Գանգես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գանգես
गङ्गा
Ganga at Kaudiayala.jpg
վաղորդյան մշուշ Գանգես գետի վրա
Map commune FR insee code 34111.png
Բնութագիր
Երկարություն 2700 կմ
Ջրի ծախս 12 հազար մ3
Ջրահոսք
 · Ակունքի տեղակայում Gangotri Glacier
 · Բարձրություն 449 մ
 · Գետաբերանի տեղակայում Ganges Delta
Տեղակայում
Հոսող հոսքեր Varuna River, Tamsa River, Ramganga, Gomti River, Գհագհրա, Gandak, Kosi River, Mahananda River, Ջամշեդպուր և Son River
Երկիր Հնդկաստան Հնդկաստան
Բանգլադեշ Բանգլադեշ
Գետը Վիքիպահեստում

Գանգես[1] -աշխարհի ամենաջրառատ  (Բրահմապուտրայի հետ միասին երրորդն աշխարհում՝ Ամազոնից և Կոնգոյից հետո) և ամենաերկար (2700 կմ) գետերից մեկը Հարավային Ասիայում՝ Հնդկաստանում և Բանգլադեշում։ Սկիզբ է առնում Հիմալայներից երկու օժանդակով՝ Բհագիրաթխի (աջը) և Ալակնանդա (ձախը), հոսում Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրի արևելյան մասով, թափվում Հնդկական օվկիանոսի Բենգալյան ծոցը՝ Բրահմապուտրայի հետ միասին առաջացնելով վիթխարի դելտա (ավելի քան 80 հազար կմ քառակուսի)։ Երկարությունը շուրջ 2700 կմ. նավարկելի է 1450 կմ (մինչև Հիմալայների ստորոտները)։ Գանգեսի ափին են Իլահաբադ, Վարանասի, Պատնա քաղաքները։ Դելտայում է Կալկաթա ծովային նավահանգիստը։

Անվանման այս ձևը առաջացել է գետին հնդիկների տված Գանգա անվանումից, որը սանսկրիտերեն և ժամանակակից հինդի լեզվով բառացի նշանակում է «գետ»։ Հնդիկները մեծարանքով գետն անվանում են «մայր Գանգա», պաշտում են այն որպես սուրբ գետ (նրանց հավատով գետն ունի կենսատու ուժ). գետի ափերին կան կրոնական ուխտագնացության վայրեր։[2]

Գետն ինտենսիվորեն օգտագործվում է ոռոգման նպատակով: Գանգեսի ավազանը, որի մակերեսը ավելի քան մեկ միլլիոն քառակուսի կմ է, համարվում է աշխարհի ամենախիտ բնակեցված շրջաններից մեկը: Գետում նավարկությունը մի քիչ բարդացել է և հնարավոր է միայն հարթահատակ նավակներով գետի բերանից մինչև Կանպուր քաղաք: Գանգեսը համարվում է Բենգալիայի, ինչպես նաև Հնդկաստանի հյուսիսարևելյան մի շարք երկրների գլխավոր ջրային ուղին, և դիտվում է որպես ամբողջ երկրի խորհրդանիշ: Հնդկաստանի առաջին վարչապետ Ջավահարլալ Ներուն 1946 թվականի իր «Բացահայտելով Հնդկաստանը» դասական ստեղծագործության մեջ գրել է. «Գանգեսը, համեմատած մյուս հնդկական գետերի, պահպանել է իր սիրտը և դեռևս հնագույն ժամանակներից դեպի իր ափերն է գրավել միլլիոնավոր մարդկանց: Գանգեսը ակունքից մինչև ծով, հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, համարվում է Հնդկաստանի քաղաքակրթության և մշակույթի, կայսրությունների ձևավորման և անկման, մեծ և հպարտ քաղաքների, մարդու արկածների պատմությունը... »:

Աշխարհագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գանգեսը պայմանականորեն բաժանվում է երեք մասի՝ վերին ընթացք  (մոտ 800 կմ՝ ակունքից մինչև Կանպուր քաղաք), միջին ընթացք  (Կանպուր քաղաքից մինչև Հնդկաստանի և Բանգլադեշի սահմանը, մոտ 1500 կմ) և ստորին ընթացք (Բանգլադեշի սահմանից մինչև գետաբերան, մոտ 300 կմ):

Բուսական և կենդանական աշխարհը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես հայտնի է պատմական փաստերից՝ Գանգեսի և Ջամնայի հովիտները ծածկված են եղել խիտ անտառներով, որոնք դեռևս 16-17 դդ. եղել են չօգտագործված տարածքներ: Այդ անտառներում հանդիպել են փղեր, գոմեշներ, ռնգեղջյուրներ, առյուծներ, վագրեր: Գանգեսի ափամերձ շրջանում հանդիպում են առնվազն 140 տեսակի ձկնատեսակներ, 35 տեսակի սողուններ և 42 տեսակի կաթնասուններ:

Այս տարածքում հանդիպում են հազվագյուտ կենդանիներ, որոնք ներկայումս գտնվում են պաշտպանության տակ՝ գորշ արջ, աղվես, ընձառյուծ, եղջերուների մի քանի տեսակներ ( այդ թվում խայտաբղետ եղջերու), դիկաբրազ և այլ կենդանիներ: Այստեղ տարածված են մի շարք թիթեռներ և գույնզգույն միջատներ:

Դեմոգրաֆիական կազմի աճի հետևանքով կենդանական աշխարհի զգալի մասը Գանգեսի հովտից տեղափոխվեց անտառներ: Հնդկա-գանգեսյան շրջանում երբեմն կարելի է հանդիպել եղջերուների, վարազի, վայրի կատվի, գայլի, աղվեսների որոշ տեսակների: Գետում հանդիպում են քաղցրահամ ջրում բնակվող 2 տեսակի դելֆիններ, գանգեսյան շնաձկներ և քաղցրահամ ջրում բնակվող այլ ձկներ:

Քաղաքական աշխարհագրությունը և բնակչությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչության էթնիկական և կրոնական կազմը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2001 թվականի տվայլներով Գանգեսի ափի բնակչության ընդհանոր թիվը կազմել է 500 մլն մարդ, որոնք բնակվում են Հնդկաստանում, Նեպալում և Բանգլադեշում, ինչպես նաև փոքր թվաքանակով՝ Ճապոնիայում և Բութանում: Այստեղ, որպես կանոն, էթնիկական խմբերի բաժանում չի կատարվում, էթնիկ պատկանելությունը մարդահամարի մասը չի կազմում, իսկ որոշ խմբեր սովորաբար առանձնանում են լեզվական և կրոնական հիմքերով:

Գանգեսի ավազանի բնակչությունը խառը ծագման է: Արևմտյան և միջին հատվածների բնակիչները հիմնականում հնագույն դրավիդյան ժողովուրդների հետևորդներն են, որոնց ավելի ուշ միացել են հնդկաարիական լեզուն կրող ժողովուրդները: Պատմական ժամանակներում նրանց են միացել թուրքեր, մոնղոլներ, աֆղանցիներ, պարսիկներ և արաբներ: Վերջին ժամանակներում նրանց են միացել նաև եվրոպացիներ, ովքեր կազմում են բնակչության մի մասը:

Ընդհանուր առմամբ, գետի ավազանի բնակիչները խոսում են մի քանի տասնյակ լեզուներով, ինչպես նաև մոտ 200 բարբառներով, որոնցից շատերը պատկանում են հնդկաարիական խմբին: Այդ լեզուների շարքում առավել տարաաված են՝ հինդի (51—61 %),  բենգալերեն (25%), ուրդու (6%), մայթհիլի (3%),  նեպալերեն (3%), փենջաբերեն (0.7%), բհոջպուրի (0, 4-7, 5%), տհարու (0.3%), տամանսկերեն (0.3%), օրիյա (0.3%), մագահի (0—2, 3%), մունդա և անգլերեն: Թեև անգլերենը ներառված չի նշված լեզուների ցանկում, բայց այն բնակչության համար համարվում է երկրորդ լեզու և հիմնականում օգտագործվում է գրավոր խոսքում:

Բնակչության մեծ մասը հինդուիստներ են՝ մոտ 75%, նրանց հաջորդում են մուսուլմանները՝ 23%, որոնցից 3%-ը բնակվում է Բանգլադեշում: Ավելի քիչ տոկոս կազմում են բուդդիստները, քրիստոնյաները, սիկհերը:

Քաղաքական աշխարհագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գանգես գետը հիմնականում հոսում է Հնդկաստանի տարածքով, որից քիչ հեռու՝ Բանգլադեշի տարածքում է գտնվում Բենգալյան ծոցը: Հնդկաստանի տարածքում գետը հոսում է Ուտտարակհանդ, Ուտտար-Պրադեշ, Բիհար, Ջարկհանդ և Հարավային Բենգալիայի նահանգներով: Բանգլադեշի տարածքում գտնվող գետի գլխավոր բազուկը՝ Պադման, համարվում է Ռաջշահի և Կհուլնա տարածքների սահման, այնուհետև հոսում է Դաքքայի տարածքով: Կհուլնա և Բարիսալ նահանգները ամբողջությամբ գտնվում են գետի դելտայում, իսկ Ռաջշահի, Դաքքա և Չիտտագոնգ տարածքները՝ մասամբ: Գետի ավազանին է պատկանում նաև Նեպալի տարածքը, քանի որ երկրում գտնվող գրեթե բոլոր գետերը սկիզբ են առնում Հիմալայներից, հոսում են դեպի Գանգեսի ավազանը և համաևվում են գետի վտակներ:

Գանգեսի ափին գտնվող քաղաքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փակագծերում նշված է բնակչության թիվը. ըստ 2001 թվականի մարդահամարի Հնդկաստանի համար և 2000-2008 թվականի՝ Բանգլադեշի համար

  • Հնդկաստան
    • Ուտտարակհանդ նահանգ
      • Ռիշիկեշ (59 600)
      • Հարիդվար (175 100)
    • Ուտտար-Պրադեշ նահանգ
      • Ֆարրուկհաբադ (227 876)
      • Քանաուջ (71 530)
      • Կանպուր (4 167 999)
      • Ալլահաբադ (1 215 348)
      • Միրզապուր (205 264)
      • Վարանասի (1 100 748)
    • Բիհար նահանգ
      • Արա (203 395)
      • Չհապրա  (178 835)
      • Դանապուր  (158 488)
      • Պատնա (1 697 976)
      • Մունհեր (187 311)
      • Բհագալպուր (350 133)
    • Ջարկհանդ նահանգ
      • Փոքրիկ նահանգ, քաղաքներ չկան
    • Հարավային Բենգալիա նահանգ
      • Ջանհիպուր  (74 464)
      • Բահարամպուր (160 168)
      • Կրիշնանագար (139 070)
      • Բարասատ (237 783)
      • Բարրակպոր (144 331)
      • Կալկուտտա (5 080 519)
      • Ալիպոր
      • Հաուրա (1 007 532)
      • Հալդիա (170 256)
    • Բանգլադեշ
      • Ռաջշահի (472 775)
      • Կհուլնա (855 650)
      • Բարիսալ (210 374)
      • Ջեսոոր (243 987)
      • Պաբնե (138 000)
      • Չանդպուրե  (94 821)

Գանգեսը մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գանգեսը լեգենդներում և առասպելներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական «Ռամայանա» էպոսում կա մի ավանդություն, որի համաձայն Գանգեսը իբր սկիզբ է առնում երկնքում, որտեղից Բրահմայի ողորմածությամբ իջնում է Հիմալայներ և ապա հոսում Հնդկաստանով։

Ըստ հնդկական մեկ այլ ավանդության՝ նրա պահապանն է Շիվան, մարմնավորված սառցե սյունում։[3]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 51. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Հ, Ղ Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987). Աշխարհագրական անունների բառարան. Երևան: «Լույս». էջ էջ 103. 
  3. Կ. Ավետիսյան (1964). Արևելքի մարգարիտը. Երևան: Հայպետհրատ. էջ էջ 67.