Այգեգործություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայտնի այգիները օգոստոսին

Այգեգործություն, խաղողագործություն[1], 1. գյուղատնտեսական արտադրության ճյուղ, ընդգրկում է խաղողի վազի մշակումը։ Այգեգործությունը գինու, պահածոների արտադրությանը[2] մատակարարում է հումք, բնակչությանը՝ խաղող և չամիչ։ Այգեգործությունը ինտենսիվ, աշխատատար, բայց եկամտաբեր ճյուղ Է։ ՀՍՍՀ որոշ տնտեսություններում այգիները զբաղեցնում են հողային տարածության 10-15%, սակայն նրանցից ստացված եկամուտը կազմում է ընդհանուր եկամտի 50-80%:

Այգեգործության նշանակությունը ժողովրդի տնտեսության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այգեգործը աշխատանքի ժամանակ 1607

Այգեգործության նշանակությունը ժողովրդի տնտեսության մեջ կարևոր է նաև նրանով, որ խաղողի վազը կարելի է աճեցնել նույնիսկ այնպիսի հողերում, որոնք պիտանի չեն մշակովի շատ բույսերի համար (խիստ քարքարոտ կամ շարժուն ավազից կազմված հողեր և այլն)։ Կան թաղվող կամ չթաղվող, ոռոգվող կամ անջրդի, յուրարմատ կամ պատվաստված այգիներ։

Խաղողի վազի ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաղողի վազն ունի շատ հին ծագում, վայրի խաղողն սկսել են մշակել դեռևս էնեոլիթի և բրոնզի դարերում։ Անդրկովկասում և Միջին Ասիայում գինեգործությունը հայտնի էր դեռ մ. թ. հազարամյակներ առաջ։ Այգիների համաշխարհային տարածությունը (ըստ խաղողի և գինու միջազգային բյուրոյի տվյալների) կազմում է 10 միլիոն հա (1966

Ինտենսիվ աճեցում, խնձորի ծառեր

Այգեգործական հիմնական երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Apple orchards in Kolomenskoye 05.JPG

Այգեգործական հիմնական երկրներն են՝ Իսպանիան[3] (1654 հազար հա), Իտալիա[4] ն (1644 հազար հա), Ֆրանսիա[5] ն (1385 հազար հա), ԽՍՀՄ[6] (1057 հազար հա)։ ԽՍՀՄ-ում այգեգործության հնագույն շրջան են՝ Անդրկովկասը, Միջին Ասիան, Ղրիմը։ Հայաստանում, ունի շատ հին ծագում։ Դեռևս մ. թ. ա. 10-19-րդ դարերում ուրարտացիներն ունեցել են զարգացած այգեգործություն ու գինեգործություն։ Այդ մասին են վկայում ասորեստանյան սեպագիր արձանագրությունները, Կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մառանների, բազմաթիվ կարասների (որոնց վրա նշված է տարողությունը), գինեգործական պարագաների, ծծմբի առկայությունը։

Այգեգործությունը Հայկական լեռնաշխարհում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարմիր բլուրում հայտնաբերված խաղողի ածխացած սերմերը վկայում են, որ խաղողի այժմյան որոշ փոփոխակներ (օրինակ՝ Ոսկեհատ, Գառան դմակ, Մսխալի, Արարատի և այլնք ունեն տեղական ծագում։ Աղթամարի վանքի աշխարհիկ թեմայով բարձրաքանդակներից մեկում պատկերված է այգին բահով փորող հայ շինականը (10-րդ դար)։ Հայկական մանրանկարչությունը, միջնադարյան քաղաքների պեղումներից հայտնաբերված նյութական մշակույթի մնացորդները արժեքավոր տեղեկություններ են տալիս նաև միջնադարում զարգացած այգեգործության վերաբերյալ։

Այգեգործությունը տարածված էր Այրարատում, Վասպուրականում, Աղձնիքում, Փոքր Հայքում, Արցախում, Սյունիքում և Հայաստանի այլ մասերում։ Որոշ վայրերում (Արցախ, Գողթն) 19-20-րդ դարեր խաղողի որթերը բարձրացվում էին մարդու հասակից վեր՝ փայտյա բարակ հենասյուներով հատուկ հարմարանքների վրա։ Այս եղանակը հատուկ էր բազմամյա այգիներին։ Նախախորհրդային Հայաստանում կար 9, 2 հազար հա (1913) այգի, որից բերքատու՝ 7, 8 հազար հա։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և քաղաքացիական կռիվների տարիներին այգեգործությունը անկում ապրեց, կրճատվեց այգիների տարածությունը (5, 1 հազար հա, 1919

Այգեգործություն

Սովետական իշխանության տարիներին այգեգործության զարգացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովետական իշխանության տարիներին կոլեկտիվ և խորհրդային տնտեսությունների կազմակերպումը, ոռոգման նոր ցանցերի կառուցումը հնարավորություններ ստեղծեցին այգեգործության զարգացման համար։ 1970 թվականին ՀՍՍՀ-ում խաղողի այգիների տարածությունը 37 հազար հա էր։ Նախատեսված է առաջիկայում հասցնել 60 հազար հա-ի։ Մեքենայացվել են այգունախատընկման և մշակման աշխատանքները (հողի խորդուբորդությունների վերացումը, հիմնաշրջումը, հիմնաշրջած հողի հարդարումը, այգետունկը, քաղհանը և այլն)։

Արտադրության մեջ կիրառվում են ագրոտեխնիկայի առաջավոր մեթոդներ ու միջոցառումներ (հողի պարարտացում հատուկ մեքենաներով, հիմնաշրջման թարմացում, պայքար խաղողի վազի վնասատուների և հիվանդությունների դեմ և այլն)։ Այգեգործությամբ զբաղվում են Արարատյան, Վայքի, Զանգեզուրի և հս-արլ. գյուղատնտեսական գոտիներում։ Արարատյան և Վայքի գոտիների այգիները թաղովի են, հս-արլ. և Զանգեզուրի գոտիներինը՝ չթաղվող։ ՀՍՍՀ այգիները ջրովի են, բացառությամբ հս-արլ. գոտու որոշ այգիների։ Արարատյան գոտու ցածրադիր շրջանները մատակարարում են հումք՝ քաղցր, կիսաքաղցր, սեղանի թունդ գինիների և կոնյակի արտադրությանը (Ոսկեհատ, Գառան դմակ, ճիլար, Կախեթի, Մսխալի, Ռքածիթելի, Մուսկատ, Սափերավի և այլն), իսկ քաղաքների և արդ. կենտրոնների բնակչությանը՝ թարմ խաղող (սև և սպիտակ Արաքսենի, սև և սպիտակ Սաթենի, դեղին և վարդագույն Երհանի, Թավրիզենի, Իծապտուկ, Արարատի, Ամբարի, Շահումյանի և այլն)։

Արարատյան գոտու Աշտարակի շրջանն արտադրում է հումք՝ Ոսկեհատ, ճիլար, Մուսկատ թնդեցրած գինիների, իսկ Աբովյանի և Թալինի շրջանները՝ Ոսկեհատ, Մսխալի, Ռքածիթելի կոնյակի, շամպայն և սեղանի թեթև գինիների արտադրության համար։ Վայքի գոտին մատակարարում է սեղանի, կիսաքաղցր, կարմիր գինիների հումք և սեղանի խաղող։ Այս գոտում գինու հիմնական փոփոխակը Արենին է։ Զանգեզուրի գոտու Մեղրու շրջանն արտադրում է քաղցր և կիսաքաղցր գինիներ (հիմնական փոփոխակը Արևիկն է), իսկ Գորիսի, Սիսիանի, Ղափանի շրջանները՝ սեղանի թեթև գինիների հումք, մասամբ նաև սեղանի խաղող։

Խնդողնի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական փոփոխակը Խնդողնին է, Կախեթի մարզը, Կարմիր կտենին, Իծապտուկը, Թավրիզենին։ Հս-արլ. գոտին հիմնականում արտադրում է սեղանի թեթև և շամ¬ պայն գինիների, մասամբ նաև կոնյակի հումք։ Հիմնական փոփոխակը Լալվարին է։

Գիտություն խաղողի վազի կենսաբանական առանձնահատկությունների և նրա մշակման մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2.Բաժիններն են՝

ՀՍՍՀ խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության ԳՀԻ-ում, սկսած 1940-ից, ստեղծվել է հիբրիդային հարուստ ֆոնդ։ Ստացված են սեղանի և գինու խաղողի խոշորապտուղ, գեղեցիկ տեսքով, փոխադրադիմացկուն, տնտ. տարբեր նշանակության 42 փոփոխակներ։ Դրանցից 9-ը արդեն մտել են արտադրության մեջ և մշակվում են Արարատյան դաշտի շրջաններում, մյուսները պետական փորձարկման մեջ են ՀՍՍՀ-ում և ԽՍՀՄ մի քանի այգեգործական շրջաններում։ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի այգեգործության ամբիոնում գինու խաղողի միլդյուդիմացկուն, ցրտադիմացկուն և սեղանի խաղողի խոշորապտուղ փոփոխակների ստեղծման նպատակով 1964 թվականից ծավալվել են սելեկցիոն աշխատանքներ և ստացվել են հեռանկարային ձևեր։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png