»։ Department of Veterans Affairs Office of Public Health and Environmental Hazards։ 25 March 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 May 2010-ին։ Վերցված է 4 May 2010 
  33. Esdaile JM, Abrahamowicz M, Grodzicky T, Li Y, Panaritis C, du Berger R, Côte R, Grover SA, Fortin PR, Clarke AE, Senécal JL (October 2001)։ «Traditional Framingham risk factors fail to fully account for accelerated atherosclerosis in systemic lupus erythematosus.»։ Arthritis and Rheumatism 44 (10): 2331–7։ PMID 11665973։ doi:10.1002/1529-0131(200110)44:10<2331::aid-art395>3.0.co;2-i 
  34. Kerola AM, Kauppi MJ, Kerola T, Nieminen TV (October 2012)։ «How early in the course of rheumatoid arthritis does the excess cardiovascular risk appear?»։ Annals of the Rheumatic Diseases 71 (10): 1606–15։ PMID 22736093։ doi:10.1136/annrheumdis-2012-201334 
  35. «Job strain as a risk factor for coronary heart disease: a collaborative meta-analysis of individual participant data»։ Lancet 380 (9852): 1491–97։ October 2012։ PMC 3486012։ PMID 22981903։ doi:10.1016/S0140-6736(12)60994-5 
  36. 36,0 36,1 «Psychosocial stress and atherosclerosis: family and work stress accelerate progression of coronary disease in women. The Stockholm Female Coronary Angiography Study»։ J. Intern. Med. 261 (3): 245–54։ March 2007։ PMID 17305647։ doi:10.1111/j.1365-2796.2006.01759.x 
  37. McCann S.J.H. (November 2001)։ «The precocity-longevity hypothesis: earlier peaks in career achievement predict shorter lives»։ Pers Soc Psychol Bull 27 (11): 1429–39։ doi:10.1177/01461672012711004։ Արխիվացված օրիգինալից 3 September 2015-ին  Rhodewalt, Smith (1991)։ «Current issues in Type A behaviour, coronary proneness, and coronary heart disease»։ in Snyder C.R., Forsyth D.R.։ Handbook of social and clinical psychology: the health perspective։ New York: Pergamon։ էջեր 197–220։ ISBN 0080361285 
  38. Underwood and Cross James (2009)։ General and Systematic Pathology։ London, UK: Churchhill livingstone։ էջ 279 
  39. Kannel WB, Vasan RS (Jul 2009)։ «Triglycerides as vascular risk factors: new epidemiologic insights.»։ Current Opinion in Cardiology 24 (4): 345–50։ PMC 3012388։ PMID 19424059։ doi:10.1097/HCO.0b013e32832c1284 
  40. «Lipoprotein(a) and coronary heart disease. Meta-analysis of prospective studies»։ Circulation 102 (10): 1082–85։ 2000։ PMID 10973834։ doi:10.1161/01.CIR.102.10.1082։ Արխիվացված օրիգինալից 5 July 2011-ին 
  41. «Lipoprotein (a) and stroke: a meta-analysis of observational studies»։ Stroke 38 (6): 1959–66։ 2007։ PMID 17478739։ doi:10.1161/STROKEAHA.106.480657 
  42. «Lipoprotein(a) as a risk factor for preclinical atherosclerosis»։ Arterioscler. Thromb. 13 (6): 826–33։ 1993։ PMID 8499402։ doi:10.1161/01.ATV.13.6.826։ Արխիվացված օրիգինալից 17 May 2011-ին 
  43. 43,0 43,1 «Scientific Report of the 2015 Dietary Guidelines Advisory COmmittee»։ health.gov։ Feb 2015։ էջ Part D, Chapter 1, Page 17 (642)։ Արխիվացված օրիգինալից 3 May 2016-ին 
  44. McPherson R, Tybjaerg-Hansen A (19 February 2016)։ «Genetics of Coronary Artery Disease.»։ Circulation Research 118 (4): 564–78։ PMID 26892958։ doi:10.1161/circresaha.115.306566։ Արխիվացված օրիգինալից 20 August 2017-ին 
  45. Khera AV, Kathiresan S (June 2017)։ «Genetics of coronary artery disease: discovery, biology and clinical translation.»։ Nature Reviews Genetics 18 (6): 331–344։ PMID 28286336։ doi:10.1038/nrg.2016.160 
  46. Mu Fan, Rich-Edwards Janet, Rimm Eric B., Spiegelman Donna, Missmer Stacey A. (29 March 2016)։ «Endometriosis and Risk of Coronary Heart Disease»։ Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes։ էջեր CIRCOUTCOMES.115.002224։ doi:10.1161/CIRCOUTCOMES.115.002224։ Վերցված է 31 March 2016 
  47. Albus C (October 2010)։ «Psychological and social factors in coronary heart disease.»։ Annals of Medicine 42 (7): 487–94։ PMID 20839918։ doi:10.3109/07853890.2010.515605 
  48. «Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults»։ Am J Prev Med 14 (4): 245–58։ 1998։ PMID 9635069։ doi:10.1016/S0749-3797(98)00017-8 
  49. Grant PJ (2003)։ «The genetics of atherothrombotic disorders: a clinician's view.»։ J Thromb Haemost (Review) 1 (7): 1381–90։ PMID 12871271։ doi:10.1046/j.1538-7836.2003.00276.x։ Արխիվացված օրիգինալից 10 November 2016-ին 
  50. Padmanaban P, Toora BD. Hemoglobin: Emerging marker in stable coronary artery disease. Chron Young Sci [serial online] 2011 [cited 2011 July 24];2:109–10. Available from: http://www.cysonline.org/text.asp?2011/2/2/109/82971
  51. Fajar, J. K. (2016). The β fibrinogen gene G-455A polymorphism in Asian subjects with coronary heart disease: A meta analysis. Egyptian Journal of Medical Human Genetics.
  52. Ambrose John, Singh Manmeet (2015)։ «Pathophysiology of coronary artery disease leading to acute coronary syndromes»։ F1000Prime Reports 7։ ISSN 2051-7599։ PMC 4311268։ PMID 25705391։ doi:10.12703/P7-08 
  53. Aziz S (2005)։ «Chronic total occlusions—a stiff challenge requiring a major breakthrough: is there light at the end of the tunnel?»։ Heart 91 (suppl_3): iii42–iii48։ ISSN 1355-6037։ PMC 1876352։ doi:10.1136/hrt.2004.058495 
  54. Lanza GA (February 2007)։ «Cardiac syndrome X: a critical overview and future perspectives»։ Heart 93 (2): 159–66։ PMC 1861371։ PMID 16399854։ doi:10.1136/hrt.2005.067330 
  55. «Cardiac syndrome X and microvascular coronary dysfunction»։ Trends in Cardiovascular Medicine 22 (6): 161–68։ August 2012։ PMC 3490207։ PMID 23026403։ doi:10.1016/j.tcm.2012.07.014 
  56. Kaski JC (February 2004)։ «Pathophysiology and management of patients with chest pain and normal coronary arteriograms (cardiac syndrome X)»։ Circulation 109 (5): 568–72։ PMID 14769677։ doi:10.1161/01.CIR.0000116601.58103.62 
  57. 57,0 57,1 American Society of Echocardiography։ «Five Things Physicians and Patients Should Question»։ Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American Society of EchocardiographyԱրխիվացված օրիգինալից 26 February 2013-ին։ Վերցված է 27 February 2013  , citing
    • Douglas PS, Garcia MJ, Haines DE, Lai WW, Manning WJ, Patel AR, Picard MH, Polk DM, Ragosta M, Ward RP, Weiner RB (2011)։ «ACCF/ASE/AHA/ASNC/HFSA/HRS/SCAI/SCCM/SCCT/SCMR 2011 Appropriate Use Criteria for Echocardiography»։ Journal of the American College of Cardiology 57 (9): 1126–66։ PMID 21349406։ doi:10.1016/j.jacc.2010.11.002 
    • Gibbons RJ, Abrams J, Chatterjee K, Daley J, Deedwania PC, Douglas JS, Ferguson TB, Fihn SD, Fraker TD, Gardin JM, O'Rourke RA, Pasternak RC, Williams SV (2003)։ «ACC/AHA 2002 guideline update for the management of patients with chronic stable angina—summary article»։ Journal of the American College of Cardiology 41 (1): 159–68։ PMID 12570960։ doi:10.1016/S0735-1097(02)02848-6 
    • «2010 ACCF/AHA Guideline for Assessment of Cardiovascular Risk in Asymptomatic Adults»։ Journal of the American College of Cardiology 56 (25): e50–103։ 2010։ PMID 21144964։ doi:10.1016/j.jacc.2010.09.001 
  58. American College of Cardiology (September 2013), «Five Things Physicians and Patients Should Question», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American College of Cardiology), արխիվացված օրիգինալից 17 December 2013-ին, http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-cardiology, վերցված է 10 February 2014 
  59. «Coronary Angiography»։ National Heart, Blood, and Lung Institute։ Վերցված է 10 December 2017 
  60. 60,0 60,1 Li, Y. Robert (2015), «Chapter 13: Overview of ischemic heart disease, stable angina, and drug therapy», Cardiovascular Diseases: From Molecular Pharmacology to Evidence-Based Therapeutics (1st տպ.), John Wiley and Sons, ISBN 978-0-470-91537-0. 
  61. Fihn, SD (2014), «2014 ACC/AHA/AATS/PCNA/SCAI/STS focused update of the guideline for the diagnosis and management of patients with stable ischemic heart disease: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines, and the American Association for Thoracic Surgery, Preventive Cardiovascular Nurses Association, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, and Society of Thoracic Surgeons», Circulation 30 (19): 1749–1767, doi:10.1161/CIR.0000000000000095, PMID 25070666, http://circ.ahajournals.org/content/130/19/1749.long. 
  62. European Society of Cardiology (2014), Stable Coronary Artery Disease (Management of): ESC Clinical Practice Guidelines, https://www.escardio.org/Guidelines/Clinical-Practice-Guidelines/Stable-Coronary-Artery-Disease-Management-of, վերցված է 2017-09-14. 
  63. McGill Henry C., McMahan C. Alex, Gidding Samuel S. (2008-03-04)։ «Preventing Heart Disease in the 21st Century»։ Circulation (անգլերեն) 117 (9): 1216–1227։ ISSN 0009-7322։ PMID 18316498։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.107.717033 
  64. McNeal Catherine J., Dajani Tala, Wilson Don, Cassidy-Bushrow Andrea E., Dickerson Justin B., Ory Marcia (2010-01-01)։ «Hypercholesterolemia in youth: opportunities and obstacles to prevent premature atherosclerotic cardiovascular disease»։ Current Atherosclerosis Reports 12 (1): 20–28։ ISSN 1534-6242։ PMID 20425267։ doi:10.1007/s11883-009-0072-0 
  65. Naci H., Ioannidis, J. P. A. (1 October 2013)։ «Comparative effectiveness of exercise and drug interventions on mortality outcomes: metaepidemiological study»։ BMJ 347 (oct01 1): f5577–f5577։ doi:10.1136/bmj.f5577 
  66. Kyu Hmwe H, Bachman Victoria F, Alexander Lily T, Mumford John Everett, Afshin Ashkan, Estep Kara, Veerman J Lennert, Delwiche Kristen, Iannarone Marissa L, Moyer Madeline L, Cercy Kelly, Vos Theo, Murray Christopher J L, Forouzanfar Mohammad H (9 August 2016)։ «Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013»։ BMJ 354: i3857։ PMC 4979358։ PMID 27510511։ doi:10.1136/bmj.i3857 
  67. Ebrahim Shah, Taylor Fiona, Ward Kirsten, Beswick Andrew, Burke Margaret, Davey Smith George (2011-01-19)։ Cochrane Database of Systematic Reviews (անգլերեն)։ John Wiley & Sons, Ltd։ doi:10.1002/14651858.cd001561.pub3։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2017-ին 
  68. «5. Population nutrient intake goals for preventing diet-related chronic diseases»։ WHO։ Արխիվացված օրիգինալից 29 December 2015-ին։ Վերցված է 26 October 2015 
  69. Wang X, Ouyang Y, Liu J, Zhu M, Zhao G, Bao W, Hu FB (29 July 2014)։ «Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies»։ BMJ (Clinical research ed.) 349: g4490։ PMC 4115152։ PMID 25073782։ doi:10.1136/bmj.g4490 
  70. Li D (30 January 2014)։ «Effect of the vegetarian diet on non-communicable diseases.»։ Journal of the science of food and agriculture 94 (2): 169–73։ PMID 23965907։ doi:10.1002/jsfa.6362 
  71. Huang T, Yang B, Zheng J, Li G, Wahlqvist ML, Li D (2012)։ «Cardiovascular disease mortality and cancer incidence in vegetarians: a meta-analysis and systematic review»։ Annals of Nutrition and Metabolism 60 (4): 233–40։ PMID 22677895։ doi:10.1159/000337301 
  72. Ginter E (2008)։ «Vegetarian diets, chronic diseases and longevity»։ Bratislavske lekarske listy 109 (10): 463–6։ PMID 19166134 
  73. «Diets for cardiovascular disease prevention: what is the evidence?»։ Am Fam Physician 79 (7): 571–8։ April 2009։ PMID 19378874 
  74. «Dietary fibre intake and risk of cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis»։ BMJ 347: f6879։ 2013։ PMC 3898422։ PMID 24355537։ doi:10.1136/bmj.f6879 
  75. «Consumption of trans fatty acids is related to plasma biomarkers of inflammation and endothelial dysfunction»։ J Nutr 135 (3): 562–66։ 2005։ PMID 15735094 
  76. «Trans fatty acids and cardiovascular disease»։ N. Engl. J. Med. 354 (15): 1601–13։ April 2006։ PMID 16611951։ doi:10.1056/NEJMra054035 
  77. «Association Between Omega-3 Fatty Acid Supplementation and Risk of Major Cardiovascular Disease Events A Systematic Review and Meta-analysis»։ JAMA 308 (10): 1024–1033։ September 2012։ PMID 22968891։ doi:10.1001/2012.jama.11374 
  78. «Efficacy of Omega-3 Fatty Acid Supplements (Eicosapentaenoic Acid and Docosahexaenoic Acid) in the Secondary Prevention of Cardiovascular Disease: A Meta-analysis of Randomized, Double-blind, Placebo-Controlled Trials»։ Archives of Internal Medicine 172 (9): 686–94։ 2012-04-09։ PMID 22493407։ doi:10.1001/archinternmed.2012.262 
  79. «Vitamin K intake and atherosclerosis»։ Curr. Opin. Lipidol. 19 (1): 39–42։ 2008։ PMID 18196985։ doi:10.1097/MOL.0b013e3282f1c57f 
  80. «Psychosocial interventions for patients with coronary artery disease: a meta-analysis»։ Arch. Intern. Med. 156 (7): 745–52։ April 1996։ PMID 8615707։ doi:10.1001/archinte.1996.00440070065008 
  81. «Exercise intervention and inflammatory markers in coronary artery disease: a meta-analysis»։ Am Heart J 163 (4): 666–76։ 2012։ PMID 22520533։ doi:10.1016/j.ahj.2011.12.017։ Վերցված է 26 October 2015 
  82. How to Increase Your HDL Cholesterol Levels Archived 14 July 2006 at the Wayback Machine.; accessed 26 October 2015.
  83. «Coronary Heart Disease (CHD)»։ Penguin Dictionary of Biology։ 2004 
  84. «Behavioral counseling in primary care to promote physical activity: recommendation and rationale»։ Ann. Intern. Med. 137 (3): 205–07։ 2002։ PMID 12160370։ doi:10.7326/0003-4819-137-3-200208060-00014 
  85. «Exercise and physical activity in the prevention and treatment of atherosclerotic cardiovascular disease: a statement from the Council on Clinical Cardiology (Subcommittee on Exercise, Rehabilitation, and Prevention) and the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism (Subcommittee on Physical Activity)»։ Circulation 107 (24): 3109–16։ 2003։ PMID 12821592։ doi:10.1161/01.CIR.0000075572.40158.77  Exercise and physical activity in the prevention and treatment of atherosclerotic cardiovascular disease. Major Recommendations Archived 22 October 2007 at the Wayback Machine.; accessed 26 October 2015.
  86. Harrison's principles of internal medicine (16th ed.)։ New York: McGraw-Hill Medical Publishing Division։ 2005։ ISBN 0-07-140235-7։ OCLC 54501403։ Արխիվացված օրիգինալից 19 February 2014-ին։ Վերցված է 26 October 2015 
  87. «Statin therapy in the prevention of recurrent cardiovascular events: a sex-based meta-analysis»։ Archives of Internal Medicine 172 (12): 909–19։ 25 June 2012։ PMID 22732744։ doi:10.1001/archinternmed.2012.2145 
  88. «Nitroglycerin Sublingual: MedlinePlus Drug Information»։ medlineplus.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 6 January 2017-ին 
  89. 89,0 89,1 Ohman EM (March 2016)։ «CLINICAL PRACTICE. Chronic Stable Angina»։ New England Journal of Medicine 374 (12): 1167–76։ PMID 27007960։ doi:10.1056/NEJMcp1502240 
  90. Grove EL, Würtz M, Thomas MR, Kristensen SD (2015)։ «Antiplatelet therapy in acute coronary syndromes»։ Expert Opinion on Pharmacotherapy (Review) 16 (14): 2133–47։ PMID 26293612։ doi:10.1517/14656566.2015.1079619 
  91. Rosendorff C, Lackland DT, Allison M, Aronow WS, Black HR, Blumenthal RS, Cannon CP, de Lemos JA, Elliott WJ, Findeiss L, Gersh BJ, Gore JM, Levy D, Long JB, O'Connor CM, O'Gara PT, Ogedegbe O, Oparil S, White WB (31 March 2015)։ «Treatment of Hypertension in Patients With Coronary Artery Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association, American College of Cardiology, and American Society of Hypertension»։ Circulation 131: e435–70։ PMID 25829340։ doi:10.1161/cir.0000000000000207 
  92. Guirguis-Blake JM, Evans CV, Senger CA, O'Connor EA, Whitlock EP (21 June 2016)։ «Aspirin for the Primary Prevention of Cardiovascular Events: A Systematic Evidence Review for the U.S. Preventive Services Task Force.»։ Annals of Internal Medicine (Systematic Review and Meta-Analysis) 164 (12): 804–13։ PMID 27064410։ doi:10.7326/M15-2113 
  93. U.S. Preventive Services Task Force (15 January 2002)։ «Aspirin for the primary prevention of cardiovascular events: recommendation and rationale»։ Ann Intern Med 136 (2): 157–60։ PMID 11790071։ doi:10.7326/0003-4819-136-2-200201150-00015։ Արխիվացված օրիգինալից 6 October 2009-ին։ Վերցված է 26 October 2015 
  94. Squizzato Alessandro, Keller Tymen, Romualdi Erica, Middeldorp Saskia (2011-01-19)։ «Clopidogrel plus aspirin versus aspirin alone for preventing cardiovascular disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (1): CD005158։ ISSN 1469-493X։ PMID 21249668։ doi:10.1002/14651858.CD005158.pub3 
  95. «FDA Drug Safety Communication: FDA review finds long-term treatment with blood-thinning medicine Plavix (clopidogrel) does not change risk of death»։ FDA։ 11-06-2015։ Արխիվացված օրիգինալից 4 February 2016-ին։ Վերցված է 25 January 2016 
  96. Elmariah Sammy, Mauri Laura, Doros Gheorghe, Galper Benjamin Z, O'Neill Kelly E, Steg Philippe Gabriel, Kereiakes Dean J, Yeh Robert W (November 2014)։ «Extended duration dual antiplatelet therapy and mortality: a systematic review and meta-analysis»։ The Lancet 385: 792–798։ PMC 4386690։ PMID 25467565։ doi:10.1016/S0140-6736(14)62052-3 
  97. «ACC/AHA guideline update for the management of patients with unstable angina and non-ST-segment elevation myocardial infarction—2002: summary article: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on the Management of Patients With Unstable Angina)»։ Circulation 106 (14): 1893–1900։ October 2002։ PMID 12356647։ doi:10.1161/01.CIR.0000037106.76139.53։ Արխիվացված օրիգինալից 3 July 2011-ին։ Վերցված է 26 October 2015 
  98. «Percutaneous coronary intervention outcomes in patients with stable obstructive coronary artery disease and myocardial ischemia: a collaborative meta-analysis of contemporary randomized clinical trials»։ JAMA Intern Med 174 (2): 232–40։ 2014։ PMID 24296791։ doi:10.1001/jamainternmed.2013.12855 
  99. «Coronary artery bypass grafting vs percutaneous coronary intervention and long-term mortality and morbidity in multivessel disease: meta-analysis of randomized clinical trials of the arterial grafting and stenting era»։ JAMA Intern Med 174 (2): 223–30։ 2014։ PMID 24296767։ doi:10.1001/jamainternmed.2013.12844 
  100. «Coronary artery bypass grafting vs percutaneous coronary intervention and long-term mortality and morbidity in multivessel disease: meta-analysis of randomized clinical trials of the arterial grafting and stenting era»։ JAMA Internal Medicine 174 (2): 223–30։ 1 February 2014։ PMID 24296767։ doi:10.1001/jamainternmed.2013.12844 
  101. Zhao Dong Fang (February 28, 2017)։ «Coronary Artery Bypass Grafting With and Without Manipulation of the Ascending Aorta: A Network Meta-Analysis»։ Journal of the American College of Cardiology 69 (8): 924–936։ doi:10.1016/j.jacc.2016.11.071։ Արխիվացված օրիգինալից 28 February 2017-ին 
  102. GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1 
  103. Moran AE, Forouzanfar MH, Roth GA, Mensah GA, Ezzati M, Murray CJ, Naghavi M (8 April 2014)։ «Temporal trends in ischemic heart disease mortality in 21 world regions, 1980 to 2010: the Global Burden of Disease 2010 study»։ Circulation 129 (14): 1483–92։ PMC 4181359։ PMID 24573352։ doi:10.1161/circulationaha.113.004042 
  104. Moran AE, Forouzanfar MH, Roth GA, Mensah GA, Ezzati M, Flaxman A, Murray CJ, Naghavi M (8 April 2014)։ «The global burden of ischemic heart disease in 1990 and 2010: the Global Burden of Disease 2010 study»։ Circulation 129 (14): 1493–501։ PMC 4181601։ PMID 24573351։ doi:10.1161/circulationaha.113.004046 
  105. Indian Heart Association Why South Asians Facts Archived 18 May 2015 at the Wayback Machine., 29 April 2015; accessed 26 October 2015.
  106. «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք»։ www.armstat.am։ Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտե։ Վերցված է 2019-02-01 
  107. «WHO Disease and injury country estimates»։ World Health Organization։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 11 November 2009-ին։ Վերցված է 11 November 2009 
  108. «Other Names for Coronary Heart Disease»։ 29 September 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 13 February 2015-ին։ Վերցված է 23 February 2015 
  109. ICP, bmj.com; accessed 25 October 2015.
  110. Infarct Combat Project website Archived 12 August 2015 at the Wayback Machine.; accessed 26 October 2015.
  111. O'Connor, Anahad, "How the Sugar Industry Shifted Blame to Fat" Archived 28 February 2017 at the Wayback Machine., The New York Times, 12 September 2016. Retrieved 12 September 2016.
  112. Kearns CE, Schmidt LA, Glantz SA (12 September 2016)։ «Sugar Industry and Coronary Heart Disease Research: A Historical Analysis of Internal Industry Documents»։ JAMA Internal Medicine 176 (11): 1680–1685։ PMC 5099084 ։ PMID 27617709։ doi:10.1001/jamainternmed.2016.5394 
  113. Nestle Marion (12 September 2016)։ «Invited Commentary:Food Industry Funding of Nutrition Research: The Relevance of History for Current Debates»։ JAMA Internal Medicine 176 (11): 1685–1686։ PMID 27618496։ doi:10.1001/jamainternmed.2016.5400 
  114. Deena Shanker (12 September 2016)։ «How Big Sugar Enlisted Harvard Scientists to Influence How We Eat—in 1965»։ Bloomberg News։ Արխիվացված օրիգինալից 2 February 2017-ին 
  115. Ifill Gwen (13 September 2016)։ «How the sugar industry paid experts to downplay health risks»։ PBS NewsHour։ Արխիվացված օրիգինալից 20 August 2017-ին 
  116. «Genome-Wide Mapping of Susceptibility to Coronary Artery Disease Identifies a Novel Replicated Locus on Chromosome 17»։ PLoS Genetics 2 (5): e72։ 2006։ PMC 1463045։ PMID 16710446։ doi:10.1371/journal.pgen.0020072 
  117. Roberts R, Stewart AF (January 2012)։ «9p21 and the genetic revolution for coronary artery disease»։ Clinical Chemistry 58 (1): 104–12։ PMID 22015375։ doi:10.1373/clinchem.2011.172759 
  118. Dandona S, Stewart AF, Roberts R (March 2010)։ «Genomics in coronary artery disease: past, present and future»։ The Canadian Journal of Cardiology։ 26 Suppl A: 56A–59A։ PMID 20386763։ doi:10.1016/s0828-282x(10)71064-3 
  119. «Chronic Chlamydia pneumoniae infection as a risk factor for coronary heart disease in the Helsinki Heart Study»։ Annals of Internal Medicine 116 (4): 273–78։ 1992։ PMID 1733381։ doi:10.7326/0003-4819-116-4-273 
  120. Grayston JT, Belland RJ, Byrne GI, Kuo CC, Schachter J, Stamm WE, Zhong G (February 2015)։ «Infection with Chlamydia pneumoniae as a cause of coronary heart disease: the hypothesis is still untested»։ Pathogens and Disease 73 (1): 1–9։ PMC 4492408։ PMID 25854002։ doi:10.1093/femspd/ftu015 
  121. «Effects of antibiotic therapy on outcomes of patients with coronary artery disease: a meta-analysis of randomized controlled trials»։ JAMA 293 (21): 2641–47։ 2005։ PMID 15928286։ doi:10.1001/jama.293.21.2641 
  122. «Clinical trials in coronary angiogenesis: issues, problems, consensus: An expert panel summary»։ Circulation 102 (11): E73–86։ September 2000։ PMID 10982554։ doi:10.1161/01.CIR.102.11.e73։ Վերցված է 26 October 2015 
  123. Stegmann TJ (December 1998)։ «FGF-1: a human growth factor in the induction of neoangiogenesis»։ Expert Opin Investig Drugs 7 (12): 2011–15։ PMID 15991943։ doi:10.1517/13543784.7.12.2011 
  124. Wagoner L.E., Merrill W., Jacobs J., Conway G., Boehmer J., Thomas K., Stegmann T.J. (2007)։ «Angiogenesis Protein Therapy With Human Fibroblast Growth Factor (FGF-1) Results of a Phase I Open Label, Dose Escalation Study in Subjects With CAD Not Eligible For PCI Or CABG»։ Circulation 116: 443։ Արխիվացված օրիգինալից 15 October 2015-ին 
  125. «Myeloperoxidase: a new biomarker of inflammation in ischemic heart disease and acute coronary syndromes»։ Mediators Inflamm 2008: 135625։ 2008։ PMC 2276594։ PMID 18382609։ doi:10.1155/2008/135625 
  126. Esselstyn C. B. (1 January 2001)։ «Resolving the Coronary Artery Disease Epidemic Through Plant-Based Nutrition»։ Preventive Cardiology 4 (4): 171–177։ ISSN 1751-7141։ PMID 11832674։ doi:10.1111/j.1520-037x.2001.00538.x 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]