Արախիդոնաթթու

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արախիդոնաթթու
Arachidonic acid.svg
Arachidonic acid spacefill.png
Arachidonic acid2.png
Ընդհանուր տեղեկություններ
Դասական անվանակարգում(5Z,8Z,11Z,14Z)-5,8,11,14-Eicosatetraenoic acid
Այլ անվանումներ5,8,11,14-all-cis-Eicosatetraenoic acid; all-cis-5,8,11,14-Eicosatetraenoic acid; Arachidonate
Ավանդական անվանում(5Z,8Z,11Z,14Z)-Icosa-5,8,11,14-tetraenoic acid[1]
Քիմիական բանաձևC20H32O2
Ֆիզիկական հատկություններ
Մոլային զանգված304,24 զանգվածի ատոմական միավոր[2] գ/մոլ
Խտություն0.922 g/cm3 գ/սմ³
Ջերմային հատկություններ
Հալման ջերմաստիճան-49 °C
Եռման ջերմաստիճան169 to 171 °C
Այրման ջերմաստիճան113 °C
Քիմիական հատկություններ
pKa4.752
Դասակարգում
CAS համար506-32-1
PubChem444899
EINECS համար208-033-4
SMILESCCCCC/C=C\C/C=C\C/C=C\C/C=C\CCCC(=O)O
ЕС208-033-4
RTECSCE6675000
ChEBI15843
ԳՀՀ պատկերագրեր«Բացականչական նշան»պատկերագիրը ըստ գլոբալ համաձայնեցված քիմիական նյութերի դասակարգման և պիտակավորման համակարգի (ԳՀՀ)
Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են ստանդարտ պայմանների համար (25 °C, 100 կՊա)

Արախիդոնաթթու, օմեգա-6 պոլիչհագեցած ճարպաթթու 20:4(ω-6), կամ 20:4(5,8,11,14)[3]։ Այն կառուցվածքով նման է հագեցած արախիդոնաթթվին, որը հայտնաբերվում է cupuaçu բույսի յուղում[4]։

Քիմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

AAnumbering.png

Քիմիական կառուցվածքով արախիդոնաթթուն կարբոօքսիլ խումբ պարունակող թթու է։ Այն կազմված է ածխածնի 20 ատոմների շղթայից և պարունակում է 4 ցիս-կրկնակի կապեր։ Առաջին կրկնակի կապը գտնվում է օմեգա ծայրից հաշված 6-րդ ածխածնի մոտ։

քիմիայի բնագավառում որոշ աղբյուրներ որպես «արախիդոնաթթու» բնորոշում են ցանկացած էյկոզատետրաենոիկ թթու։ Այնուամենայնիվ կենսաբանության, բժշկության և սննդաբանության ոլորտներում ընդունված է «արախիդոնաթթու» անվանել միայն ցիս-5,8,11,14-էյկոզատետրաենոիկ թթուն:

Կենսաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արախիդոնաթթուն բջջապատի կառուցվածքային տարր հանդիսացող ֆոսֆոլիպիդների (հատկապես ֆոսֆատիդիլէթանոլամին, ֆոսթատիդիլխոլին, ֆոսֆատիդիլինոսիտիդներ) բաղադրիչ պոլիչհագեցած ճարպաթթու է, որն առատորեն առկա է գլխուղեղում, մկաններում և լյարդում։ Կմախքային մկաններում այն հատկապես շատ տարածված է և կոպիտ հաշվարկներով կազմում է ֆոսֆոլիպիդների կազմում եղած ճարպաթթուների 10-20 %-ը[5]։

Բացի բջջապատում կառուցվածքային և ազդանշանային ֆունկցիայից, այն ներգրավված է որոշ ազդանշանային ֆերմենտների՝ ֆոսֆոլիպազա-γ և -δ, պրոտեինկինազա-α, -β, և -γ, կարգավորման մեջ։ Արախիդոնաթթուն շատ կարևոր բորբոքային միջնորդանյութ է և կարող է գործել որպես անոթալայնիչ[6]։

Պայմանական անփոխարինելի ճարպաթթու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու օրգանիզմում արախիդոնաթթվի հիմնական աղբյուրը կենդանական ծագման սննունդն է (Միս, ձու), ինչպես նաև այն սինթեզվում է բջիջներում լինոլաթթվից։

Արախիդոնաթթուն անփոխարինելոի ճարպաթթու չէ։ Այնուամենայնիվ, այն դառնում է անփոխարինելի, երբ առկա է լինոլաթթվի անբավարարություն կամ լինոլաթթվից արախիդոնաթթվի սինթեզի խնդիր։ Որոշ կաթնասունների մոտ արախիդոնաթթվի սինթեզի ունակությունն ավելի քիչ է արտահայտված։ Այդ պատճառով արախիդոնաթթու պարունակող սննունդը դառնում է նրանց սննդակարգի կարևոր մաս։ Շատ բույսերում արախիդոնաթթվի պարունակությունը բավական քիչ է, այդ պատճռով այս կենդանիները պարտադիր գիշատիչներ են։ Կատուները լավ օրինակ են, քանի որ դրանք զուրկ են արախիդոնաթթու սինթեզելու ունակությունից[7][8]։ Mortierella alpina տեսակի սունկը համարվում է արախիդոնաթթվի կոմերցիոն աղբյուր[9]։

Սինթեզը և կասկադը մարդու օրգանիզմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էյկոզանոիդների սինթեզը

Արախիդոնաթթուն ազատվում է ֆոսֆոլիպիդների կազմից ֆոսֆոլիպազա A2 ֆեմենտի շնորհիվ, ինչպես նաև սինթեզվում է դիացիլգլիցերոլից՝ դիացիլգլիցերոլ-լիպազա ֆերմենտի օգնությամբ[6]։

Ազդանշանային նպատակով արախիդոնաթթուն սինթեզվում է IV-A խմբի ցիտոպլազմատիկ ֆոսֆոլիպազա A2-ի (cPLA2, 85 կիլոդալտոն) մասնակցությամբ, այնինչ բորբոքային արախիդոնաթթուն սինթեզվում է ցածր մոլեկուլային զանգվածով սեկրետոր ֆոսֆոլիպազա A2-ի (sPLA2, 14-18 կիլոդալտոն)[6]։

Արախիդոնաթթուն ֆերմենտների մասնակցությամբ փոխակերպվում է կենսաբանորեն և կլինիկորեն կարևոր մի շարք էյկոզանոիդների և դրանց հետագա մետաբոլիտների.

  • Ցիկլոօքսիգենազա-1 և ցիկլոօքսիգենազա-2 ֆերմենտների օգնությամբ արախիդոնաթթվից սինթեզվում են պրոստագլանդին G2 և պրոստագլանդին H2, որոնցից էլ հետագայում սինթեզվում են մնացած պրոստագլանդինները, պրոստացիլինը, տրոմբոքսանները և պրոստագլանդին G2/H2-ի տրոմբոքսանային ուղու 17-ածխածնային մետաբոլիտ 12-հիդրօքսիհեպտադեկատրիենոաթթու (12-HHT)[10][11]:
  • 5-լիպօքսիգենազա ֆերմենտը արախիդոնաթթուն փոխակերպում է 5-հիդրոպերօքսիէյկոզատետրաենոաթթվի (5-HPETE), որն իր հերթին սկիզբ է տալիս տարբեր լեյկոտրիենների (լեյկոտրիեն B4, C4, D4) և մի շարք այլ մետաբոլիտների[12]։
  • 15-լիպօքսիգենազա-1 (ALOX15) և 15-լիպօքսիգենազա-2 (ALOX15B) ֆերմենտները արախիդոնաթթվից սինթեզում են 15-հիդրոպերօքսիէյկոզատետրաենոաթթվի (15-HPETE), որից էլ հետագայում սինթեզվում են 15-հիդրօքսիէյկոզատետրաենոաթթուն (15-HETE) և լիպոքսինները[13][14][15]։ 15-լիպօքսիգենազա-1-ը կարող է նաև 15-HPETE-ը փոխակերպել էոքսինների՝ այն մեխանիզմներով և ֆերմենտներով, որոնց միջոցով 5-HPETE-ից սինթեզվում են լեյկոտրիենները[16]։
  • 12-լիպօքսիգենազա (ALOX12) ֆերմենտը 12-հիդրոպերօքսիէյկոզատետրաենոաթթվի (12-HPETE), որը հետագայում կարող է փոխակերպվել 12-հիդրօքսիէյկոզատետրաենոաթթվի (12-HETE) և այնուհետև հեպոքսիլինների[17]։
  • Արախիդոնաթթուն օգտագործվում է նաև անանդամիդի կենսասինթեզի պրոցեսում[18]։
  • Արախիդոնաթթուն կարող է փոխակերպել հիդրօքսիէյկոզատետրաենոաթթուների (HETE-ներ) կամ էպօքսիէյկոզատետրաենոաթթուների (EET-ներ) էպօքսիգենազա ֆերմենտով[19]։

Այս մետաբոլիտներ առաջացումը և դրանց հետագա գործունեությունը մարդու օրգանիզմում կոչվում է «արախիդոնաթթվի կասկադ»։

Ֆոսթոլիպազա A2-ի ակտիվացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

PLA2-ը ակտիվանում է մի շարք նյութերի և ընկալիչների փոխազդեցությամբ, այդ թվում՝

  • 5-HT2 ընկալիչ[20]
  • mGLUR1[20]
  • bFGF ընկալիչ[20]
  • IFN-α ընկալիչ[20]
  • IFN-γ ընկալիչ[20]

Ավելին, ներբջջային կալցիումի ավելացումը, անկախ պատճառից, կարող է հանգեցնել մի շարք PLA2ների ակտիվացման[21]։

Ֆոսթոլիպազա C-ի ակտիվացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես այընտրանքային ճանապարհ, արախիդոնաթթուն կարող է պոսպոլիպիդներից առանձնանալ Ֆոսթոլիպազա C (PLC) ֆերմենտի օգնությամբ[20]։

Ճեղքման այս ճանապարհը կարող է ակտիվանալ մի շարք ընկալիչների դրդմամբ։

  • A1 ընկալիչ[21]
  • D2 ընկալիչ[21]
  • α-2 ադրենընկալիչ[21]
  • 5-HT1 ընկալիչ[21]

PLC-ը կարող է ակտիվանալ նաև միտոգեն-ակտիվացվող պրոտեինկինազայի (MAP-կինազա), թրոմբոցիտների աճի գործոնի (PDGF) և ֆիբրոբլաստներ աճի գործոնի (FGF) մասնակցությամբ[21]։

Մարմնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մկանային աճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արախիդոնաթթուն պրոստագլանդին F2 ալֆայի (PGF2α) փոխակերպմամբ նպաստում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ընթացքում և դրանից հետո մկանային աճին[22]։ PGF2α-ն հիմնականում Akt/mTOR ուղով նպաստում է մկանային սպիտակուցի սինթեզմանը[22]։

Գլխուղեղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արխիդոնաթթուն հարուստ ներկայացված է գլխուղեղում, որին հավասար քանակությամբ ներկայացված է նաև մեկ այլ ճարպաթթու՝ դոկոսզահեքսաենոաթթուն (DHA)։ Այս երկու ճարպաթթուները կազմում են գլխուղեղում առկա բոլոր ճարպաթթուների մոտ 20 %-ը[23]: Գլխուղեղի ընդհանուր առողջությունը կապված է այս երկու ճարպաթթուների հետ։ Այլ բազմաթիվ ֆուկցիաների հետ, կարևոր է արախիդոնաթթվի ազդեցությունը հիպոկամպալ բջիջների թաղանթների հոսունության հարցում[24]։ Այն, ակտիվացնելով պերոքսիսոմ պրոլիֆերատոր-ակտիվացնող գամմա ընկալիչները, նաև օգնում է պաշտպանել բջջաթաղանթը օքսիդատիվ սթրեսից[25]։ Արախիդոնաթթուն ակտիվացնում է սինտաքսին-3, որն էլ կարևոր դերակատարում ունի նեյրոնների աճի և վերականգման պրոցեսում[26]։

Արախիդոնաթթուն ներգրավված է նաև վաղ նյարդաբանական զարգացման գործում։ Համաձայն մի հետազոտության՝ 18 ամսական երեխաներին 17 շաբաթ հավելյալ արախիդոնաթթու տալիս նկատվել է ինտելեկտի բարելավում՝ մտավոր զարգացման ինդեքսի բարձրացում[27]։ Այս էֆեկտն ավելի արտահայտված է եղել զուգահեռ DHA-ի կիրառման պարագայում։

Մեծահասակների մոտ արախիդոնաթթվի անբավարարությունը կարող է հանգեցնել մի շարք նյարդաբանական վիճակների զարգացման, օրինակ՝ Ալցհեյմերի հիվանդություն, երկբևեռ խանգարում[28]։ Այս հիվանդների մոտ նկատվել է արախիդոնաթթվից այլ բիոակտիվ մոլեկուլների փոխակերպման ակտիվացում (արախիդոնաթթվային կասկադի ֆերմենտների գերակտիվություն)։

Ալցհեյմերի հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արախիդոնաթթվի դերը Ալցհեյմերի հիվանդության պաթոգենեզում ուսումնասիրող հետազոտությունները ցույց են տվել տարբեր, երբեմն միմյանց հակասող արդյունքներ։ Մի հետազոտությամբ երևում է, որ արախիդոնաթթուն կապ ունի հիվանդության առաջացման հետ[29], մեկ այլ հետազոտություն ապացուցում է, որ վաղ փուլերում արախիդոնաթթվի կիրառումը կարող է օգնել հիվանդության ընթացքի դանդաղեցմանը[30]։ Այս տվյալները հաստատելու համար նոր հետազոտություններ են անհրաժեշտ։ Մեկ այլ հետազոտության համաձայն հիվանդության պաթոգենեզում կարևոր դեր է խաղում մթնոլորտային օդի աղտոտվածությունը, և դրա պատճառով առաջանում է բջջի վնասում, իսկ արախիդոնաթթուն, հանդիսանալով ազդանշանային մոլեկուլ, նպաստում է վնասված բջջի շուրջը բորբոքման առաջացմանը[31]։

Բոդիբիլդինգի հավելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արխիդոնաթթուն կիրառվում է որպես բոդիբիլդինգի անաբոլիկ հավելում, քանի որ նպաստում է մկանների աճին։ Համաձայն հետազոտության՝ արախիդոնաթթվի կիրառումը 1500 մգ/օր չափաբաժնով 8 շաբաթների ընթացքում նպաստում է փորձառու մարզված անձանց մոտ մկանային զանգվածի զգալի մեծացմանը։ Այս տվյալները հատատվել էն պլացեբո-վերահսկված հետազոտությամբ[32]։

Ավելի վաղ ուսումնասիրվել էր 1000 մգ/օր չափաբաժնի կիրառումը 50 օրերի ընթացքում, և պարզվել էր, որ արախիդոնաթթուն նպաստում է մարզիկների անաերոբ հնարավորությունների և կատարողականության աճին։ Այս տվյալները վկայում են, որ արախիդոնաթթուն կարող է կիրառվել որպես աշխատունակությունը բարձրացնող միջոց[33]։

Սննդային արախիդոնաթթու և բորբոքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արախիդոնաթթվի մեծ քանակությունների օգտագործումն առողջ նյութափոխանակության պայմաններում չի բերում բորբոքման զարգացմանը, եթե զուգահեռ չեն կիրառվում լիպիդային պերօքսիդացման արգասիքներ։ Արախիդոնաթթուն ինքնին փոխակերպվում է ինչպես պրոբորբոքային, այնպես էլ հակաբորբոքային միջնորդանյութերի համապատասխանաբար բորբոքումից առաջ և հետո։ Պետք չէ շփոթել արտածին թույներից կամ խիստ բարձր ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից հետո առաջացող քրոնիկ բորբոքումը հավասարակշռված ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից և հանգստից հետո առաջացող սուր բորբոքման հետ, որն անհրաժեշտ է հյուսվածքների աճի և միկրովնասվածքների վերականգման համար[34]։ Այստեղ տվյալները նույնպես հակասական են։ Որոշ հետազոտողների պնդմամբ՝ օրական 840-2000 մգ արախիդոնաթթվի կիրառումը 50 օրերի ընթացքում կարող է բերել բորբոքման կամ դրա հետ կապված միջնորդանյութերի քանակի աճի[34][35][36][37]։ Կան նաև տվյալներ հակառակի մասին։ Այսպես, արախիդոնաթթվի բարձր քանակներն ասոցացվում են պրոբորբոքային մի շարք միջնորդանյութերի՝ IL-6, IL-1-ի պակասեցման և հակաբորբոքային ուռուցքի նեկրոտիկ գործոն բետտայի քանակի ավելացման հետ, ինչը կարող է նպաստել համակարգային բորբոքման նվազեցմանը[38]։

Արախիդոնաթթվի քանակը կարող է բաձրացած լինել քրոնիկ բորբոքային հիվանդություններով տառապող անձանց մոտ՝ պայմանավորված դրա ակտիվ մետաբոլիզմով բորբոքման պրոցեսում։ Այդ պատճառով խորհուրդ չի տրվում արախիդոնաթթվի հավելումների կիրառումը քրոնիկ բորբոքային հիվանդություններով և ռիսկային առողջությամբ անձանց։ Ի դեպ, չնայած արախիդոնաթթուն չունի որևէ պրոբորբոքային ազդեցություն առողջ օրգանիզմում, այնուամենայնիվ օմեգա-3 ճարպաթթուների կիրառումը կարող է ցուցաբերել որոշակի հակաբորբոքային ազդեցություն[39]։

Արախիդոնաթթվի հավելումների առողջական էֆեկտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի շարք կլինիկական հետազոտություններ ապացուցում են 50 օրերի ընթացքում արախիդոնաթթվի 1000-1500 մգ/օր չափաբաժնով կիրառման անվտանգությունը և լավ տանելիությունը։ Օգտագործման ընթացքում առողջական վիճակի ընդհանուր գնահատման արդյունքները (ներառյալ լյարդի, երիկամների ֆունկցիան[36], պլազմայի սպիտակուցները[40], իմունիտետը[41], թրոմբոցիտների ագրեգացիան[35]) բացասական փոփոխությունների չեն ենթարկվում։ Ավելին, արախիդոնաթթվի բարձր պարունակությունը մկանային հյուսվածքներում կարող է կորելացվել ինսուլինի նկատմամբ բարձր զգայունության հետ[42]։ Առողջ անհատների մոտ սննդակարգում արախիդոնաթթվի կիրառումը տոքսիկ էֆֆեկտներ կամ անվտանգության ռիսկեր չի պարունակում։

Քանի դեռ հետազոտությունները չեն գտնում արախիդոնաթթվի որևէ դրական էֆեկտ նստակյաց կենսակերպով անձանց մոտ, ակտիվ մարզիկների մոտ դա այլ ազդեցություն է ունենում։ Մի հետազոտություն ցույց է տվել բորբոքային մարկերների (IL-6) բազային մակարդակի իջեցում ակտիվ կենսակերպով ապրող երիտասարդ անձանց մոտ 50 օրերի ընթացքում 1000 մգ/օր չափաբաժնով արախիդոնաթթվի օգտագործման դեպքում[43]։

Պոլիչհագեցած ճարպաթթուների (օմեգա-3, օմեգա-6` այդ թվում արախիդոնաթթու) կիրառումը կարող է օգտակար լինել սրտային հիվանդություններ ռիսկի նվազեցման հարցում[44]։ Սրտաբանների ամերիկյան ասոցիացիան խորհուրդ է տալիս օրական էներգիայի 5-10 % ստանալ պոլիչհագեցած ճարպաթթուներից, այդ թվում արախիդոնաթթվից։ Դրանց կիրառումը անվտանգ է, սակայն կարող է դրական ազդեցություն ունենալ սիրտ-անոթային հիվանդությունների տեսանկյունից[34]։

Մի շարք հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ արախիդոնաթթուն չունի որևէ ուռուցքածին ազդեցություն, սակայն ինչպես այլ սննդային հավելումներ, արախիդոնաթթուն նույնպես խորհուրդ չի տրվում օգտագործել չարորակ նորագոյացություններով տառապող անձանց[45][46][47][48]։ Այն հանդիսանում է բջջային աճի և վերականգման ակտիվատոր, իսկ այդ պրոցեսները խանգարված են նման հիվանդների մոտ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Pubchem։ «5,8,11,14-Eicosatetraenoic acid | C20H32O2 - PubChem»։ pubchem.ncbi.nlm.nih.gov։ Վերցված է 2016-03-31 
  2. 2,0 2,1 arachidonic acid
  3. «IUPAC Lipid nomenclature: Appendix A: names of and symbols for higher fatty acids»։ www.sbcs.qmul.ac.uk 
  4. «Dorland's Medical Dictionary – 'A'»։ Արխիվացված է օրիգինալից 11 January 2007-ին։ Վերցված է 2007-01-12 
  5. Smith GI, Atherton P, Reeds DN, Mohammed BS, Rankin D, Rennie MJ, Mittendorfer B (Sep 2011)։ «Omega-3 polyunsaturated fatty acids augment the muscle protein anabolic response to hyperinsulinaemia-hyperaminoacidaemia in healthy young and middle-aged men and women.»։ Clinical Science 121 (6): 267–78։ PMC 3499967։ PMID 21501117։ doi:10.1042/cs20100597 
  6. 6,0 6,1 6,2 Baynes John W., Marek H. Dominiczak (2005)։ Medical Biochemistry 2nd. Edition։ Elsevier Mosby։ էջ 555։ ISBN 0-7234-3341-0 
  7. MacDonald ML, Rogers QR, Morris JG (1984)։ «Nutrition of the Domestic Cat, a Mammalian Carnivore»։ Annual Review of Nutrition 4: 521–62։ PMID 6380542։ doi:10.1146/annurev.nu.04.070184.002513 
  8. Rivers JP, Sinclair AJ, Craqford MA (1975)։ «Inability of the cat to desaturate essential fatty acids»։ Nature 258 (5531): 171–3։ Bibcode:1975Natur.258..171R։ PMID 1186900։ doi:10.1038/258171a0 
  9. Production of life'sARA™, www.lifesdha.com/
  10. Wlodawer P, Samuelsson B (1973)։ «On the organization and mechanism of prostaglandin synthetase»։ The Journal of Biological Chemistry 248 (16): 5673–8։ PMID 4723909 
  11. Smith W. L., Song I (2002)։ «The enzymology of prostaglandin endoperoxide H synthases-1 and -2»։ Prostaglandins & other lipid mediators։ 68–69: 115–28։ PMID 12432913։ doi:10.1016/s0090-6980(02)00025-4 
  12. Powell W. S., Rokach J (Apr 2015)։ «Biosynthesis, biological effects, and receptors of hydroxyeicosatetraenoic acids (HETEs) and oxoeicosatetraenoic acids (oxo-ETEs) derived from arachidonic acid»։ Biochim Biophys Acta 1851 (4): 340–355։ PMC 5710736 ։ PMID 25449650։ doi:10.1016/j.bbalip.2014.10.008 
  13. Brash A. R., Boeglin W. E., Chang M. S. (Jun 1997)։ «Discovery of a second 15S-lipoxygenase in humans»։ Proc Natl Acad Sci U S A 94 (12): 6148–52։ Bibcode:1997PNAS...94.6148B։ PMC 21017։ PMID 9177185։ doi:10.1073/pnas.94.12.6148 
  14. Zhu D, Ran Y (May 2012)։ «Role of 15-lipoxygenase/15-hydroxyeicosatetraenoic acid in hypoxia-induced pulmonary hypertension»։ J Physiol Sci 62 (3): 163–72։ PMID 22331435։ doi:10.1007/s12576-012-0196-9 
  15. Romano M, Cianci E, Simiele F, Recchiuti A (Aug 2015)։ «Lipoxins and aspirin-triggered lipoxins in resolution of inflammation»։ Eur J Pharmacol 760: 49–63։ PMID 25895638։ doi:10.1016/j.ejphar.2015.03.083 
  16. Feltenmark S, Gautam N, Brunnström A, Griffiths W, Backman L, Edenius C, Lindbom L, Björkholm M, Claesson H. E. (Jan 2008)։ «Eoxins are proinflammatory arachidonic acid metabolites produced via the 15-lipoxygenase-1 pathway in human eosinophils and mast cells»։ Proc Natl Acad Sci U S A 105 (2): 680–5։ Bibcode:2008PNAS..105..680F։ PMC 2206596։ PMID 18184802։ doi:10.1073/pnas.0710127105 
  17. Porro B, Songia P, Squellerio I, Tremoli E, Cavalca V (Aug 2014)։ «Analysis, physiological and clinical significance of 12-HETE: A neglected platelet-derived 12-lipoxygenase product»։ J Chromatogr B 964: 26–40։ PMID 24685839։ doi:10.1016/j.jchromb.2014.03.015 
  18. Ueda Natsuo, Tsuboi Kazuhito, Uyama Toru (May 2013)։ «Metabolism of endocannabinoids and related N -acylethanolamines: Canonical and alternative pathways»։ FEBS J. 280 (9): 1874–94։ PMID 23425575։ doi:10.1111/febs.12152 
  19. Walter F., PhD. Boron (2003)։ Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approaoch։ Elsevier/Saunders։ էջ 108։ ISBN 1-4160-2328-3 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 Walter F., PhD. Boron (2003)։ Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approaoch։ Elsevier/Saunders։ էջ 103։ ISBN 1-4160-2328-3 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Walter F., PhD. Boron (2003)։ Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approaoch։ Elsevier/Saunders։ էջ 104։ ISBN 1-4160-2328-3 
  22. 22,0 22,1 «Effects of prostaglandins and COX-inhibiting drugs on skeletal muscle adaptations to exercise»։ J. Appl. Physiol. 115 (6): 909–19։ 2013։ PMC 3764617։ PMID 23539318։ doi:10.1152/japplphysiol.00061.2013 
  23. Crawford MA, Sinclair AJ (1971)։ «Nutritional influences in the evolution of mammalian brain. In: lipids, malnutrition & the developing brain»։ Ciba Foundation symposium: 267–92։ PMID 4949878 
  24. Fukaya T., Gondaira T., Kashiyae Y., Kotani S., Ishikura Y., Fujikawa S., Kiso Y., Sakakibara M. (2007)։ «Arachidonic acid preserves hippocampal neuron membrane fluidity in senescent rats»։ Neurobiology of Aging 28 (8): 1179–1186։ PMID 16790296։ doi:10.1016/j.neurobiolaging.2006.05.023 
  25. Wang ZJ, Liang CL, Li GM, Yu CY, Yin M (2006)։ «Neuroprotective effects of arachidonic acid against oxidative stress on rat hippocampal slices»։ Chemico-Biological Interactions 163 (3): 207–17։ PMID 16982041։ doi:10.1016/j.cbi.2006.08.005 
  26. Darios F, Davletov B (2006)։ «Omega-3 and omega-6 fatty acids stimulate cell membrane expansion by acting on syntaxin 3»։ Nature 440 (7085): 813–7։ Bibcode:2006Natur.440..813D։ PMID 16598260։ doi:10.1038/nature04598 
  27. Birch Eileen E, Garfield Sharon, Hoffman Dennis R, Uauy Ricardo, Birch David G (2007)։ «A randomized controlled trial of early dietary supply of long-chain polyunsaturated fatty acids and mental development in term infants»։ Developmental Medicine & Child Neurology 42 (3): 174–181։ doi:10.1111/j.1469-8749.2000.tb00066.x 
  28. Rapoport SI (2008)։ «Arachidonic acid and the brain»։ The Journal of Nutrition 138 (12): 2515–20։ PMC 3415870։ PMID 19022981 
  29. Amtul Z., Uhrig M., Wang L., Rozmahel R. F., Beyreuther K. (2012)։ «Detrimental effects of arachidonic acid and its metabolites in cellular and mouse models of Alzheimer's disease: Structural insight»։ Neurobiology of Aging 33 (4): 831.e21–31։ PMID 21920632։ doi:10.1016/j.neurobiolaging.2011.07.014 
  30. Schaeffer EL, Forlenza OV, Gattaz WF (2009)։ «Phospholipase A2 activation as a therapeutic approach for cognitive enhancement in early-stage Alzheimer disease»։ Psychopharmacology 202 (1–3): 37–51։ PMID 18853146։ doi:10.1007/s00213-008-1351-0 
  31. Calderón-Garcidueñas L, Reed W, Maronpot R. R., Henríquez-Roldán C, Delgado-Chavez R, Calderón-Garcidueñas A, Dragustinovis I, Franco-Lira M, Aragón-Flores M, Solt A. C., Altenburg M, Torres-Jardón R, Swenberg J. A. (2004)։ «Brain inflammation and Alzheimer's-like pathology in individuals exposed to severe air pollution»։ Toxicologic Pathology 32 (6): 650–8։ PMID 15513908։ doi:10.1080/01926230490520232 
  32. Ormes Jacob։ «Effects of Arachidonic Acid Supplementation on Skeletal Muscle Mass, Strength, and Power»։ NSCA ePoster Gallery։ National Strength and Conditioning Association 
  33. Roberts MD, Iosia M, Kerksick CM, Taylor LW, Campbell B, Wilborn CD, Harvey T, Cooke M, Rasmussen C, Greenwood Mike, Wilson Ronald, Jitomir Jean, Willoughby Darryn, Kreider Richard B (2007)։ «Effects of arachidonic acid supplementation on training adaptations in resistance-trained males»։ Journal of the International Society of Sports Nutrition 4: 21։ PMC 2217562։ PMID 18045476։ doi:10.1186/1550-2783-4-21 
  34. 34,0 34,1 34,2 Harris WS, Mozaffarian D, Rimm E, Kris-Etherton P, Rudel LL, Appel LJ, Engler MM, Engler MB, Sacks F (2009)։ «Omega-6 fatty acids and risk for cardiovascular disease: a science advisory from the American Heart Association Nutrition Subcommittee of the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism; Council on Cardiovascular Nursing; and Council on Epidemiology and Prevention»։ Circulation 119 (6): 902–7։ PMID 19171857։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.108.191627 
  35. 35,0 35,1 Nelson GJ, Schmidt PC, Bartolini G, Kelley DS, Kyle D (1997)։ «The effect of dietary arachidonic acid on platelet function, platelet fatty acid composition, and blood coagulation in humans»։ Lipids 32 (4): 421–5։ PMID 9113631։ doi:10.1007/s11745-997-0055-7 
  36. 36,0 36,1 Changes in whole blood and clinical safety markers over 50 days of concomitant arachidonic acid supplementation and resistance training Archived 2011-07-07 at the Wayback Machine.. Wilborn, C, M Roberts, C Kerksick, M Iosia, L Taylor, B Campbell, T Harvey, R Wilson, M. Greenwood, D Willoughby and R Kreider. Proceedings of the International Society of Sports Nutrition (ISSN) Conference June 15–17, 2006.
  37. Pantaleo P, Marra F, Vizzutti F, Spadoni S, Ciabattoni G, Galli C, La Villa G, Gentilini P, Laffi G (2004)։ «Effects of dietary supplementation with arachidonic acid on platelet and renal function in patients with cirrhosis»։ Clinical Science 106 (1): 27–34։ PMID 12877651։ doi:10.1042/CS20030182 
  38. Ferrucci L, Cherubini A, Bandinelli S, Bartali B, Corsi A, Lauretani F, Martin A, Andres-Lacueva C, Senin U, Guralnik JM (2006)։ «Relationship of plasma polyunsaturated fatty acids to circulating inflammatory markers»։ The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 91 (2): 439–46։ PMID 16234304։ doi:10.1210/jc.2005-1303 
  39. Li B, Birdwell C, Whelan J (1994)։ «Antithetic relationship of dietary arachidonic acid and eicosapentaenoic acid on eicosanoid production in vivo»։ Journal of Lipid Research 35 (10): 1869–77։ PMID 7852864 
  40. Nelson GJ, Schmidt PC, Bartolini G, Kelley DS, Phinney SD, Kyle D, Silbermann S, Schaefer EJ (1997)։ «The effect of dietary arachidonic acid on plasma lipoprotein distributions, apoproteins, blood lipid levels, and tissue fatty acid composition in humans»։ Lipids 32 (4): 427–33։ PMID 9113632։ doi:10.1007/s11745-997-0056-6 
  41. Kelley DS, Taylor PC, Nelson GJ, MacKey BE (1998)։ «Arachidonic acid supplementation enhances synthesis of eicosanoids without suppressing immune functions in young healthy men»։ Lipids 33 (2): 125–30։ PMID 9507233։ doi:10.1007/s11745-998-0187-9 
  42. Borkman M, Storlien LH, Pan DA, Jenkins AB, Chisholm DJ, Campbell LV (1993)։ «The relation between insulin sensitivity and the fatty-acid composition of skeletal-muscle phospholipids»։ The New England Journal of Medicine 328 (4): 238–44։ PMID 8418404։ doi:10.1056/NEJM199301283280404 
  43. Roberts MD, Iosia M, Kerksick CM, Taylor LW, Campbell B, Wilborn CD, Harvey T, Cooke M, Rasmussen C, Greenwood M, Wilson R, Jitomir J, Willoughby D, Kreider RB (Nov 28, 2007)։ «Effects of arachidonic acid supplementation on training adaptations in resistance-trained males.»։ Journal of the International Society of Sports Nutrition 4: 21։ PMC 2217562։ PMID 18045476։ doi:10.1186/1550-2783-4-21 
  44. Chowdhury R, Warnakula S, Kunutsor S, Crowe F, Ward HA, Johnson L, Franco OH, Butterworth AS, Forouhi NG, Thompson SG, Khaw KT, Mozaffarian D, Danesh J, Di Angelantonio E (Mar 18, 2014)։ «Association of dietary, circulating, and supplement fatty acids with coronary risk: a systematic review and meta-analysis.»։ Annals of Internal Medicine 160 (6): 398–406։ PMID 24723079։ doi:10.7326/M13-1788 
  45. Schuurman AG, Van Den Brandt PA, Dorant E, Brants HA, Goldbohm RA (1999)։ «Association of energy and fat intake with prostate carcinoma risk: results from The Netherlands Cohort Study»։ Cancer 86 (6): 1019–27։ PMID 10491529։ doi:10.1002/(SICI)1097-0142(19990915)86:6<1019::AID-CNCR18>3.0.CO;2-H 
  46. Leitzmann MF, Stampfer MJ, Michaud DS, Augustsson K, Colditz GC, Willett WC, Giovannucci EL (2004)։ «Dietary intake of n-3 and n-6 fatty acids and the risk of prostate cancer»։ The American Journal of Clinical Nutrition 80 (1): 204–16։ PMID 15213050 
  47. Astorg P (2005)։ «Dietary fatty acids and colorectal and prostate cancers: epidemiological studies»։ Bulletin du cancer 92 (7): 670–84։ PMID 16123006 
  48. Whelan J, McEntee MF (2004)։ «Dietary (n-6) PUFA and intestinal tumorigenesis»։ The Journal of Nutrition 134 (12 Suppl): 3421S–3426S։ PMID 15570048 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]