Ազգերի համագործակցություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ազգերի համագործակցություն
Տեսակ միջկառավարական կազմակերպություն
Հիմնադրված դեկտեմբերի 11, 1931
Գլխադասային գրասենյակ Լոնդոն և Վեստմինստեր
Պաշտ. լեզու(ներ) անգլերեն
Գլխավոր քարտուղար Եղիսաբեթ II
Կայք thecommonwealth.org

Ազգերի բրիտանական համագործակցություն (անգլ.՝ British Commonwealth of Nations), երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Բրիտանական կայսրության քայքայման հետևանքով նախկինում նրա կազմի մեջ մտնող երկրներից և տերիտորիաներից ստեղծված միջկառավարական կազմակերպություն։ Օգտագործվում է նաև «Ազգերի համագործակցություն» (անգլ.՝ Commonwealth of Nations) կամ ուղղակի «Համագործակցություն» (անգլ.՝ Commonwealth) ձևով։ Ազգերի համագործակցություն կամ պարզապես Համագործակցություն[1], 53 անդամ պետություն ունեցող միջկառավարական կազմակերպություն է․ այդ անդամները հիմնականում Բրիտանական կայսրության նախկին տարածքներում ձևավորված պետություններն են[2]։ Ազգերի բրիտանական համագործակցության անդամ են՝ Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ թագավորությունը, Կանադան, Ավստրալական Միությունը, Նոր Զելանդիան, Հնդկաստանը, Պակիստանը, Մալայզիայի Ֆեդերացիան, Ցեյլոնը, Գանան, Նիգերիան, Կիպրոսը, Սիերա Լեոնեն, Տանզանիան, Ճամայկան, Տրինիդադ և Տոբագոն, Ուգանդան, Քենիան, Զամբիան, Մալավին, Մալթան, Գայանան, Գամբիան, Բոտսվանան, Բարբադոսը, Լեսոթոն, Սինգապուրը, որոնք անկախ պետություններ են և Մեծ Բրիտանիայի, Ավստրալիական Միության և Նոր Զելանդիայի գաղութներն ու խնամակալական տերիտորիաները։Կազմակերպության հիմնական ինստիտուտներն են Համագործակցության քարտուղարությունը, որի գործունեությունը կենտրոնացած է միջկառավարական ոլորտների վրա, և Համագործակցության հիմնադրամը, որի գործունեությունը կենտրոնացած է անդամ երկրների միջև ոչ կառավարական կապերի ամրապնդման վրա[3]։

Համագործակցությունը ստեղծվել է 20-րդ դարի առաջին կեսին Բրիտանական կայսրության ապագաղութացման հետ համատեղ, ինչը այդ կայսրության տարածքների ինքնակառավարման մեծացման արդյունքն էր։ Այն ի սկզբանե 1926 թվականի Կայսերական կոնֆերանսի ժամանակ Բալֆուրի հռչակագրով ստեղծվել էր որպես Ազգերի բրիտանական համագործակցություն[4] և պաշտոնականացվել Միացյալ թագավորության կողմից 1931 թվականի Վեստմիստերյան ստատուտով։ Ներկայիս Ազգերի համագործակցությունը պաշտոնապես հիմնադրվել է 1949 թվականին Լոնդոնյան հռչակագրով, որը արդիականացրեց հասարակությանը և հաստատեց, որ անդամ երկրները ազատ և հավասար են[5]։ Այս երեք ասոցացիաների խորհրդանիշը թագուհի Եղիսաբեթ II է, ով ղեկավարում է համագործակցությունը։ Թագուհին 16 անդամ երկրների ղեկավարն է, որոնք հայտնի են համագործակցության թագավորություններ անվամբ․ 32 անդամները հանրապետություններ են, իսկ մնացած 5-ը ունեն այլ միապետեր։

Անդամ պետությունները միմյանց առջև օրինական պարտավորություններ չունեն։ Փոխարենը նրանց միավորում է լեզուն, պատմությունը, մշակույթը և ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների, օրենքի ուժի մասին ունեցած ընդհանուր արժեքները[3]։ Այս արժեքները ամրագրված են Համագործակցության կանոնադրության մեջ[6] և բարձրաձայնվում են 4 տարին մեկ գումարվող Համագործակցության խաղերի ժամանակ։

Համագործակցության երկրները զբաղեցնում են ավելի քան 29,958,050 կմ2 (11,566,870 sq mi), որը աշխարհի ցամաքային տարածքի 20% է կազմում։ Համագործակցությունը ներառում է բնակեցված բոլոր 6 մայրցամաքները։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասկացության ծագում և տերմինի ստեղծում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

5 անդամ երկրների վարչապետները 1944 թվականի Համագործակցության վարչապետների կոնֆերանսի ժամանակ։ Ձախից աջ՝ Մակքենզի Քինգ (Կանադա), Ջեն Սմութս (ՀԱՀ), Վինստոն Չերչիլ (Միացյալ թագավորություն), Պիտեր Ֆրազեր (Նոր Զելանդիա), Ջոն Կուրտին (Ավստրալիա)։

Եղիսաբեթ II թագուհին 1959 թվականին Կանադայի դոմինիոն կարգավիճակի տրամադրման օրը արված ուղերձում ընդգծեց, որ 1867 թվականի հուլիսի 1-ի Կանադայի կոնֆեդերացիան Բրիտանական կայսրության կազմում առաջին անկախ երկրի ծնունդն էր։ Թագուհին հայտարարեց․ «Այսպիսով դա նաև մատնանշում է անկախ երկրների ազատ ասոցացման սկիզբը, որը հայտնի է որպես Ազգերի համագործակցություն»[7]։ 1884 թվականին Ավստրալիա այցելության ժամանակ Լորդ Ռոսբերին փոփոխվող Բրիտանական կայսրությունը, որի որոշ գաղութներ դարձել էին ավելի անկախ, բնորոշել էր որպես «Ազգերի համագործակցություն»[8]։ Բրիտանիայի և գաղութների վարչապետների հանդիպումները1887 թվականից ի վեր դարձան պարբերական, ինչը հանգեցրեց 1911 թվականին Կայսերական կոնֆերանսի ստեղծմանը[9]։

Համագործակցությունը ստեղծվեց կայսերական կոնֆերանսների հիման վրա։ 1917 թվականին Ջեն Սմութսի կողմից արվեց հատուկ առաջարկ այն ժամանակ, երբ նա ստեղծեց «Ազգերի բրիտանական համագործակցություն» տերմինը և 1919 թվականին Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում, որում ներկայացված էին դոմինիոնների, ինչպես նաև Բրիտանիայի պատվիրակները, կանխատեսեց ապագայում սահմանադրական հարաբերություններ և դրանցում հիմնարար ճշգրտումներ[10][11]։ Տերմինն առաջին անգամ կայսերական կանոնադրական ճանաչում ստացավ 1921 թվականի Անգլո֊իռլանդական պայմանագրում, երբ Ազգերի բրիտանական համագործակցություն տերմինը փոխարինեց Բրիտանական կայսրություն տերմինին երդման ձևակերպման մեջ, որը տալիս են Իռլանդական ազատ պետության խորհրդարանի անդամները[12]։

Համագործակցության պաշտոնականացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1926 թվականի Կայսերական կոնֆերանսի ժամանակ ընդունված Բալֆուրի հռչակագրում Բրիտանիան և իր դոմինիոնները համաձայնվում են, որ իրենք ունեն նույն կարգավիճակը, իրենց արտաքին կամ ներքին հարցերում ոչ մեկը մյուսի ենթակայության տակ չի գտնվում, չնայած դրան՝ նրանց միավորում է հավատարմությունը թագին, և նրանք լիարժեքորեն համարվում են Ազգերի բրիտանական համագործակցության անդամներ։ «Համագործակցություն» տերմինը պաշտոնապես ընտրվեց այս հասարակությանը բնորոշելու համար[13]։

Հարաբերությունների այս ասպեկտները պաշտոնականացվեցին 1931 թվականի Վեստմիստերյան ստատուտով, որը Կանադայի կողմից վավերացման կարիք չուներ, իսկ Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Նյուֆաունդլենդը պետք է վավերացնեին ստատուտը, որ այն ուժի մեջ մտներ։ Նյուֆաունդլենդը այդպես էլ չվավերացրեց, քանի որ 1934 թվականի փետրվարի 16-ին խորհրդարանի համաձայնությամբ Նյուֆաունդլենդի կառավարությունը կամավոր հրաժարվեց դրանից և կառավարությունը վերադարձավ Լոնդոնի կողմից ուղղակի վերահսկման։ Ավելի ուշ՝ 1949 թվականին, Նյուֆաունդլենդը միացավ Կանադային որպես նրա 10-րդ նահանգ[14]։ Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան վավերացրեցին ստատուտը համապատասխանաբար 1942 և 1947 թվականներին[15][16]։

Չնայած որ ՀԱՀ այն դոմինիոնների թվում չէր, որոնք պետք է վավերացնեին Վեստմիստերյան ստատուտը, 2 օրենքներ՝ 1934 թվականի Միացման ակտի կարգավիճակը և 1934 թվականի Արքայական գործադիր գործառույթների և կնիքների ակտը, ընդունվեցին հաստատելու համար ՀԱՀ ինքնիշխան պետության կարգավիճակը[17]։

Ապագաղութացում և ինքնակառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ավարտին Բրիտանական կայսրությունը աստիճանաբար քանդվում էր։ Նրա բաղադրիչների մեծ մասը դարձել էին անկախ պետություններ՝ Համագործակցության թագավորություններ կամ հանրապետություններ և Համագործակցության անդամներ։ Մնացածը 14 գերազանցապես ինքնակառավարվող Բրիտանական անդրծովյա տարածքներ էին, որոնք պահպանում էին քաղաքական կապերը Միացյալ թագավորության հետ։ 1949 թվականի ապրիլին Լոնդոնյան հռչակագրից հետո «Բրիտանական» բառը համագործակցության վերնագրից հանվեց, որպեսզի ցույց դա այդ կազմակերպության փոփոխվող բնույթը[18]։

Բուրման (որը հայտնի է նաև Մյանմա անվամբ (1948 թվական)) և Ադենը (1967 թվական) միակ պետություններն էին, որոնք դեռ Բրիտանական գաղութներ էին հանդիսանում պատերազմի տարիներին և չէին միացել Համագործակցությանը։ Նախկին բրիտանական պրոտեկտորատներից և մանդատներից Համագործակցության անդամ չեն դարձել Եգիպտոսը (անկախացել է 1922 թվականին), Իրաքը (1932 թվականին), Տրանսհորդանանը (1946 թվականին), Բրիտանական Պաղեստինը (որի մի մասը Իսրայել պետություն է դարձել 1948 թվականին), Սուդանը (անկախացել է 1956 թվականին), Բրիտանական Սոմալիլենդը (որը միավորվել է նախկին Իտալական Սոմալիլենդի հետ 1960 թվականին և ձևավորվել է Սոմալի հանրապետությունը), Քուվեյթը (անկախացել է 1961 թվականին), Բահրեյնը (1971 թվականին), Օմանը (1971 թվականին), Քաթարը (1971 թվականին) և Միացյալ Արաբական Էմիրությունները (1971 թվականին)[19]։

Նվազող դերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետպատերազմյան Համագործակցությունը ձեռք բերեց նոր առաքելություն 1953 թվականին թագուհի Եղիսաբեթի Սուրբ ծննդյան ճառով, որտեղ նա բնորոշում էր Համագործակցությունը որպես բոլորովին նոր հայեցակարգ, որը կառուցված է մարդկային հոգու բարձրագույն արժեքների հիման վրա․ դրանք են՝ ընկերություն, հավատարմություն և ազատության և խաղաղության ցանկություն[20]։ Հույս ունեին հաջողության հասնել այնպիսի ձեռքբերումների միջոցով, ինչպիսին է 1953 թվականին Էվերեստի գագաթը բարձրանալը, 1954 թվականին մեկ մղոնը 4 րոպեում ռեկորդի գերազանցումը և 1966 թվականին շուրջերկրյա ճանապարհորդության իրականացումը[21]։ Այնուամենայնիվ 1956 թվականին Սուեզի ճգնաժամը Բրիտանիային և ընդհանուր Համագործակցությանը մեծ բարոյական վնաս հասցրեց։ Եթե ավելի լայն դիտարկենք, ապա Բրիտանական կայսրության կենտրոնական դերի թուլացում նկատվեց․ կայսրության պաշտպանություն։ Այդ դերը այլևս ռազմապես կամ ֆինանսապես իրագործելի չէր, ինչը ակնհայտ և ցավագին կերպով ցուցադրվեց 1947 թվականին Հունաստանից բրիտանացիների դուրսբերմամբ։ Բրիտանիան ներկայումս պարզապես ՆԱՏՕ֊ի ռազմական դաշինքի մի մասն է կազմում, որում Համագործակցությունը որևէ դեր չունի (բացառություն է կազմում Կանադան)։ 1955 թվականի ԱՆԶՈՒՍ֊ի պայմանագիրը միավորեց Ավստրալիային, Նոր Զելանդիային և ԱՄՆ֊ին պաշտպանական դաշինքի մեջ․ այստեղ ներգրավված չէին Բրիտանիան և Համագործակցությունը։ Կայսրության երկրորդ կարևորագույն գործառույթի շնորհիվ Լոնդոնը դարձավ համակարգի ֆինանսական կենտրոնը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Բրիտանական գանձարանը այնքան դատարկ էր, որ չէր կարողանա անկախ գործել ԱՄՆ֊ից։ Պաշտպանական և ֆինանսական դերի կորուստը ընդգծում էին 20-րդ դարի սկզբին Ջոզեֆ Չամբերլեյնի համաշխարհային կայսրության տեսլականը, որը կարող է համատեղել կայսերական նախապատվությունը, փոխադարձ պաշտպանությունը և սոցիալական աճը։ Ավելին, Բրիտանիայի կոսմոպոլիտան դերը համաշխարհային հարցերում սահմանափակվում է այն բանից հետո, երբ Բրիտանիան կորցնում է Հնդկաստանն ու Սինգապուրը[22]։ Բրիտանական էլիտան սկզբում հույս ուներ, որ Համագործակցության միջոցով կպահպանի կայսրության ազդեցությունը, սակայն հետո արդեն, ինչպես պնդում է Կրիշնան Սրինիվասան, այդ խանդավառությունը մարեց։ Ոգևորությունը նվազեց, քանի որ Բրիտանական քաղաքականությունը Համագործակցության հանդիպումների ժամանակ քննադատության էր ենթարկվում։ Հասարակական կարծիքը ևս մտահոգիչ էր դարձել ոչ սպիտակ անդամ երկրներից ներգաղթի հսկայական մասշտաբների պատճառով[23]։

Հանրապետություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1949 թվականի ապրիլի 18-ին Իռլանդիան 1948 թվականի Իռլադիայի հանրապետության ակտով պաշտոնապես դարձավ հանրապետություն։ Այս քայլը ինքնաբերաբար հանգեցրեց Իռլանդիայի՝ Համագործակցության կազմից դուրս գալուն։ Մինչ Իռլանդիան 1930-ական թվականներից ակտիվորեն չէր մասնակցում Համագործակցության գործունեությանը և գոհ էր, որ դուրս է գալու Համագործակցությունից, մյուս դոմինիոնները ցանկանում էին դառնալ հանրապետություն առանց կորցնելու կապերը Համագործակցության հետ։ Այս խնդիրը լուծվեց 1949 թվականի ապրիլին Համագործակցության վարչապետների լոնդոնյան հանդիպման ժամանակ։ Լոնդոնյան հռչակագրով Հնդկաստանը համաձայնում էր, որ երբ ինքը 1950 թվականին դառնա հանրապետություն, կընդունի Բրիտանական միապետին որպես անկախ անդամ երկրների ազատ ասոցացիայի խորհրդանիշ և Համագործակցության ղեկավար։ Սա լսելով թագավոր Ջորջ VI֊ը ասել է հնդիկ քաղաքագետ Կրիշնա Մենոնին․ «Այսպիսով ես դարձել եմ այդպիսին»[24]։ Համագործակցության մնացած անդամները ճանաչում են Հնդկաստանի հետագա անդամակցությունը ասոցացիային։ Պակիստանի պահանջով Հնդկաստանին չվերաբերվեցին որպես հատուկ դեպքի, քանի որ ենթադրում էին, որ մյուս երկրներն էլ կցուցաբերեն նույն վերաբերմունքը։

Լոնդոնի հռչակագիրը երբեմն դիտարկվում է որպես ժամանակակից Համագործակցության սկիզբ։ Հնդկաստանի նախագահից հետո այլ երկրներ նույնպես հանրապետություններ կամ իրենց միապետի գլխավորությամբ սահմանադրական միապետություններ դարձան, մինչդեռ որոշ երկրների համար միապետը շարունակում էր Բրիտանիայի միապետը մնալ, բայց նրանց միապետությունները այլ կերպ էին զարգանում և շուտով ամբողջությամբ անկախացան Բրիտանիայից։

Նոր համագործակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջպատերազմյան ժամանակահատվածի կանխատեսում անողները, որոնց թվում էր Լորդ Դեյվիսը, ով կարևոր դերակատարում էր ունեցել Ազգերի Լիգայի ստեղծման գործում Միացյալ թագավորությունում, 1932 թվականին հիմնեց Նոր Համագործակցության հասարակություն, որի բրիտանական կողմից Ուինստոն Չերչիլը ընտրվեց նախագահ[25]։ Այս նոր հասարակությունը նպատակ ուներ ստեղծել նոր օդային ուժեր, որոնք կլինեին Ազգերի լիգայի զենքը, հնարավորություն կտային պետություններին զինաթափվել և կպահպանեին խաղաղությունը։

«Նոր համագործակցություն» տերմինը օգտագործվում էր Միացյալ թագավորությունում (հատկապես 1960֊ական և 1970-ական թվականներին), երբ խոսքը ապագաղութացված երկրների մասին էր, որոնք մեծ մասամբ ոչ սպիտակ և զարգացող էին։ Այն հաճախ էր օգտագործվում այս երկներում ներգաղթի մասին խոսելիս[26]։ Բրիտանիան և 1945 թվականից առաջ գոյություն ունեցող դոմինիոնները ոչ պաշտոնապես հայտնի դարձան որպես Հին Համագործակցություն, կամ ավելի սուր արտահայտվելու համար Սպիտակ Համագործակցություն[27]։

Ծրագիր G և Եվրոպայի միանալու հրավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն ժամանակ, երբ Գերմանիան և Ֆրանսիան Բելգիայի, Իտալիայի, Լյուքսեմբուրգի և Հոլանդիայի հետ միաժամանակ նախագծում էին ներկայիս Եվրոպական միության ստեղծումը, և նորանկախ Աֆրիկյան երկրները միանում էին Համագործակցությանը, նոր գաղափարներ էին առաջ քաշվում, որոնցով նպատակ էր դրվում թույլ չտալ Բրիտանիային հայտնվել տնտեսական մեկուսացման մեջ։ Բրիտանիայի առևտուրը Համագործակցության երկրների հետ 4 անգամ ավելի շատ էր, քան առևտուրը Եվրոպայի հետ։ Էնթոնի Էդենի գլխավորությամբ բրիտանական կառավարությունը 1956 և 1957 թվականներին մշակեց Ջի (G) ծրագիրը, որով ստեղծվելու էր Եվրոպական ազատ առևտրի գոտի և միաժամանակ պահպանվելու էր Համագործակցության գերակա կարգավիճակը[28][29][30]։ Բրիտանիան նախատեսում էր Համագործակցության մեջ ներառել նաև սկանդինավյան երկրներին և մի շարք եվրոպական երկրների, որով կստեղծվեր մեծ տնտեսական ընդհանուր շուկա։ 1956 թվականի հոկտեմբերին Էդենը և Ֆրանսիայի վարչապետ Մոլետը քննարկում էին Ֆրանսիայի հնարավոր միացումը Համագործակցությանը[31]։ Այդ քննարկումներն ու առաջարկները ձախողվեցին[32]։

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թագուհի Եղիսաբեթ II (Համագործակցության ղեկավարը)

Լոնդոնի հռչակագրի բանաձևով թագուհի Եղիսաբեթ II֊ը Համագործակցության ղեկավարն է․ սա մի տիտղոս է, որը օրենքով հանդիսանում է Եղիսաբեթի արքայական տիտղոսների մի մասը Համագործակցության թագավորություններից յուրաքանչյուրում[33]․ դրանք Համագործակցության այն 16 անդամներն են, որոնք թագուհուն համարում են իրենց միապետը։ Այնուամենայնիվ, երբ միապետը մահանում է, թագի ժառանգը ինքնաբերաբար չի դառնում Համագործակցության ղեկավարը[34]։ Այդ պաշտոնը խորհրդանշական է, այն ցույց է տալիս անկախ երկրների ազատ ասոցացիան[33], որոնց մեծամասնությունը (31) հանրապետություններ են, իսկ 5-ը ունեն միապետեր, որոնք տարբեր թագավորական տների ներկայացուցիչ են՝ Բրունեյ, Լեսոթո, Մալայզիա, Սվազիլենդ, Տոնգա։

Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կազմակերպության գլխավոր որոշումեր ընդունող ֆորումը տարին մեկ գումարվող Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպումներն են, որտեղ կառավարության ղեկավարները, որոնց թվում են վարչապետները և նախագահները, մի քանի օրվա հավաք են ունենում, որի ընթացքում քննարկում են փոխադարձ շահերին առնչվող հարցեր։ Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպումը հանդիսանում է Համագործակցության վարչապետների հանդիպումների, ինչպես նաև ավելի վաղ գոյություն ունեցող կայսերական կոնֆերանսների և գաղութային կոնֆերանսների իրավահաջորդը (1887 թվական)։ Տեղի են ունենում նաև ֆինանսների նախարարների, արդարադատության նախարարների, առողջապահության նախարարների պարբերական հանդիպումներ։ Պարտապան երկրներին, իսկ դրանցից առաջ հատուկ անդամներին չէր թույլատրվում ուղարկել իրենց ներկայացուցիչներին նախարարների կամ կառավարության ղեկավարների հանդիպումներին[33]։

Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպումը հյուրընկալող երկրի կառավարության ղեկավարին անվանում են Համագործակցության գործող ղեկավար և այդ պաշտոնը նա զբաղեցնում է մինչև հաջորդ Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպումը[35]։ 2018 թվականի ապրիլի 18-ից 20-ը Լոնդոնում (Միացյալ թագավորություն) անցկացված վերջին հանդիպումից հետո Միացյալ թագավորության վարչապետ Թերեզա Մեյը դարձավ Համագործակցության գործող ղեկավար և կշարունակի մնալ այդ պաշտոնում մինչև հաջորդ հանդիպումը, որը նախատեսված է անկացնել Ռուանդայում 2020 թվականին։

Համագործակցության քարտուղարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարլբուրգյան հաուս, Լոնդոն, Համագործակցության քարտուղարության գլխամասը, Համագործակցության հիմնական միջկառավարական հաստատությունը

1965 թվականին ստեղծված Համագործակցության քարտուղարությունը Համագործակցության գլխավոր միջկառավարական գործակալությունն է, որը խթանում է անդամ կառավարությունների և երկրների միջև խորհրդատվությունը և համագործակցությունը։ Այս մարմինը հաշվետու է անդամ պետություններին հավաքական կերպով։ Ազգերի համագործակցությունը ներկայացված է ՄԱԿ֊ի Գլխավոր Ասամբլեայում քարտուղարության միջոցով դիտորդի կարգավիճակով։ Քարտուղարությունը կազմակերպում է Համագործակցության գագաթաժողովները, նախարարների հանդիպումները, խորհրդակցական հանդիպումները և տեխնիկական քննարկումները։ Այն աջակցում է քաղաքական զարգացումներին և տրամադրում է քաղաքական խորհրդատվություն, ինչպես նաև հեշտացնում է անդամ կառավարությունների միջև բազմակողմ հաղորդակցությունը։ Այն տեխնիկական աջակցություն է տրամադրում նաև պետությունների կառավարություններին, որպեսզի նրանք օգնեն իրենց երկրների սոցիալական և տնտեսական զարգացմանը, ինչպես նաև նպաստում է Համագործակցության հիմնական քաղաքական արժեքների պահպանմանը[36]։

Քարտուղարությունը ղեկավարում է Քարտուղարության գլխավոր քարտուղարը, ով ընտրվում է Համագործակցության կառավարությունների ղեկավարների կողմից ոչ ավել քան 2 անգամ 4 տարի ժամկետով։ Գլխավոր քարտուղարը և քարտուղարի 2 գլխավոր օգնականները ուղղորդում են քարտուղարության ստորաբաժանումների աշխատանքը։ Ներկայիս քարտուղարը Պատրիսիա Սքոթլանդն է Շոտլանդական Ասթհալի բարոնուհին Դոմինիկայից, ով պաշտոնը ստանձնել է 2016 թվականի ապրիլի 1-ին։ Առաջին գլխավոր քարտուղարը Կանադայից Առնոլդ Սմիթն էր (1965–75), ում հաջորդեց Գայանայից Ռամֆալը (1975–90), այնուհետև Նիգերիայից Էմեկա Անյաոկուն (1990–99), իսկ դրանից հետո Նոր Զելանդիայից Դոն Մակկիննոնը (2000–2008)[36]։

Համագործակցության քաղաքացիություն և բարձրաստիճան պաշտոնյաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես իրենց ընդհանուր արժեքների և ժառանգության ճանաչում Համագործակցության երկրները չեն համարվում օտար մեկը մյուսի համար[37][38][39], չնայած որ այս հայեցակարգի տեխնիկական ընկալումը տարբեր երկրներում տարբեր է։ Օրինակ Ավստրալիայում որոշակի սահմանադրական և օրինական դրույթների միջև խտրականությունից խուսափելու համար Համագործակցության և օտար երկրների միջև ոչ մի տարբերություն չի դրվում․ Սյուն ընդդեմ Հիլլի դատական գործում Համագործակցության այլ երկրները հիշատակվում էին որպես օտար պետություններ։ Նույնը Նոլանն ընդդեմ Ներգաղթի և էթնիկ հարցերի նախարարի գործում, որտեղ Համագործակցության այլ թագավորությունների ներկայացուցիչները ներկայացվում էին որպես օտարերկրացիներ։ Այնուամենայնիվ Համագործակցության երկրների միջև ամենախորը համագործակցությունը նկատվում էր Համագործակցության անդամ երկրների դիվանագիտական արարողակարգերում։ Օրինակ երկկողմ հարաբերություններում կառավարությունները փոխանակվում են ոչ թե դեսպաններով, այլ գերագույն հանձնակատարներով։ Համագործակցության երկու թագավորության միջև նրանք ավելի շուտ ներկայացնում են կառավարության, այլ ոչ թե պետության ղեկավարներին։

Ի հավելում այս ամենին, որոշ անդամներ վերաբերվում են Համագործակցության այ լ երկրների քաղաքացիներին որպես օտար երկրների քաղաքացիների։ Բրիտանիան և ևս մի քանիսը գերազանցապես Կարիբյան հատվածում ընտրելու իրավունք են տալիս Համագործակցության այն քաղաքացիներին, ովքեր բնակվում են Համագործակցության մեկ այլ երկրի տարածքում։ Ոչ համագործակցության երկրներում, որտեղ իրենց երկիրը ներկայացված չէ, Համագործակցության քաղաքացիները կարող են հյուպատոսական աջակցություն ստանալ Բրիտանական դեսպանատանը[40]։ Այլ այլընտրանքներ ևս առկա են, մասնավորապես խոսքը 1986 թվականին Կանադայի և Ավստրալիայի միջև սկսված շտապ հյուպատոսական ծառայությունների համաձայնագրի մասին է[41]։

երկրում ժողովրդավարական մշակույթի զարգացման և ժողովրդավարական ինստիտուտների կառուցման և ամրապնդման ուղղությամբ։ Նախարարությունը ևս մեկ անգամ հիշատակեց Համագործակցության պատժիչ գործողությունները Մալդիվների դեմ 2012 թվականին, այն բանից հետո, երբ Մալդիվների նախագահ Մոհամեդ Նաշիդին ենթադրաբար պարտադրվեց հրաժարական տալ։ Սա էր կազմակերպությունից դուրս գալու պատճառներից մեկը։ Նախարարությունը այս որոշումը բնորոշում էր որպես բարդ, սակայն անխուսափելի։

Անդամակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չափանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգերի համագործակցության անդամակցության չափանիշները ձևավորվել են ժամանակի ընթացքում մի շարք առանձին փաստաթղթերի կնքման արդյունքում։ 1931 թվականի Վեստմիստերյան ստատուտը որպես կազմակերպության հիմնադիր փաստաթուղթ, պարունակում էր դրույթ, ըստ որի անդամակցությունը պահանջում է ենթակայություն։ 1949 թվականի լոնդոնյան հռչակագրով վերջ դրվեց սրան։ Թույլ էր տրվում հանրապետական և միապետական անդամներին ևս անդամակցել, պայմանով, որ նրանք բրիտանական միապետին ճանաչեն որպես Համագործակցության ղեկավար[42]։ 1960-ականներին ապագաղութացման ալիքի ժամանակ այս սահմանադրական սկզբունքներին ավելացան քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական մի շարք սկզբունքներ։ Դրանցից առաջինը սահմանվել է 1961 թվականին, երբ որոշվեց, որ ռասայական հավասարության նկատմամբ հարգանքը պարտադիր պահանջ է լինելու անդամակցության համար, ինչը ուղղակիորեն տանում էր ՀԱՀ կրկին անդամակցության համար դիմելու մերժմանը։ Այդ դիմումը նրանք ստիպված էին եղել ներկայացնել Լոնդոնյան հռչակագրի բանաձևի հիման վրա այն ժամանակ, երբ դարձել էին հանրապետություն: 1971 թվականի Սինգապուրի հռչակագրի 14 կետերով բոլոր անդամների համար առաջնային դարձան համաշխարհային խաղաղության, ազատության, մարդու իրավունքների, հավասարության և ազատ առևտրի սկզբունքները[43]:

Այս չափանիշները անիրագործելի էին երկու տասնամյակ շարունակ՝ մինչ 1991 թվականի[44] Հարարեի հռչակագիրը, որը սինգապուրյան սկզբունքների կիրառումը համարում էր ապագաղութացման ավարտը, Սառը պատերազմի վերջը և ՀԱՀ–ում ապարտեիդի ավարտը[45]: 1995 թվականի Միլբրուկի Համագործակցության գործողության ծրագրով, որը ստեղծվել է Համագործակցության նախարարական գործողության խմբի կողմից, որը լիազորություն ունի որոշել արդյոք տվյալ անդամը համապատասխանում է Հարարեի հռչակագրով սահմանված անդամակցության պահանջներին, ստեղծվեցին և հստակեցվեցին մեխանիզմներ, որոնց միջոցով այդ սկզբունքները պետք է կիրառվեն[46]: Նույն 1995 թվականին ստեղծվեց միջկառավարական խումբ, որը պետք է ավարտուն տեսքի բերեր և կոդիֆիկացներ անդամակցության պահանջների ամբողջական փաթեթը: 1997 թվականի զեկույցի համաձայն, ինչպես նշված է Էդինբուրգի հռչակագրում, այդ միջկառավարական խումբը հռչակեց, որ ցանկացած հնարավոր անդամ պետք է ուղիղ սահմանադրական առնչություններ ունենա գործող անդամներից որևէ մեկի հետ[47]:

Այս նոր օրենքը, ինչպես նաև նախկինում ընդունված կանոնները ամրագրվեցին մեկ միասնական փաստաթղթում: Այդ պահանջներն են՝ անդամները պետք է ընդունեն և առաջնորդվեն Հարարեի սկզբունքներով, լինեն ամբողջապես ինքնիշխան, համագործակցության թագավորությունների միապետին ճանաչեն որպես Համագործակցության ղեկավար, ճանաչեն անգլերենը որպես Համագործակցության հաղորդակցության լեզու և հարգեն բնակչության մեծամասնության ցանկությունները Համագործակցությանը անդամակցելու հարցում[47]: Այս պահանջները վերանայվել են և 2007 թվականի Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպման ժամանակ Համագործակցության անդամակցության հարցերով կոմիտեի կողմից ներկայացվել է հնարավոր փոփոխությունների մասին զեկույց[48]: Այս հանդիպման ժամանակ նոր անդամներ չեն միացել. անդամակցության համար դիմումներ ներկայացվել են 2009 թվականի Համագործակցության կառավարության ղեկավարների հանդիպման ժամանակ[49]:

Նոր անդամները, որպես կանոն, պետք է ուղղակի սահմանադրական առնչություններ ունենան գործող անդամներից որևէ մեկի հետ: Շատ դեպքերում սա Միացյալ թագավորության նախկին գաղութը լինելու արդյունքն է, սակայն կան դեպքեր, երբ որ այդ կապերը Համագործակցության մեկ այլ երկրի հետ են, օրինակ՝ Սամոան նմանատիպ կապեր ունի Նոր Զելանդիայի, Պապուա Նոր Գվինեան՝ Ավստրալիայի, Նամիբիան՝ ՀԱՀ–ի հետ: Առաջին երկիրը, որն անդամակցեց Համագործակցությանը չունենալով սահմանադրական կապեր Բրիտանական թագավորության և Համագործակցության այլ երկրի հետ, Մոզամբիկն էր: Մոզամբիկը Պորտուգալիայի գաղութն էր եղել, որում 1995 թվականին անց էին կացվել ժողովրդավարական ընտրություններ: Մոզամբիկի հակասական անդամակցումը Էդինբուրգի հռչակագրի և անդամակցության ներկայիս չափանիշների հիմքը դրեց[50]: 2009 թվականին Ռուանդան դարձավ Համագործակցության երկրորդ անդամը, որը սահմանադրական կապեր չուներ անդամների հետ: Դա Բելգիային վստահված տարածք էր, որը գերմանական գաղութ էր եղել մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը[51]: Համագործակցության քարտուղարությունը այս երկրի անդամակցությունը կոչեց բացառիկ հանգամանքներում իրականացված անդամակցություն[52]:

Անդամներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համագործակցության անդամների դրոշները Լոնդոնի Խորհրդարանական հրապարակում

Համագործակցությունն ունի 53 անդամ բոլոր մայրցամաքներում: Անդամները բոլորը միասին ունեն 2.3 միլիարդ բնակիչ, որը կազմում է աշխարհի բնակչության մեկ երրորդը: Նրանցից 1.26 միլիարդը բնակվում են Հնդկաստանում: Այդ ընդհանուր բնակչության 94 տոկոսը ապրում է Ասիայում և Աֆրիկայում[53]: Հնդկաստանից հետո Համագործակցության բազմամարդ երկրներն են Պակիստանը (180 միլիոն մարդ), Նիգերիան (170 միլիոն), Բանգլադեշը (156 միլիոն), Միացյալ Թագավորությունը (65 միլիոն), ՀԱՀ–ը (55 միլիոն), Կանադան (36 միլիոն), Գանան (27 միլիոն) և Ավստրալիան (24 միլիոն): Ամենափոքր անդամը Տուվալուն է, որն ունի 10000 բնակիչ[54]:

Համագործակցության դրոշը Կանադայի Խորհրդարանում (Օտավա)

Համագործակցության երկրների զբաղեցրած տարածքը կազմում է 31,500,000 կմ2 (12,200,000 sq mi): Տարածքով ամենամեծ երեք երկրներն են Կանադան (9,984,670 կմ2 (3,855,100 sq mi)), Ավստրալիան (7,617,930 կմ2 (2,941,300 sq mi)), Հնդկաստանը (3,287,263 կմ2 (1,269,219 sq mi))[55]: 2016 թվականին Համագործակցության անդամների բոլոր երկրների համախառն ներքին արդյունքը կազմել է 9 տրիլիոն դոլլար, որի մոտ 78 տոկոսն ապահովել են Միացյալ Թագավորությունը (2.629 տրիլիոն դոլլար), Հնդկաստանը (2.256 տրիլիոն դոլլար), Կանադան (1.529 տրիլիոն դոլլար), Ավստրալիան (1.258 տրիլիոն դոլլար)[56]:

Պարտատեր երկրի կարգավիճակ ունեն այն անդամները, ովքեր չեն մուծում անդամավճար: Այս կարգավիճակը սկզբում հայտնի էր «հատուկ անդամակցություն» անվամբ, բայց անվանափոխվեց Համագործակցության անդամակցության կոմիտեի առաջարկության հիման վրա[57]: Ներկայումս համագործակցությունը նման անդամներ չունի: Այդպիսի անդամներից ամենավերջինը՝ Նաուրուն, 2011 թվականին դարձավ լիիրավ անդամ[58]: Նաուրուն մերթ ամբողջական, մերթ հատուկ անդամի կարգավիճակ ուներ, ինչը պայմանավորված էր այդ երկրում տիրող ֆինանսական վիճակով[59]:

Թեկնածուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1997 թվականին Համագործակցության կառավարության ղեկավարները համաձայնության եկան այն հարցի շուրջ, որ Համագործակցության անդամ դառնալու համար պետությունները պետք է որպես կանոն ունենային սահմանադրական առնչություններ Համագործակցության անդամ մյուս երկրներից որևէ մեկի հետ և որ այդ առնչությունները պետք է համապատասխանեն Համագործակցության արժեքներին, սկզբունքներին և առաջնայնություններին, ինչպես և նշված է Հարարեի հռչակագրում: Դրանք պետք է համապատասխանեն նաև Համագործակցության նորմերին և կոնվենցիաներին[60]:

Հարավային Սուդանի քաղաքագետները հետաքրքրված էին Համագործակցությանը անդամակցությամբ[61]: Համագործակցության աղբյուրներից մեկը 2006 թվականին պնդում էր, որ Իսրայելում շատ մարդիկ հետաքրքրված են Համագործակցությանը անդամակցությամբ, սակայն անդամակցության մասին պաշտոնական մոտեցում չեղավ[62]: Պաղեստինը ևս հավանական թեկնածու է համարվում[62]:

Նախագահ Յահյա Ջամեհը 2013 թվականի հոկտեմբերին միակողմանի որոշում է կայացրել դադարեցնել Գամբիայի անդամակցությունը Համագործակցությանը[63]: Այնուամենայնիվ նորանշանակ նախագահ Ադամա Բարոն 2018 թվականի փետրվարին վերականգնեց երկրի անդամակցությունը կազմակերպությանը[64]:

Անդամ կարող են դառնալ նաև Բրիտանական անդրծովյան տարածքները, Թագավորական հողերը, Ավստրալիայի արտաքին տարածքները և Նոր Զելանդիայի ասոցացված նահանգները, եթե նրանք ամբողջապես անկախանան[65]: Շատ նմանատիպ կարգավիճակ ունեցող տարածքներ արդեն իսկ ներկայացված են համագործակցության մեջ, մասնավորապես Համագործակցության ընտանիքի միջոցով[66]: Կան նաև այլ բրիտանական տարածքներ, որոնք դեռ չեն անկախացել, օրինակ՝ Հոնկոնգը, որը գործունեություն է իրականացնում Համագործակցության կառույցներում Համագործակցության ընտանիքի շրջանակներում: Բոլոր երեք թագավորական հողերը այդ իրավիճակը համարում են ոչ գոհացուցիչ և բանակցություններ են վարում փոփոխությունների իրականացման համար: Օրինակ Ջերսիի նահանգները Միացյալ Թագավորության արտաքին հարցերով քարտուղարին հորդորել է դիմել Համագործակցության կառավարությունների ղեկավարներին Ջերսիին և մնացյալ թագավորական հողերին ասոցացված անդամի կարգավիճակ տրամադրելու համար, ինչպիսին տրամադրված է նման ինքնիշխանության աստիճան ունեցող մյուս տարածքներին: Ջերսին առաջարկում էր, որ դա ներառի Համագործակցության հանդիպման ժամանակ անմիջական ներկայության հնարավորություն, բանավեճերին և այլ գործընթացներին ամբողջական մասնակցություն, որը խոսելու իրավունք կտա այն պահին, երբ անհրաժեշտ է և հնարավորություն կտա բանավեճի մեջ մտնել բոլոր այն պետությունների հետ, որոնք լիիրավ անդամ են: Սակայն բացառվում էր նախարարների կամ կառավարությունների ղեկավարների հանդիպումների ժամանակ քվեարկելու իրավունքը, որը բացառապես անդամ երկրների իրավունքն էր[67]: Գերնսիի նահանգները և Այլ Օֆ Մենի կառավարությունը հանդես են եկել Համագործակցության հետ ավելի մեծ ինտեգրացիա ենթադրող կոչերով[68], որոնք ենթադրում էին ուղղակի ներկայացվածություն և ակտիվ մասնակցություն Համագործակցության կազմակերպություններում և հանդիպումներում, ներառյալ Կառավարությունների ղեկավարների հանդիպումներում[69]։ Այլ Օֆ Մենի գլխավոր նախարարը ասել է․ «Համագործակցության հետ սերտ կապերը ինքնըստինքյան կնպաստեն Այլ Օֆ Մենի հետագա միջազգային հարաբերությունների զարգացմանը»[70]։

1956 թվականի Սուեզյան ճգնաժամի ընթացքում գաղութներում տիրող անհանգստությունների և միջազգային լարվածության արդյունքում Ֆրանսիայի վարչապետ Գայ Մոլեթը առաջարկում է Բրիտանիայի վարչապետ Էնթոնի Էդենին միավորել իրենց երկու երկրները ինչ–որ միության մեջ։ Երբ այդ առաջարկը մերժվում է, Մոլեթը առաջարկում է, որ Ֆրանսիան միանա Համագործակցությանը իռլանդական հիմունքներով ընդհանուր քաղաքացիության հարցերի կարգավորման հիման վրա։ Սուեզյան ճգնաժամի ավարտը բերեց նաև միության ստեղծման քննարկումների դադարեցմանը[71]։

Անդամների գործունեության կասեցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին տարիներին Համագործակցությունը հեռացրել է իր մի քանի անդամներին Համագործակցության խորհուրդներից Հարարեի հռչակագրի լուրջ կամ պարբերաբար կրկնվող խախտումների համար, մասնավորապես ժողովրդավարական կառավարություն ունենալու իրենց պարտականությունները չկատարելու համար[72]։ Դա արվում էր Համագործակցության նախարարական գոծողության խմբի կողմից, որը պարբերաբար հանդիպումներ է հրավիրում Հարարեի հռչակագրի հնարավոր խախտումների մասին հայտարարելու համար։ Անդամակցությունը կասեցրած անդամները Համագործակցության առաջնորդների և նախարարների հանդիպումներին մասնակցելու իրավունքից զրկվում են, սակայն շարունակում են հանդիսանալ կազմակերպության անդամ։

Նիգերիայի անդամակցությունը կասեցվեց 1995 թվականի նոյեմբերի 11–ից մինչև 1999 թվականի մայիսի 29–ը ընկած ժամանակահատվածում [73] Կեն Սարո Վիվայի (նիգերիացի ակտիվիստ, ով ոչ բռնի գործողություններ էր իրականացնում իր հայրենակիցների՝ Օգոնիայի մարդկանց, ովքեր էթնիկ փոքրամասնություն են կազմում Նիգերիայում, շահերի պաշտպանության համար) մահապատժից հետո 1995 թվականին[74]։ Երկրորդ երկիրը, որի գործունեությունը կազմակերպությունում կասեցվեց, Պակիստանն էր 1999 թվականի հոկտեմբերի 18–ին, որը հաջորդեց Պերվեզ Մուշարաֆի կողմից ռազմական հեղաշրջմանը[75]։ Սա կազմակերպությունում անդամակցության կասեցման ամենաերկար դեպքն էր, որը ավարտվեց 2004 թվականի մայիսի 22–ին, երբ Պակիստանի անդամակցությունը վերականգնվեց երկրում սահմանադրական կարգի հաստատումից հետո[76]։ Պակիստանի անդամակցություն ևս մեկ անգամ, այս դեպքում արդեն ավելի կարճ ժամկետով՝ 6 ամսով, կասեցվեց 2007 թվականի նոյեմբերի 22–ից, երբ Մուշարաֆը արտակարգ դրություն մտցրեց[77]։ Զիմբաբվեի անդամակցությունը կասեցվեց 2002 թվականին։ Սա կապված էր Ռոբերտ Մուգաբեի կառավարության ընտրական և հողային հարցերի բարեփոխումների հետ[78]։ Այս երկիրը դադարեցրեց կազմակերպությանը իր անդամակցությունը 2003 թվականին[79]։ 2018 թվականի մայիսի 15–ին Զիմբաբվեն կրկին դիմեց կազմակերպությանը անդամակցելու համար[80]։

Ֆիջիի հանրապետության 1987 թվականի հռչակագրում, այն բանից հետո, երբ ռազմական ուժերը հրաժարվում էին ընդունել հնդկական–ֆիջիական քաղաքական ուժին, կետ չկար Համագործակցությունում անդամակցությունը շարունակելու մասին։ Համագործակցությանը անդամակցությունը մինչև 1997 թվականը համարվում էր ոչ պաշտոնական։ 1997 թվականին սահմանադրությունից հանվեցին խտրական վերաբերմունք ցույց տվող կետերը, և պետությունը նորից դիմեց Համագործակցությանը անդամակցելու համար[81][82]։ Դրանից հետո Ֆիջիի անդամակցությունը կասեցվել է երկու անգամ։ Առաջինը 2000 թվականի հունիսի 6–ից մինչև 2001 թվականի դեկտեմբերի 20–ը, հերթական ռազմական հեղաշրջման արդյունքում[78]։ Ֆիջիի անդամակցությունը կասեցվել է նաև 2006 թվականին և կրկին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում։ Սկզբում կասեցումը վերաբերում էր միայն Համագործակցության խորհուրդների անդամակցությանը[81][83]։ Սակայն երբ Համագործակցության կողմից սահմանված վերջնաժամկետում Ֆիջին չկազմակերպեց ազգային ընտրություններ, անդամակցությունը կասեցվեց ամբողջությամբ 2009 թվականի սեպտեմբերի 1–ին[81][83]։ Համագործակցության գլխավոր քարտուղար Կամալեշ Շարման հաստատեց, որ ամբողջական կասեցումը ենթադրում է, որ Ֆիջիին արգելվելու է մասնակցել Համագործակցության հանդիպումներին, մարզական իրադարձություններին և տեխնիկական աջակցության ծրագրերին (բացառությամբ ժողովրդավարության վերականգնմանը աջակցող խմբին)։ Շարման պնդում էր, որ կասեցման ընթացքում Ֆիջին շարունակելու էր մնալ կազմակերպության անդամ, բայց դա կարող էր կրել զուտ ձևական բնույթ[81]։ 2014 թվականի մարտի 19–ին Ֆիջիի անդամակցության ամբողջական կասեցումը վերափոխվեց Համագործակցության խորհուրդներին մասնակցության կասեցման Համագործակցության նախարարական գործողությունների խմբի կողմից։ Սրանով Ֆիջին հնարավորություն էր ստանում մասնակցել կազմակերպության տարբեր միջոցառումներին, այդ թվում Համագործակցության խաղերին[84]։ Ֆիջիի անդամակցության կասեցումը վերացվեց 2014 թվականի սեպտեմբերին ընտրություններից հետո[85][86]։

2013 և 2014 թվականների ընթացքում միջազգային ճնշումներ են սկսվում Համագործակցությանը Շրի Լանկայի անդամակցությունը կասեցնելու պահանջով․ պնդում էին, որ նախագահ Մահինդա Ռաճապակսայի կառավարությունը կոպտորեն խախտում է մարդու իրավունքները։ Պահանջում էին նաև, որ 2013 թվականի կառավարությունների ղեկավարների հանդիպումը Շրի Լանկայից տեղափոխվի մեկ այլ անդամ երկիր։ Կանադայի վարչապետ Ստեֆան Հարպերը սպառնում էր բոյկոտել այդ հանդիպումը, սակայն ի վերջո ներկայացավ հանդիպմանը Դիպակ Օբրահի միջոցով։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դվիդ Քեմերոնը ևս որոշեց մասնակցել[87][88]։ Այս մտահոգությունները չմարեցին մինչև 2015 թվականին նախագահի պաշտոնում ընդիմադիր առաջնորդ Մաիտրիպալա Սիրիսենայի ընտվելը։

Անդամակցության դադարեցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ կազմակերպությունում անդամակցությունը լիովին կամավորության սկզբունքով է իրականացվում, անդամ կառավարությունները ցանկացած պահի կարող են որոշում կայացնել կազմակերպությունը լքելու մասին։ Պակիստանը 1972 թվականի հունվարի 30–ին դուրս եկավ կազմակերպությունից՝ ի նշան բողոքի Համագործակցության կողմից Բանգլադեշի անջատման ճանաչման, սակայն 1989 թվականի օգոստոսի 2–ին կրկին անդամակցեց։

Գամբիան լքեց կազմակերպությունը 2013 թվականի հոկտեմբերի 3–ին և կրկին անդամակցեց 2018 թվականի փետրվարի 8–ին։ Մալդիվները դադարեցրեց անդամակցությունը կազմակերպությանը 2016 թվականի հոկտեմբերի 13–ին[89]։ Մալդիվների արտաքին գործերի նախարարությունը պնդում էր, որ Համագործակցությունը չի ճանաչում այն ձեռքբերումները և առաջընթացները, որոնք Մալդիվները իրականացրել է երկրում ժողովրդավարական մշակույթի զարգացման և ժողովրդավարական ինստիտուտների կառուցման և ամրապնդման ուղղությամբ[90]։ Նախարարությունը ևս մեկ անգամ հիշատակեց Համագործակցության պատժիչ գործողությունները Մալդիվների դեմ 2012 թվականին, այն բանից հետո, երբ Մալդիվների նախագահ Մոհամեդ Նաշիդին ենթադրաբար պարտադրվեց հրաժարական տալ։ Սա էր կազմակերպությունից դուրս գալու պատճառներից մեկը[90]։ Նախարարությունը այս որոշումը բնորոշում էր որպես բարդ, սակայն անխուսափելի[90]։

Չնայած որ կառավարության ղեկավարները կարող են ստիպել անդամ երկրներին ակտիվ մասնակցություն չունենալ կազմակերպությունում, Համագործակցությունը չունի պետություններին կազմակերպությունից հեռացնելու մեխանիզմ։ Մինչ 2007 թվականը Համագործակցության թագավորությունները, որոնք վերածվում էին հանրապետությունների, ինքնաբերաբար դադարում էին անդամ լինել, մինչև մյուս անդամների կողմից կազմակերպությունում մնալու համաձայնության ստանալը։ Այս քաղաքականությունը փոխվել է, և եթե ներկայիս Համագործակցության թագավորություններից մեկը վերածվի հանրապետության, այս գործընթացն իրականացնելու անհրաժեշտություն այլևս չի լինելու[91]։

1930–ականներին Իռլանդիան դադարեցրեց իր մասնակցությունը Համագործակցությանը։ Սակայն Համագործակցության կողմից շարունակում էր համարվել անդամ, մինչև 1949 թվականի ապրիլի 18–ին իրեն հանրապետություն հռչակելը։ Սա միակ երկիրն է, որի անդամակցությունը դադարեցվել է առանց կազմակերպությունից դուրս գալու մասին որևէ հռչակագրի։ Դրա փոխարեն, Իռլանդիան (իր իսկ տակտիկական աջակցությամբ) հեռացվել է կազմակերպությունից այն ժամանակվա կանոններին համապատասխան։

ՀԱՀ–ին արգելվում էր անդամակցել 1961 թվականին հանրապետություն դառնալուց հետո։ Պատճառներն էին շատ անդամ երկրների (որոնց թվում էին Աֆրիկյան և Ասիական երկրներ, ինչպես նաև Կանադան) կողմից թշնամական վերաբերմունքի դրսևորումը, ինչպես նաև ռասայական ապարտեիդի քաղաքականությունը։ ՀԱՀ կառավարությունը որպես հանրապետություն կազմակերպությունում անդամակցության մասին դիմումը հետ է վերցնում, երբ պարզ է դառնում 1961 թվականի վարչապետերի կոնֆերանսի ժամանակ, որ նմանատիպ ցանկացած դիմումը մերժվելու է։ ՀԱՀ–ը կրկին անդամակցեց կազմակերպությանը արդեն 1994 թվականին, երբ անցկացրեց իր առաջին տարբեր ռասաների ներկայացուցիչներ ընդգրկող ընտրությունը[92]։

1997 թվականին Հոնկոնգի վերաբերյալ ինքնիշխանության փոփոխությունը վերջ դրեց Համագործակցության և Հոնկոնգի միջև կապերին, որոնք առկա էին Միացյալ Թագավորության շնորհիվ։ Հոնկոնգի կառավարությունը, որպես Չինաստանի հատուկ վարչական շրջան, չպահանջեց անդամակցություն։ Չնայած դրան, Հոնկոնգը շարունակում էր մասնակցել Համագործակցության ընտանիքի շրջանակներում Համագործակցության փաստաբանների ասոցացիային, որի շրջանակներում անց են կացվել իրավաբանների կոնֆերանսներ 1983 և 2009 թվականներին, Համագործակցության խորհրդարանական ասոցացիային, Համագործակցության համալսարանների ասոցացիային և Համագործակցության օրենսդիր խորհրդի ասոցացիային[93][94]։

Քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նպատակներ և գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համագործակցության նպատակները առաջին անգամ արտացոլվել են 1971 թվականի Սինգապուրի հռչակագրում, որով Համագործակցությունը հռչակվում էր համաշխարհային խաղաղության պահպանմանն աջակցող ինստիտուտ։ Այդ նպատակներն են՝ ներկայացուցչական ժողովրդավարության և անհատի ազատության խթանումը, հավասարության հաստատումը և ռասիզմի դեմ պայքարը, աղքատության, տգիտության և հիվանդությունների դեմ պայքարը, ազատ առևտուրը[95]։ Այս նպատակներին գումարվեցին նաև գենդերային խտրականության դեմ պայքարը 1979 թվականի Լուսակայի հռչակագրով[43] և բնապահպանության կայունության պահպանումը 1989 թվականի Լանգկավիի հռչակագրով[96]։ Բոլոր այս նպատակները ամրապնդվել են 1991 թվականի Հարարեի հռչակագրով[97]։

Համագործակցության ներկայիս կարևորագույն նպատակներից է ժողովրդավարության և զարգացման խթանումը, որը ամրագրված է 2003 թվականի Ասո Ռոքի հռչակագրում[98], որը, հիմնած լինելով Սինգապուրի և Հարարեի հռչակագրերի վրա, փորձում էր հետևյալ կերպ մեկնաբանել դրանց դրույթները․ «Մենք նվիրվում ենք ժողովրդավարությանը, լավ կառավարմանը, մարդու իրավունքներին, գենդերային հավասարությանը և գլոբալիզացիայի ձեռքբերումների արդարացի տնօրինմանը»[99]։ Համագործակցության պաշտոնական կայքէջում որպես գործունեության ոլորտներ առանձնացված են ժողովրդավարությունը, տնտեսությունը, կրթությունը, սեռը (gender), կառավարումը, մարդու իրավունքները, օրենքը, փոքր պետությունները, սպորտը, կայունությունը և երիտասարդությունը[100]։

Առանձին գործող կամավորական ֆոնդի միջոցով Համագործակցության կառավարությունները աջակցում են Համագործակցության երիտասարդական ծրագրին, որը քարտուղարության ճյուղեր ունի Գուլույում (Ուգանդա), Լուսակայում (Զամբիա), Չանդիգարում (Հնդկաստան), Ջորջթաունում (Գայանա) և Հոնիարայում (Սողոմոնի կղզիներ)։

Իրավասություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին տարիներին Համագործակցությանը մեղադրում էին իրենց կարևորագույն արժեքներին պատշաճ ուշադրություն չդարձնելու մեջ։ 2010 թվականին հրապարակվեց գլխավոր քարտուղարի հուշագրից գաղտնազերծված մի հատված, որում վերջինս իր աշխատակիցներին հրահանգում է չխոսել մարդու իրավունքների մասին[101]։

2011 թվականի Համագործակցության կառավարությունների ղեկավարների հանդիպումը Համագործակցության հեղինակավոր անձանց խմբի (Commonwealth Eminent Persons Group) կողմից հրապարակված զեկույցը համարեց հիմնաքար, որը պնդում էր, որ կազմակերպությունը կորցրել է իր արդիականությունը և կազմաքանդվում է, քանի որ չունի այնպիսի միջոց, որով կկարողանա խիստ քննադատության ենթարկել այն անդամ երկրներին այն ժամանակ, երբ նրանք խախտում են մարդու իրավունքները կամ ժողովրդավարական նորմերը[102]։ Արվեց 106–րդ հրատապ առաջարկը, որը ենթադրում էր Համագործակցության կանոնադրության ստեղծում, օրենքի գերակայության, ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների հարցերով գլխավոր հանձնակատարի պաշտոնի ստեղծում, ով կհետևի մարդու իրավունքների պարբերական ոտնահարմանը և քաղաքական ճնշումների իրականացմանը Համագործակցության անդամ երկրների կողմից, Համագործակցության 41 երկրներում հոմոսեքսուալության դեմ օրենքի չեղարկում և պարտադրված ամուսնությունների արգելում[103][104]։ Զեկույցի չհրապարակումը կամ դրա առաջարկությունների հիման վրա մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության և օրենքի գերակայության ոլորտներում բարեփոխումների չիրականացումը Բրիտնիայի նախկին արտգործնախարար Մալքոլմ Ռիֆկինդի կողմից, ով Համագործակցության հեղինակավոր անձանց խմբի անդամ էր, բնորոշվել է որպես «խայտառակություն»։ Իր հարցազրույցներից մեկում նա նշել է․ «Համագործակցությունը շատ լուրջ խնդիրների առջև է կանգնած։ Այդ խնդիրը ոչ թե թշնամանքը կամ անտագոնիզմն է, այլ անտարբերությունը։ Կազմակերպության նպատակն է կասկածի տակ դրված, նրա արդիականությունն է կասկածի տակ դրված և դա մասամբ այն պատճառով, որ կազմակերպության՝ իր հռչակած արժեքներին նվիրվածությունը ոչ միանշանակ է դառնում անդամ երկրների աչքերում։ Համագործակցությունը կառավարությունների կամ քարտուղարության մասնավոր ակումբ չէ։ Այն պատկանում է Համագործակցության մարդկանց»[104]։

Վերջիվերջո, Համագործակցության հեղինակավոր անձանց խմբի 106–րդ հրատապ առաջարկի երկու երրորդը ներկայացվեց ուսումնասիրություններ իրականացնող խմբերին։ Չկար որևէ համաձայնագիր, որով կստեղծվեր մարդու իրավունքների հանձնակատարի հաստիք, դրա փոխարեն այս գործառույթերը հանձնվեցին նախարարական մենեջմենթի խմբին, որում առկա էին ենթադրաբար մարդու իրավունքները ոտնահարողներ։ Համաձայնության էին եկել զարգացնել Համագործակցության արժեքների կանոնադրությունը, սակայն չկար որոշում, թե ինչպես է այդ սկզբունքերի պահպանումը ապահովվելու[102]։

Այս ջանքերը բերեցին նրան, որ 2013 թվականի մարտի 11–ին թագուհի Եղիսաբեթ II–ի կողմից Մարլբուրգ հաուսում ստորագրվեց Համագործակցության նոր կանոնադրությունը, որը դեմ էր խտրականության ցանկացած դրսևորման, լիներ դա գենդերային, ռասայական, մաշկի գույնի, հավատքի, քաղաքական գաղափարների կամ այլ գործոնով պայմանավորված[105][106]։

Ազատ շարժման քաղաքականության առաջարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի մարտին Շարժման կազմակերպության համագործակցության ազատությունը (Commonwealth Freedom of Movement Organisation) առաջարկեց, որ Միացյալ Թագավորության, Ավստրալիայի, նոր Զելանդիայի և Կանադայի կառավարությունները (երկրներ, որոնցից յուրաքանչյուրի բնակչության մեծամասնությունը սպիտակամորթ անգլո–սաքսոններ են) պետք է իրենց երկրների քաղաքացիների միջև ազատ տեղաշարժման համար պայքարեն, ինչպես որ ներկայումս նմանատիպ համաձայնություն գոյություն ունի Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի միջև Տրանսթասմանյան ճանապարհորդական կարգավորման շնորհիվ[107]։ 2016 թվականի մայիսին Միացյալ Թագավորությունում Ավստրալիայի գերագույն հանձնակատար Ալեքսանդր Դոուները աջակցություն է հայտնում Ավստրալիայի և Միացյալ Թագավորության միջև «ազատ շարժմանը», պնդելով հետևյալը․ «Ժամանակի ընթացքում մենք կցանկանայինք շարունակել բանակցությունները Բրիտանական կառավարության հետ այն կարգավորումների շուրջ, որոնց շնորհիվ հնարավոր կլինի լիբերալիզացնել շարժումները Ավստրալիայի և Բրիտանական Թագավորության միջև, հնարավորության դեպքում հասնելով ամբողջապես ազատ շարժման հաստատման…»[108]։

  1. «BBC News – Profile: The Commonwealth»։ news.bbc.co.uk 
  2. «About us»։ The Commonwealth։ Վերցված է 2013-10-03 
  3. 3,0 3,1 «The Commonwealth»։ The Commonwealth։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 June 2010-ին։ Վերցված է 30 June 2013 
  4. «IMPERIAL CONFERENCE 1926 INTER-IMPERIAL RELATIONS COMMITTEE REPORT, PROCEEDINGS AND MEMORANDA»։ November 1926։ Վերցված է 14 June 2018։ «Their position and mutual relation may be readily defined. They are autonomous Communities within the British Empire, equal in status, in no way subordinate one to another in any aspect of their domestic or external affairs, though united by a common allegiance to the Crown, and freely associated as members of the British Commonwealth of Nations» 
  5. «The London Declaration»։ The Commonwealth։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 July 2010-ին։ Վերցված է 4 July 2013 
  6. «Charter of the Commonwealth»։ The Commonwealth։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 January 2013-ին։ Վերցված է 30 June 2013 
  7. Queen Elizabeth II (1 July 1959)։ Queen Elizabeth's 1959 Dominion Day Message։ Government House (Rideau Hall), Ottawa: CBC։ Վերցված է 9 November 2015 
  8. «History – Though the modern Commonwealth is just 60 years old, the idea took root in the 19th century»։ thecommonwealth.org։ Commonwealth Secretariat։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 June 2010-ին։ Վերցված է 29 July 2011 
  9. Mole Stuart (September 2004)։ «Seminars for statesmen': the evolution of the Commonwealth summit»։ The Round Table 93 (376): 533–546։ doi:10.108n0/0035853042000289128 
  10. F.S. Crafford, Jan Smuts: A Biography (2005) p. 142
  11. The Irish Oath of Allegiance, agreed in 1921, included the Irish Free State's "adherence to and membership of the group of nations forming the British Commonwealth of Nations".
  12. Pakenham Frank (1972)։ Peace by ordeal: an account, from first-hand sources of the negotiation and signature of the Anglo-Irish Treaty 1921։ Sidgwick and Jackson։ ISBN 0283979089 
  13. Historical Dictionary of European Imperialism։ Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group։ 1991։ էջեր 297–298։ ISBN 0313262578 
  14. Webb, Jeff A. (January 2003)։ «The Commission of Government, 1934–1949»։ heritage.nf.ca։ Newfoundland and Labrador Heritage Website։ Վերցված է 29 July 2011 
  15. «Statute of Westminster Adoption Act 1942 (Cth)»։ foundingdocs.gov.au (Documenting a Democracy)։ Museum of Australian Democracy at Old Parliament House։ Վերցված է 29 July 2011 
  16. «New Zealand Sovereignty: 1857, 1907, 1947, or 1987?»։ parliament.nz։ Parliament of New Zealand։ August 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-05-22-ին։ Վերցված է 29 July 2011 
  17. Dugard John, Bethlehem Daniel, Plessis Max du, Katz Anton (2005)։ International law: a South African perspective։ Lansdowne, South Africa: Juta։ էջ 19։ ISBN 9780702171215 
  18. «Celebrating thecommonwealth@60»։ thecommonwealth.org։ Commonwealth Secretariat։ 26 April 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 August 2009-ին։ Վերցված է 29 July 2011 
  19. Chris Cook and John Paxton, Commonwealth Political Facts (Macmillan, 1978).
  20. Brian Harrison, Seeking a Role: The United Kingdom 1951—1970 (Oxford UP, 2009), p. 102.
  21. Theresa Walton and Susan Birrell. "Enduring Heroes: Hillary, Bannister, and the Epic Challenges of Human Exploration." Journal of Sport History 39.2 (2012): 211–226.
  22. Harrison, Seeking a Role: The United Kingdom 1951—1970, p. 103.
  23. Krishnan Srinivasan, "Nobody's Commonwealth? The Commonwealth in Britain's post-imperial adjustment." Commonwealth & Comparative Politics 44.2 (2006): 257–269.
  24. «Staying loyal to George»։ indianexpress.com 
  25. www.bibliopolis.com։ «A Message from the Rt. Hon. Winston S. Churchill, C.H., M.P. President, British Section, New Commonwealth Society by Winston S. Churchill on Churchill Book Collector»։ Churchill Book Collector 
  26. Editor By Patrick Hennessy, Political։ «Blair calls for quotas on immigrants from 'New Commonwealth'» 
  27. Villiers Marq de (1998)։ «Review of The Ambiguous Champion: Canada and South Africa in the Trudeau and Mulroney Years by Linda Freeman»։ International Journal (Canadian International Council) 53 (4): 783–785 : 783։ ISSN 0020-7020։ JSTOR 40203728։ doi:10.2307/40203728 ; Miles Robert (2016)։ «The Racialization of British Politics»։ Political Studies 38 (2): 277–285։ ISSN 0032-3217։ doi:10.1111/j.1467-9248.1990.tb01493.x 
  28. David Gowland (2009)։ Britain and European Integration Since 1945: On the Sidelines։ Routledge։ էջ 46 
  29. James R. V. Ellison, "Perfidious Albion? Britain, Plan G and European Integration, 1955–1956," Contemporary British History (1996) 10#4 pp 1–34.
  30. Martin Schaad, "Plan G – A "Counterblast"? British Policy Towards the Messina Countries, 1956," Contemporary European History (1998) 7#1 pp 39–60.
  31. «BBC NEWS – UK – When Britain and France nearly married»։ news.bbc.co.uk 
  32. Frank Heinlein (2013)։ British Government Policy and Decolonisation, 1945–63: Scrutinising the Official Mind։ Taylor & Francis։ էջեր 137–43 
  33. 33,0 33,1 33,2 Patterson Percival (24 October 2007)։ «Report of the Committee on Commonwealth Membership»։ Commonwealth Secretariat։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 April 2009-ին։ Վերցված է 29 June 2008 
  34. «Head of the Commonwealth»։ Commonwealth Secretariat։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 September 2006-ին։ Վերցված է 29 June 2008 
  35. «The Commonwealth at and immediately after the Coolum CHOGM»։ The Round Table 91 (364): 125–129։ April 2002։ doi:10.1080/00358530220144139 
  36. 36,0 36,1 Cook and Paxton, Commonwealth Political Facts (1978) part 3.
  37. Dale William (July 1982)։ «Is the Commonwealth an International Organisation?»։ International and Comparative Law Quarterly 31 (3): 451–73։ doi:10.1093/iclqaj/31.3.451 
  38. Clute Robert E., Wilson Robert R. (July 1958)։ «Commonwealth and Favored-Nation Usage»։ American Journal of International Law 52 (3): 455–468։ JSTOR 2195461։ doi:10.2307/2195461 
  39. Hedley Bull (July 1959)։ «What is the Commonwealth?»։ World Politics 11 (4): 577–87։ JSTOR 2009593։ doi:10.2307/2009593 
  40. «Support for British nationals abroad: a guide»։ Foreign and Commonwealth Office։ 2013։ էջ 5։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 October 2013-ին։ «We may also help Commonwealth nationals in non-Commonwealth countries where they do not have any diplomatic or consular representation, but will normally ask their nearest embassy to provide any ongoing assistance required.» 
  41. «Canada-Australia Consular Services Sharing Agreement»։ Travel.gc.ca։ Վերցված է 25 September 2014 
  42. de Smith S.A. (July 1949)։ «The London Declaration of the Commonwealth Prime Ministers, 28 April 1949»։ The Modern Law Review 12 (3): 351–354։ JSTOR 1090506։ doi:10.1111/j.1468-2230.1949.tb00131.x 
  43. 43,0 43,1 «Lusaka Declaration on Racism and Racial Prejudice»։ Commonwealth Secretariat։ 7 August 1979։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 September 2006-ին։ Վերցված է 3 April 2008 
  44. Williams Paul D. (July 2005)։ «Blair's Britain and the Commonwealth»։ The Round Table 94 (380): 381–391։ doi:10.1080/00358530500174960 
  45. «Harare Commonwealth Declaration»։ Commonwealth Secretariat։ 20 October 1991։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 7 February 2004-ին։ Վերցված է 29 July 2007 
  46. «Commonwealth Ministerial Action Group»։ Commonwealth Secretariat։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 September 2006-ին։ Վերցված է 29 July 2007 
  47. 47,0 47,1 te Velde-Ashworth Victoria (10 October 2005)։ «The future of the modern Commonwealth: Widening vs. deepening?» (PDF)։ Commonwealth Policy Studies Unit։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 July 2007-ին։ Վերցված է 29 July 2007 
  48. «Commonwealth membership in focus at London meeting»։ Commonwealth Secretariat։ 6 December 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 March 2007-ին։ Վերցված է 29 July 2007 
  49. Osike Felix (24 November 2007)։ «Rwanda membership delayed»։ New Vision։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 January 2013-ին։ Վերցված է 29 November 2009 
  50. «Rwanda: Joining the Commonwealth»։ The New Times (AllAfrica)։ 27 November 2009 
  51. Kron Josh (28 November 2009)։ «Rwanda Joins British Commonwealth»։ The New York Times։ Վերցված է 29 November 2009 
  52. «Conference on Rwanda's Commonwealth bid to be held»։ The New Times։ 3 August 2008։ Վերցված է 25 September 2015 
  53. «Country Comparisons – Population»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ 19 March 2009։ Վերցված է 22 March 2009 
  54. «Tuvalu: Key Facts»։ Commonwealth Secretariat։ 19 March 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 October 2007-ին։ Վերցված է 18 May 2011 
  55. «Country Comparisons – Area»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ 19 March 2009։ Վերցված է 22 March 2009 
  56. «World Economic Outlook Database»։ International Monetary Fund։ 18 April 2017 
  57. McIntyre W. David (April 2008)։ «The Expansion of the Commonwealth and the Criteria for Membership»։ Round Table 97 (395): 273–85։ doi:10.1080/00358530801962089 
  58. «Nauru back as full Commonwealth member»։ Radio New Zealand International։ 26 June 2011։ Վերցված է 26 July 2011 
  59. «Nauru Accedes to Full Membership of the Commonwealth»։ Commonwealth Secretariat։ 12 April 1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 October 2008-ին։ Վերցված է 30 January 2009 
  60. «New Criteria for Commonwealth Membership»։ thecommonwealth.org 
  61. «South Sudan Launches Bid to Join Commonwealth»։ gurtong.net 
  62. 62,0 62,1 Alderson Andrew (17 December 2006)։ «Israelis and Palestinians could join Commonwealth»։ The Daily Telegraph (London)։ Վերցված է 29 November 2009 
  63. «Statement by Commonwealth Secretary-General Kamalesh Sharma on The Gambia»։ The Commonwealth։ 4 October 2013։ Վերցված է 6 October 2013 
  64. «The Gambia rejoins the Commonwealth»։ Commonwealth Secretariat։ 8 February 2018 
  65. «States and Territories»։ 15CCEM։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 September 2007-ին 
  66. Baldacchino Godfrey, Milne, David (September 2006)։ «Exploring sub-national island jurisdictions: An editorial introduction»։ The Round Table 95 (386): 487–502։ doi:10.1080/00358530600929735 
  67. «Written evidence from States of Jersey»։ Chief Minister of Jersey։ Վերցված է 18 March 2013 
  68. «The role and future of the Commonwealth»։ House of Commons։ Վերցված է 18 March 2013 
  69. «Written evidence from the States of Guernsey»։ Policy Council of Guernsey։ Վերցված է 18 March 2013 
  70. «Isle of Man welcomes report on Commonwealth future»։ Isle of Man Government։ 23 November 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 March 2013-ին։ Վերցված է 19 March 2013 
  71. «France offered to 'merge' with UK in 1950s»։ Telegraph.co.uk։ 15 January 2007 
  72. Colvile Robert (July 2004)։ «A Place to Stand: the Problems and Potential of the Commonwealth Ministerial Action Group»։ The Round Table 93 (375): 343–53։ doi:10.1080/0035853042000249942 
  73. Ingram Derek (October 1999)։ «Commonwealth Update»։ The Round Table 88 (352): 547–567։ doi:10.1080/003585399107758 
  74. Ingram Derek (October 2007)։ «Twenty Commonwealth steps from Singapore to Kampala»։ The Round Table 96 (392): 555–563։ doi:10.1080/00358530701625877 
  75. Ingram Derek (January 2000)։ «Commonwealth Update»։ The Round Table 89 (353): 45–57։ doi:10.1080/750459452 
  76. Ingram Derek (July 2004)։ «Commonwealth Update»։ The Round Table 93 (375): 311–42։ doi:10.1080/0035853042000249933 
  77. Gruenbaum Oren (February 2008)։ «Commonwealth Update»։ The Round Table 97 (394): 3–17։ doi:10.1080/00358530701864963 
  78. 78,0 78,1 Ingram Derek (April 2002)։ «Commonwealth Update»։ The Round Table 91 (364): 131–59։ doi:10.1080/00358530220144148 
  79. «Editorial: CHOGM 2003, Abuja, Nigeria»։ The Round Table 93 (373): 3–6։ January 2004։ doi:10.1080/0035853042000188139 
  80. «Zimbabwe applies to rejoin Commonwealth»։ Al Jazeera։ 2018-05-22։ Վերցված է 2018-05-22 
  81. 81,0 81,1 81,2 81,3 «Fiji Suspended from the Commonwealth»։ Commonwealth Secretariat։ 1 September 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 September 2009-ին։ Վերցված է 1 September 2009 
  82. «Fiji Rejoins the Commonwealth»։ Commonwealth Secretariat։ 30 September 1997։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 November 2004-ին։ Վերցված է 1 September 2009 
  83. 83,0 83,1 «Fiji suspended from Commonwealth»։ BBC News։ 8 December 2006։ Վերցված է 1 February 2009 
  84. «Foreign & Commonwealth Office Minister welcomes Commonwealth statement on Fiji – GOV.UK»։ www.gov.uk 
  85. «Fiji rejoins Commonwealth as a full member»։ The Commonwealth։ 26 September 2014։ Վերցված է 28 September 2014 
  86. Nasik Swami (28 September 2014)։ «We're back»։ Fiji Times։ Վերցված է 28 September 2014 
  87. David Miliband (11 March 2013)։ «Britain must stand up for human rights in Sri Lanka»։ M.guardian.co.uk։ Վերցված է 18 April 2013 
  88. Mike Blanchfield (14 January 2013)։ «Harper rebukes Sri Lanka over jurist's dismissal as talk of summit boycott heats up»։ The Globe and Mail։ Վերցված է 18 April 2013 
  89. «The Commonwealth Secretariat»։ 2016-10-13։ Վերցված է 2016-10-13 
  90. 90,0 90,1 90,2 «The Maldives decides to leave the Commonwealth; commits to continue with its international engagement»։ Maldivian Ministry of Foreign Affairs։ 13 October 2016։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 October 2016-ին։ Վերցված է 13 October 2016 
  91. «Membership of the Commonwealth: Report of the Committee on Commonwealth Membership»։ Commonwealth Secretariat։ 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 January 2008-ին։ Վերցված է 2 September 2008 
  92. Commonwealth Observer Group (1999)։ The National and Provincial Elections in South Africa, 2 June 1999։ էջ 7 
  93. «Office of Parliamentary Counsel – CALC – Constitution & Membership»։ 11 March 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 March 2011-ին 
  94. «OPC.gov.au»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 March 2011-ին 
  95. «Singapore Declaration of Commonwealth Principles 1971»։ thecommonwealth.org։ Commonwealth Secretariat։ 22 January 1971։ Վերցված է 15 November 2013 
  96. «Langkawi Declaration on the Environment»։ USM Regional Center of Expertise in Education for Sustainable Development։ 21 October 1989։ Վերցված է 3 April 2008 
  97. Hasu Patel, "Southern Africa and democracy, in the light of the Harare declaration." The Round Table 89.357 (2000): 585–592.
  98. «Our Work»։ Commonwealth Secretariat։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 August 2006-ին։ Վերցված է 3 April 2008 
  99. «Aso Rock Commonwealth Declaration» (PDF)։ Commonwealth Secretariat։ 8 December 2003։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 June 2006-ին։ Վերցված է 3 April 2008 
  100. «Commonwealth Secretariat»։ Commonwealth Secretariat։ 7 August 1979։ Վերցված է 3 April 2008 
  101. Borger Julian, editor diplomatic (8 October 2010)։ «Commonwealth has abandoned human rights commitment – leaked memo»։ The Guardian – via The Guardian 
  102. 102,0 102,1 Cheadle Bruce (30 October 2011)։ «Commonwealth leaders agree to develop charter of values and little else»։ Toronto Star։ Վերցված է 30 October 2011 
  103. Cheadle Bruce (29 October 2011)։ «Commonwealth leaders still haggling over human rights reforms»։ Toronto Star։ Վերցված է 29 October 2011 
  104. 104,0 104,1 Watt Nicholas (29 October 2011)։ «Commonwealth leaders under fire for refusing to publish human rights report»։ The Guardian։ Վերցված է 29 October 2011 
  105. «Queen to sign new charter backing equal rights for gay people across Commonwealth»։ Standard.co.uk։ 11 March 2013։ Վերցված է 18 April 2013 
  106. «Commonwealth charter to focus on gay rights»։ The Times of India։ 11 March 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 April 2013-ին։ Վերցված է 18 April 2013 
  107. Skinner James (17 March 2015)։ «Free movement proposed between Canada, U.K, Australia, New Zealand»։ CBC News։ Վերցված է 3 September 2016 
  108. Bourke Latika (21 May 2016)։ «Alexander Downer flags 'freer movement' for Australians emigrating to Britain»։ Sydney Morning Herald։ Վերցված է 3 September 2016