Սահմանադրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
ԱՄՆ Սահմանադրության բնօրինակի առաջին էջը

Սահմանադրությունը պետության հիմնական օրենքն է, որը սահմանում է նրա պետական կառուցվածքը, կառավարման և իշխանության մարմինների համակարգը, նրանց իրավասությունները և ձևավորման կարգը, ընտրական համակարգը, քաղաքացիական իրավունքները և ազատությունը, ինչպես նաև դատական համակարգը։ Սահմանադրությունն օրենսդրության հիմքն է։ Պետական գործունեության տարբեր բնագավառներում սահմանադրական կարգի պահպանմանը հետևում է Գերագույն դատարանը կամ Սահմանադրական դատարանը։

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Օրենք


«Սահմանադրություն» բառը գոյություն է ունեցել դեռևս Հին Հռոմում, որտեղ սահմանադրությունը հանրային իրավական ակտերի օրինակարգավորումն էր։ Առաջին սահմանադրություններն են եղել Ամերիկա վերաբնակված անգլիացիների քաղաքական ակտերը, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի սահմանադրական ակտերը (13-16-րդ դարեր

Եթե իրավագիտական երևակայությունը (ֆիկցիան) այն է, որ Սահմանադրությունը իրավաբանորեն հիմնում և սահմանում է պետությունը, ենթադրվում է նաև, որ Սահմանադրությանը նախորդում է քաղաքական պատմությունը և տալիս է նրան պարագայական լեգիտիմություն ինչպես նաև նրա հեղինակության մշտականություն։ Այդ քաղաքական պատմությունը այնուհետև տեղ է գտնում իրավունքի մեջ որակավորվելով որպես « հիմնադիր կազմավորիչ ուժ ». ինքնիշխան ուժ, որը հիմնում է նոր Սահմանադրությունը (ֆր. «le pouvoir constituant primaire»)։

Հնկաստանի սահմանադրությունը աշխարհի ինքնիշխան պետությունների գրավոր սահմանադրություններից ամենաերկարն է,[1] որն ունի 448 հոդվածներ,[2][3] 12 աղյուսակներ և 100 փոփոխություններ և լրացումներ,[4] մինչդեռ Միացյալ Նահանգների սահմանադրությունը ամենակարճ գրավոր սահմանադրությունն է՝ 7 հոդվածներ և 27 փոփոխություններ և լրացումներ։[5]


Սահմանադրության կարգի հիմունքներ[խմբագրել]

Սահմանադրության հասկացություն և բնորոշ գծեր[խմբագրել]

Սահմանադրությունն այնպիսի նորմատիվ ակտ է , որը պետության իրավունքի ողջ համակարգի նորմերի նկատմամբ ունի բարձրագույն իրավաբանական ուժ և կոչված է կարգավորելու, մի կողմից , մարդու և հասարակության , մյուս կողմից, մարդու և պետության միջև հարաբերությունները, ինչպես նաև հենց իր՝ պետության կազմակերպման հիմունքները: Այսինքն , այն հանդիսանում է օրենսդրական համակարգի հիմքը:Սահմանադրության նորմերը պարտադիր են բոլորի համար:Պետական իշխանությունն իրականացվում է Սահմանադրությանը եւ օրենքներին համապատասխան՝ օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունների բաժանման եւ հավասարակշռման հիման վրա(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 5):Պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու պաշտոնատար անձինք իրավասու են կատարելու միայն այնպիսի գործողություններ, որոնց համար լիազորված են Սահմանադրությամբ կամ օրենքներով(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 5):

Սահմանադրությունն ունի բարձրագույն իրավաբանական ուժ, եւ նրա նորմերը գործում են անմիջականորեն(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 6):

Oրենքները պետք է համապատասխանեն Սահմանադրությանը(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 6):

Այլ իրավական ակտերը պետք է համապատասխանեն Սահմանադրությանը եւ օրենքներին(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 6)։

Միջազգային պայմանագրերն ուժի մեջ են մտնում միայն վավերացվելուց կամ հաստատվելուց հետո: Միջազգային պայմանագրերը Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն են: Եթե վավերացված միջազգային պայմանագրում սահմանվում են այլ նորմեր, քան նախատեսված են օրենքներով, ապա կիրառվում են այդ նորմերը: Սահմանադրությանը հակասող միջազգային պայմանագրերը չեն կարող վավերացվել։(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 6)

Նորմատիվ իրավական ակտերն ընդունվում են Սահմանադրության եւ օրենքների հիման վրա եւ դրանց իրականացումն ապահովելու նպատակով: (ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 6)

Սահմանադրությունն ունի ոչ միայն իրավական, այլ նաև քաղաքական կարևոր նշանակություն: Հանդիսանալով պետության բարձրագույն փաստաթուղթը , այն նաև կոչված է կարգավորելու քաղաքական ուժերի միջև քաղաքաիրավական հարաբերությունները:Երկրի քաղաքական կյանքի առաջնային մասնակիցներն են կուսակցությունները: Կուսակցությունների գործունեությունը չի կարող հակասել Սահմանադրությանը եւ օրենքներին, իսկ գործելակերպը՝ ժողովրդավարության սկզբունքներին(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 7 մաս 2 ): Իշխանության յուրացումը որեւէ կազմակերպության կամ անհատի կողմից հանցագործություն է(ՀՀ Սահմանադրություն հոդված 2 մաս 3 ): Եթե նմանատիպ նորմեր ամրագրված չլինեին , ապա պետությունը կենթարկվեր քաղաքական ցնցումների:

Սահմանադրության տեսակները[խմբագրել]

Սահմանադրությունը դասակարգվում է ըստ մի շարք հատկանիշների:

Ըստ պետության կառավարման ձևի[խմբագրել]

Ըստ այս դասակարգման լինում են Հանրապետական և Միապետական: Սահմանադրությունների բաժանումը միապետականի և հանրապետականի ունի ձևական բնույթ: Միապետական սահմանադրություններ ընդունվում են միապետություններում: Այդպիսիք են՝ Մեծ Բրիտանիան, Ճապոնիան, Նիդեռլանդներ, Շվեդիան , Կանադան, Ավստրալիան և այլն: Հանրապետական բնույթի սահմանադրություններ ընդունվում են հանրապետություններում: Այդպիսիք են ՝ Հայաստանը , Ռուսաստանը, Ֆրանսիան , Գերմանիան, Իտալիան և այլն:

Ըստ քաղաքական ռեժիմի[խմբագրել]

Ըստ քաղաքական ռեժիմի սահմանադրությունները լինում են ժողովրդավարական և ավտորիտար: ժողովրդավարական սահմանադրությունները ամրագրում են քաղաքացիների համար լայն իրավունքներ ու ազատություններ, իշխանության մարմինների ընտրովիություն և այլն : Օրինակ ՝ ՀՀ, ՌԴ սահմանադրություն: Ավտորիտար սահմանադրություններն արգելում են քաղաքական կուսակցությունների գոյությունը կամ սահմանում միակուսակցական ռեժիմ, օրինակ ՝ ԽՍՀՄ սահմանադրություն:Այստեղ անտեսվում են մարդկանց ազատությունները և իրավունքները: Լինում են դեպքեր , երբ իրավաբանորեն սահմանադրությունը ժողովրդավարական է , սակայն այն անտեսված է , և երկրում տիրում է ավտորիտար կամ տոտալիտար ռեժիմ: Այստեղ ամրագրված են իշխանությունների բաժանման սկզբունքը, սակայն գործնականում իշխանությունը կենտրոնացված է մեկ անձի կամ մի խմբի ձեռքում:

Ըստ քաղաքական-տարածքային կառուցվածքի[խմբագրել]

Լինում են դաշնային և ունիտար


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Pylee, M.V. (1997)։ India's Constitution։ S. Chand & Co., 3։ ISBN 81-219-0403-X։ 
  2. Sarkar, Siuli։ Public Administration In India։ PHI Learning Pvt. Ltd., 363։ ISBN 978-81-203-3979-8։ 
  3. Kashyap, Subhash։ Our Constitution-An introduction to India's Constitution and Constitution Law։ National Book Trust, India, 3։ ISBN 978-81-237-0734-1։ 
  4. «Constitution of India»։ Ministry of Law and Justice of India։ July 2008։ http://indiacode.nic.in/coiweb/welcome.html։ Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 17–ին։ 
  5. «National Constitution Center»։ Independence Hall Association։ http://www.ushistory.org/tour/tour_ncc.htm։ Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 22։