Սիսիան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Սիսիան
S6302136.JPG
Կոորդինատներ: 39°31′15″ հս․ լ. 46°01′56″ ավ. ե. / 39.52083° հս․. լ. 46.03222° ավ. ե. / 39.52083; 46.03222
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Սյունիք
Քաղաքապետ Աղասի Հակոբջանյան
Այլ անվանումներ Ղարաքիլիսա, Սիսավան
Մակերես 1719 կմ²
ԲԾՄ 1600±1 մետր
Պաշտոնական լեզու հայերեն
Բնակչություն 14 900[1](2015) մարդ
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Տեղաբնականուն սիսիանցի
Հեռախոսային կոդ +374 (2830)
Փոստային ինդեքսներ 3501-3503
Ավտոմոբիլային կոդ 54
##Սիսիան (Հայաստան)
Red pog.png

Սիսիան, քաղաք Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզում: Քաղաքի մշտական բնակչությունը 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքներով կազմել է 14 894 մարդ: Գտնվում է Երևանից մոտ 217 կմ հեռավորության վրա, Երևան-ԼՂՀ, Երևան-Իրան ավտոմայրուղուց 6-7 կմ հարավ, Որոտան գետի երկու ափերին, ծովի մակարդակից 1600 մ բարձրության վրա: Սիսիանի տարածաշրջանը, քաղաքի հետ միասին, ունի 1719 մ² մակերես: Սիսիանի քաղաքապետն է Աղասի Հակոբջանյանը:

Կլիման[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանում ձմեռը երկարատև է: Կայուն ձյան շերտը պահպանվում է 3-4 ամիս: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -4.8 °C, միջին տարեկանը՝ 6.9 °C, բացարձակ նվազագույնը՝ -34 °C:

Ձմռան եղանակային ռեժիմը բնութագրվում է որպես կայուն և շատ կայուն: Ձմեռային եղանակները առանձնանում են արևոտությամբ և անհողմ օրերի զգալի քանակով: Թթվածնի կշռային քանակությունն առավելագույնն է՝ 254 գ/մ³: Գերակշռում են «չափավոր սառնամանիքային» (երբ օդի միջին ջերմաստիճանը -12.5 °C) և զգալի սառնամանիքային (երբ օդի միջին օրական ջերմաստիճանը -21.5 °C) եղանակները:

Գարունը զով է, երկարատև (2-3 ամիս), չափավոր սառը: Սկսվում է գարունը ապրիլի երկրորդ կամ երրորդ տասնօրյակից և վերջանում է հունիսի երկրորդ կամ երրորդ տասնօրյակում: Մայիսը ամենաանձրևային ամիսն է, ամսական տեղումների քանակը տատանվում է 70-100 մմ:

Ամառը չափավոր տաք է, տևում է 2-3 ամիս, գերակշռում են պարզ եղանակները: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 17.9 °C, բացարձակ առավելագույնը հասնում է 36 °C: Տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է 25-56 մմ: Ամառը որոշակի տարիներին լինում է չորային եղանակ: Ամառը չափավոր տաք է, տևում է 2-3 ամիս, գերակշռում են պարզ եղանակները: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 17.9 °C, բացարձակ առավելագույնը հասնում է 36 °C: Տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է 25-56 մմ: Ամառը որոշակի տարիներին լինում է չորային եղանակ: Ամռանը գերակշռում են «արևոտ, չափավոր խոնավ» եղանակային տիպը՝ 16 օր ամսվա ընթացքում: Իսպառ բացակայում է «շատ շոգ և շատ չոր» եղանակային տիպը, ինչը դրական է գնահատում Սիսիանի ամառային եղանակային ռեժիմը:

Աշունը զով է: Առաջին աշնանային ցրտահարությունները լինում են հոկտեմբերի առաջին և երկրորդ տասնօրյակներում, երբեմն սեպտեմբերի առաջին տասնօրյակում: Անսառնամանիք օրերի թիվը կազմում է 120-180 օր: Աշունը բնութագրվում է որպես կայուն, արևոտ, անհողմ: Թթվածնի պարունակությունը մթնոլորտում 240 գ/մ3:

Սպանդարյանի ջրամբարը

Գետերը, լճերն ու ջրամբարները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանի տարածաշրջանը հարուստ է գետերով և բոլոր այդ գետերը անխտիր պատկանում են Որոտան գետի ավազանին՝ ձախից ջրբաժան ունենալով Սյունիքի բարձրավանդակի կատարային մասը, աջից՝ Զանգեզուրի լեռնաշղթան: Առավել հայտնի են Որոտան, Այրիգետ, Բռնակոթ, Սիսիան, Արագլիջուր, Շաքի, Լորագետ, Շաղատ գետերը:

Աղբյուրներն ու հանքային ջրերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանի տարածաշրջանը հարուստ է քաղցրահամ, սառնորակ ու վճիտ աղբյուրներով: Առատ ջրերով հայտնի են Զոր-զորը, Զույգաղբյուրը, Կաթնաղբյուրը, Յոթնաղբյուրը, Մուխուրթույրանն ու Շաքին, որից ուղղակի գետ է գոյանում, ստեղծում Շաքիի ջրվեժը, աշխատեցնում Շաքիի ՀԷԿ-ը, ջրաղացը և միաժամանակ ջուր մատակարարում մի շարք բնակավայրերի:

Տարածաշրջանում մարդիկ աղբյուրապաշտ են: Աղբյուրաշինությությունը շատ հին պատմություն ունի: Ամենահին աղբյուրը մեզ է հասել Բռնակոթի Թումի աղբյուրը, որը կառուցվել է 1650-60-ական թվականներին: Տարածաշրջանում անգամ սրբացվել, խորհրդավոր բնույթ են հաղորդել աղբյուրներին: «Անունով» աղբյուրի առեղծվածի մասին նշանավոր ազգագրագետ Երվանդ Լալայանը գրել է, թե կաթ չունեցող մայրերը աղանձ են արել, ծաղ տալով հասել և մնացած աղանձը լցրել աղբյուրի մեջ, մոմ վառել և կաթ խնդրել: Տարածաշրջանի շատ գյուղերում կան առանձնացված աղբյուրներ, որոնց ակի մեջ երաշտ տարիներին խաչ է դրվել՝ անձրևի ակնկալությամբ: Այդ տիպի աղբյուրները տարածաշրջանում հայտնի են «Խաչ աղբյուր» ընդհանուր անունով: Երաշտը վերացնելու ակնկալիքով գյուղացիները գութանով վարել են նաև այդ տիպի աղբյուրների ավազանները: Ամեն մի աղբյուր ճարտարապետական փոքրիկ մի կոթող է: Աղբյուրները տարածաշրջանում դիտվում է ոչ միայն առատության, հարատևության, այլ նաև անմահության խորհրդանիշ: Պատահական չէ, որ Սիսիանի տարածաշրջանի բոլոր գյուղերում պատերազմների զոհերի հիշատակը հավերժացնող աղբյուր-հուշարձաններ կան: Հայրենական Մեծ պատերազմի 40-ամյակի պատվին Արեգ Իսրայելյանի ճարտարապետությամբ Սիսիանում կառուցվել է 40 աղբյուր-հուշարձան (քանդակագործ՝ Վոլոդյա Մարգարյան), որը ԽՍՀՄ փլուզումից հետո չէր աշխատում և միայն, 2008 թ նորից գործարկվեց:

Հանքային ջրերով հարուստ են Սիսիան և Դաստակերտ քաղաքները, Բալաք, Սառնակունք, Շենաթաղ, Ույծ գյուղերը: Խորհրդային տարիներին երկրաբանները Որոտան գյուղում հայտնաբերել են հանքային մի աղբյուր, որի ջրի ջերմությունը հասնում է 40 աստիճանի: Հին ժամանակներից սկսած մարդիկ այդ աղբյուրներն անվանում են «թթու ջուր», երբեմն՝ «կծու ջուր»:

Օգտակար հանածոները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանի տարածաշրջանը հարուստ է մի շարք հանքատեսակներով պղինձ, մոլիբդեն և հատկապես շինանյութերով: Միայն Անգեղակոթում և Շաքիում բազալտի պաշարները հասնում են 7 միլիոն խորանարդ մետրի: Գրանիտի հսկայական պաշարներ կան Լեռնաշեն, Արևիս, Սոֆուլու, իսկ պերլիտի, դիատոմիտների՝ Գորայքի տարածաշրջաններում:

Կենդանական աշխարհը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանի տարածաշրջանի բնաշխարհի կենդանիներից են արջը, գայլը, աղվեսը (հանդիպում է միայն դեղնամոխրագույն ցեղը) և նապաստակը, որը հանդիպում է համարյա բոլոր գոտիներում: Լծենի և Արևիսի անտառներում հանդիպում են վայրի այծեր, խոզեր, լուսաններ և կզաքիսներ: Գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով: Որոտան գետում և մյուս մաքուր ու սառնորակ ջրերում բազմանում է կարմրախայտ արժեքավոր ձկնատեսակը, որը, սակայն, անխնա որսի և ոչնչացման պատճառով հիմա հանդիպում է խիստ հազվադեպ: Տարածաշրջանը հարուստ է ուտելի և գիշատիչ թռչուններով: Բոլոր գոտիներում հանդիպում է հավազգիների ընտանիքից հանդիպում է կաքավը: Գիշատիչ թռչուններից տարածված են մեծ ճանկեր ու խոշոր կտուց ունեցող անգղներ, ինչպես նաև արծիվներ, որոնք հիմնականում ոչնչացնում են տարածաշրջանի վնասակար կրծողներին:

Բնակչությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարի 1931 1941 1951 1953 1959 1969 1975 1979 1988 1989 2001 2011 2015
Բնակչությունը 1635 1473 3016 3081 3818 6778 9100 10603 14530 15731 16843 14894 14900

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիան բնակավայրը 1922-1930 թթ եղել է Զանգեզուրի գավառի Սիսիանի գավառամասի կազմում, 1930 թվից՝ Սիսիանի վարչական շրջանի շրջկենտրոն: 1935-1940 թթ կոչվել է Սիսավան: 1974 թ մինչև 1995 թ ունեցել է շրջանային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակ: Մինչև 1988 թ Սիսիանի Քաղաքային Սովետի ենթակայության տակ էին Ույծ, Աշոտավան, Կլիզիլջուկ գյուղերը: 1995 թ դեկտեմբերի 4-ի ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված «ՀՀ վարչատարածքային բաժանման մասին» օրենքով Սիսիանը քաղաքային համայնք է Սյունիք մարզի կազմում: Սյունիքի մարզը կազմավորվել է նույն օրենքով Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի, Մեղրու վարչական շրջանների միավորումով: Այժմյան Սյունիքի մարզի տարածքը կազմում է պատմական Սյունյաց երկրամասի մի մասը: Սյունյաց երկրամասն ըստ նորագույն պատմական փաստերի եղել է Ուրարտու-Արարատ պետության կազմի մեջ: Սյունիքի սահմանների մասին առաջինը ընդհանրական տեղեկություններ է հաղորդում Մովսես Խորենացին, ըստ որի նահապետ Գեղամը, որը հայոց նախահայր Հայկի ցեղից էր և Սյունիքը ժառանգություն էր ստացել և հետագայում Սևանա լճից մինչև Արաքս ընկած տարածքը ժառանգություն է տալիս Սիսակ անունով իր որդուն: Ըստ 7-րդ դարի գիտնական Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույցի» Սյունիքը Մեծ Հայքի 9-րդ նահանգն էր և զբաղեցնում էր Սևանա լճից դեպի հարավ-արևելք ընկած տարածքը մինչև Արաքս գետը: Սյունիքի ներքին և արտաքին սահմանները ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են փոփոխության: Ըստ Անանիա Շիրակացու Սյունիքի նահանգի գավառներն էին՝ Երնջակը, Ճահուկը, Վայոց ձորը, Գեղարքունիքը, Սոտքը, Աղահեճքը, Ծղուկը, Հաբանդը, Բաղքը, Ձորքը, Արևիքը, Կովսականը: Այժմյան Սիսիանի տարածաշրջանը, ինչպես նաև Գորիսի տարածաշրջանի արևմտյան մասը ընդգրկված էին Ծղուկի գավառում: IV-IX դարերում Ծղուկի Շաղատ քաղաքավանը եղել է Սյունիքի մայրաքաղաքը և հոգևոր գահանիստը: X դարում Սյունիքում կատարվում են տարածքային և վարչաքաղաքական լուրջ փոփոխություններ:

Սևանա լճի ողջ ավազանը (Գեղարքունիքը) անցնում է Բագրատունիներին: Նույն դարում արաբները Սյունիքից անջատում են Երնջակը և միացնում Նախիջևանին: X դարում Սյունիքն արդեն բաժանված էր 4 իշխանությունների միջև: Սյունյաց կենտրոնացված իշխանության անկումից հետո (XV-XVI դարեր) Սյունիքն այլևս աշխարհիկ կենտրոն չի ունեցել, գոյություն ունեին 4 նշանավոր մելիքություններ՝ Բեխ (Կապան), Անգեղակոթ (Սիսիան), Տաթև և Խնածախ: XIX դարի երկրոդ կեսին ռուսական տիրապետության ժամանակ ստեղծվում է Զանգեզուր գավառը՝ Գորիս կենտրոնով: Զանգեզուրում խորհրդային իշխանություն հաստատվել է 1921 թ հուլիսի 12-ին: Երկրամասում 1918-1921 թթ հայ ազգային-ազատագրական պայքարի կարևոր նվաճումը եղավ այն, որ Զանգեզուրը հայտնվեց Խորհրդային Հայաստանի, այլ ոչ Ադրբեջանի կազմում: 1921 թ հուլիսի 20-ի «ՀԽՍՀ վարչական վերաբաժանումների մասին» դեկրետով հանրապետության տարածքը բաժանվեց 8 գավառի (Երևանի, Էջմիածնի, Ալեքսանդրապոլի, Ղարաքիլիսայի, Լոռիի, Իջևանի, Նոր Բայազետի, Դարալագյազի) և 33 գավառամասերի: Նույն թվականի օգոստոսի 31-ին ՀԽՍՀ ժողկոմխորհը որոշում է Գորիսի, Տեղի, Տաթևի, Սիսիանի, Ղափանի և Մեղրիի գավառամասերից կազմավորել Զանգեզուրի գավառը՝ Գորիս կենտրոնով: 1930 թ սեպտեմբերի 9-ին՝ ՀՍՍՀ Կենտգործկոմի նախագահության որոշմամբ իրականացվեց Խորհրդային Հայաստանի նոր վարչատարածքային բաժանումը, որով վերացվեցին գավառները: Զանգեզուր գավառի փոխարեն ստեղծվեցին Գորիսի, Կապանի, Սիսիանի, Մեղրու վարչական շրջանները՝ համապատասխանաբար նույնանուն կենտրոններով: 1995 թ «ՀՀ վարչատարածքային բաժանման մասին» օրենքով ստեղծվեց Սյունիքի մարզը՝ Կապան մարզկենտրոնով: Նորաստեղծ մարզի մեջ մտան Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի, Մեղրու նախկին վարչական շրջանները: Սիսիանն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել նաև Արցախյան շարժմանը՝ արիաբար տանելով պատերազմի (1991-1993 թթ) արհավիրքը և կիսելով նոր անկախացած Հայաստանին հասած բոլոր դժվարությունները:

Քաղաքային իշխանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մասին օրենքի՝ Սիսիանում ժողովրդի իշխանություն իրականացնելու և համայնքային խնդիրները լուծելու նպատակով օրենքով սահմանված կարգով ընտրվում են տեղական ինքնակառավարման մարմիններ՝ Սիսիան համայնքի ավագանի և համայնքի ղեկավար:

Քաղաքապետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանի քաղաքապետը հանդիսանում է համայնքի ղեկավար և պաշտոնապես ներկայացնում է համայնքը, Սիսիանի գործադիր մարմինն է և իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ ու ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մասին օրենքով նախատեսված լիազորությունները: 2008 թ նոյեմբերի 2 համայնքի ղեկավարի ընտրությունների արդյունքում Սիսիանի քաղաքապետ է ընտրվել Աղասի Հակոբջանյանը:

Ավագանի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիան համայնքի ավագանին ներկայացուցչական մարմին է և իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մասին օրենքով նախատեսված լիազորություններ: 2008 թ. հոկտեմբերի 12 ավագանու անդամի ընտրություններից հետո Սիսիանի ավագանու կազմը հետևյալն է.

Էկոնոմիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիան քաղաքն ընկած է Որոտանի կիրճում, ծովի մակարդակից 1600 մ բարձրության վրա: Քաղաքի հյուսիսով, մոտ 5 կմ հեռավորությամբ անցնում է Մ-2 միջպետական նշանակության Երևան-Երասխ-Գորիս-Մեղրի մայրուղային ճանապարհը: Սիսիանն այդ ճանապարհին է կապված Հ-44 Շաքի-Սիսիան-Դաստակերտ ճանապարհով: Մեկ այլ էլ, ավելի կարճ ճանապարհով քաղաքը կապվում է Մ-2-ի հետ, որն ավելի հարմարավետ է դեպի հարավ գնալու դեպքում (Գորիս, Կապան): Սիսիան քաղաքից սկիզբ են առնում դեպի շրջակա գյուղերը տանող ևս 3 տեղական նշանակության ճանապարհներ՝ Սիսիան - Բռնակոթ - Սալվարդ, Սիսիան - Աշոտավան - Արևիս, Սիսիան - Շամբ - Լեռնաշեն:

Ներքաղաքային տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքի փողոցային ցանցն ուղղանկյունաձև ուրվագիծ ունի, քիչ շեղումներով: Քաղաքի փողոցներով տրանսպորտի երթևեկությունը կատարվում է ազատ ռեժիմով: Համաքաղաքային նշանակության փողոցների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 8.48 կմ: Սիսիան քաղաքում կա հասարակական տրանսպարտի երթուղի (երթուղային միկրոավտոբուսներով), որը քաղաքի հյուսիս-արևելյան թաղամասը միացնում է քաղաքային հիվանդանոցին:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքում գործում են հինգ միջնակարգ դպրոցներ: Երաժշտական դպրոց - Ստեղծվել է Սիսիան քաղաքում, 1968 թ.: Գործում են մի քանի մասնագիտությունների դասարաններ:

Քաղաքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից Սիսիանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանի տարածաշրջանը ճանաչված է նաև իր գեղատեսիլ վայրերով, որոնց մեջ առանձնանում են Շաքիի ջրվեժը, Որոտանի կիրճը, լեռնային լճերն ու ջրամբարները: Սիսիանը ունի մշակութային գործող օջախներ, որոնցում ներկայացված են Սիսիանի և Սյունիքի ինչպես պատմական ժառանգությունը, այնպես էլ ներկա մշակույթը: Սիսիանի Ն.Ադոնցի անվան պատմության պետական թանգարանը աչքի է ընկնում իր պատմահնագիտական և ազգագրական հարուստ ցուցանմուշներով, ինչպես նաև Քարադարանով՝ քարե կոթողների հարուստ հավաքածուով: Գործում է նաև Հայաստանի ազգային պատկերասրահի մասնաճյուղը, Գեղարվեստի դպրոցը, որոնցում կարելի է ծանոթանալ ինչպես հայ նշանավոր նկարիչների, քանդակագործների, այնպես էլ տեղացի արվեստագետների աշխատանքներին: Քաղաքում գործում են հանգստի համար հարմարավետ բազմաթիվ վայրեր:

Զորաց քարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զորաց քարեր

Հիմնական հոդված՝ Զորաց քարեր

Զորաց քարեր հուշարձանը գտնվում է Երևան-Իրան, Երևան-Լեռնային Ղարաբաղ մայրուղու Սիսիանի հատվածում, մայրուղուց 300-400 մետր հեռավորության վրա, իսկ Սիսիան քաղաքից 3 կմ հյուսիս:

Մեգալիթյան հուշարձանը որոշակի դասավորությամբ, ուղղահայաց կանգնեցված հարյուրավոր քարերի մի համալիր է, տեղավորված երեք հեկտարից ավել տարածության վրա: Այն ծովի մակարդակից բարձր է 1770 մ:

Հուշարձանը ժողովրդին հայտնի է Դիք-դիք քարեր, Ցից-ցից քարեր, Քարահունջ անուներով: Զորաց քարերը աշխարհում պահպանված հազվագյուտ բնակավայրերից է, որ թվագրվում է մթա 3-1 դ կեսերը, այն մեկընդմեջ օգտագործվել է որպես Ներկոպոլիս «Մեռյալների քաղաք» և բնակավայր: Այստեղ մինչև օրս պահպանվել են գետնափոր չմշակված խոշոր որձաքարերով ծածկված բնակարաններ, ցեղային դամբարաններ, պաշտամունքային այլ կառույցներ: Կենտրոնական մասում հսկա քարերով շրջանաձև հրապարակներ: Հուշարձանի քարերը բազալտից են: Նրանց մի մասի վրա բացված են ձագարաձև անցքեր, որոնք անշուշտ արված են նպատակային: Հուշարձանաքարերից մի մասը հասնում է մինչև 2,5 մետր բարձրության: Գիտական շրջանակներում այս կառույցի վերաբերյալ առկա բազմակարծությունը շրջագծվում է երկու հիմնական տեսակետների շուրջ:

Առաջին, որ կանգնեցված քարերը մենհիրներ են՝ պաշտամունքային հուշակոթողներ՝ նվիրված նախնյաց հիշատակին, կենտրոնական ձվաձև կառույցը՝ կրոմլեխ, իսկ քարերի վրա բացված անցքերը ունեն տեխնիկական նշանակություն:

Երկրորդ, որ Զորաց քարերը հնագույն աստղադիտարան է՝ նախատեսված լուսատուների շարժը դիտելու, ժամանակը չափելու համար և քարերի վրա բացված անցքերն էլ նախատեսված են արդեն երկնային լուսատուների շարժին տարբեր բարձրություններից ու կետերից հետևելու համար:

Ինչպես Սթոունհենջը, ֆրանսիական Կառնակը, հոլանդական Նյու րեջը, Զորաց քարերը ևս, որոշ գիտնականներ կարծում են, որ եղել է Արևի պաշտամունքային կենտրոն և աստղադիտարան: Գիտնականները, հիմնվելով հնագիտության տվյալների վրա, կարծում են, որ Զորաց քարերը կառուցվել է Մ. ք. ա. 3-2-րդ հազ. Սահմանագլխին, վաղ բրոնզից միջին բրոնզին անցումային ժամանակաշրջանում և որպես այդպիսին գոյություն ունեցել մինչև Մ. ք. ա. 1-ին հազ. կեսերը: Իսկ որոշ աստղագետներ, հիմնվելով աստղագիտական հաշվարկների վրա, կարծում են, որ հուշարձանը 6000 կամ 8000 տարեկան է, այսինքն թվագրվում է Մ. ք. ա. 4-6-րդ. հազարամյակներով: Չի կարելի բացառել, որ մարդիկ Զորաց քարերի վրա բացված անցքերի դիտարկումներով մարդիկ ժամանակին կազմել են իրենց օրացույցը՝ տարվա եղանակների, ամիսների և օրերի կտրվածքով, ինչպես նաև բազմաթիվ ուսումնասիրությունների տվյալներով գուշակել արեգակի և լուսնի խավարումը: Մեծ գիտնական Նիկողայոս Ադոնցը խոսելով այդ տիպի կառույցի մասին գրել է. «Այս կառույցների նպատակը հայտնի չէ: Թվում է, թե նրանց մի մասը եղել են բերդեր, մյուսները հավանաբար շրջապատել են սրբավայրերը: Վերոնշյալ կառույցներին առեղծվածային բնույթ են տալիս այն պատերը, որոնք սկսվում են արտաքին պարսպից և իջնում մինչև դաշտավայր»: Զորաց քարեր բնակավայրը շատ քիչ է ուսումնասիրված: Մասնակի պեղել է Ակադեմիկոս Մ. Հասրաթյանը, իսկ հետագայում Է. Պարսամյանը, Բ. Սադոյանը: Ըստ ակադեմիկոս Պարիս Հերունու՝ Քարահունջը 7500 տարի առաջ եղել է սրբավայր և աստղադիտարան:

Շաքիի ջրվեժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շաքիի ջրվեժ

Հիմնական հոդված՝ Շաքիի ջրվեժ

Շաքիի ջրվեժը իրավամբ համարվում է Սյունյաց բնաշխարհի «յոթ հրաշալիքներից» մեկը: Լեգենդն ասում է, թե երբ Լենկ Թեմուրը նվաճում է Սյունիքը, հմայվում է լեռնաշխարհի աղջիկների գեղեցկությամբ և հրամայում է իր զինվորներին հարեմը զարդարելու համար գտնել և բերել ամենագեղեցիկին: Նրանք գյուղից գյուղ են շրջում, տնից տուն: Վերջապես գտնում են նրան, անունը Շաքի և հայտնում Թեմուրի հրամանը: Լսելով առաջարկը Շաքիի սիրտը քար է կտրում, աշխարհը կարծես փուլ գալիս գլխին: Ու մինչ զինվորները պատասխանի էին սպասում, աղջիկը ծառս է լինում տեղից ու վազում դեպի Որոտանի կիրճը: Զինվորները հետապնդում են նրան: Ներքևում քարափն էր: Շաքին կամ պետք է ենթարկվեր նրանց կամ էլ կիրճը նետվեր: Գերադասում է երկրորդը: Ու այդ օրվանից էլ նույն 18 մետր բարձրությամբ կիրճից ձորը գահավիժող ջրվեժը կրում է այդ գեղանի աղջկա անունը:[2]

Սյունի վանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սյունի վանք

Սիսավան եկեղեցի կամ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար. 6-7-րդ դարերի կառույց է: Եկեղեցին կոչվում է նաև Սուրբ Հովհաննես: Բազալտաշեն այդ կառույցը բազմած է Սիսիան քաղաքի հյուսիսային մասում գտնվող բլրին: Եկեղեցին կառուցել է Սյունյաց Կոհազարդ իշխանը, և Սյունիք հոգևոր նշանավոր կենտրոններից է եղել: Եկեղեցում պահպանվող մագաղաթների կողքին ցուցադրվում են նաև աշխարհահռչակ մանրաքանդակագործ ծնունդով սիսիանցի Էդվադ Տեր Ղազարյանի աշխատանքներից:

Որոտնաբերդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական հոդված՝ Որոտնաբերդ

Հնագույն բերդերից մեկը: Այն հիշատակվում է Եղիշեի կողմից: Բերդը հաճախ կոչվում է նաև Դավիթ Բեկի բերդ՝ քանի որ նրա զորաջոկատները այստեղ են նաև մարտնչել թուրք նվաճողների դեմ: Բերդը գտնվում է Որոտան գյուղի հարևանությամբ, ուղիղ Մելիք-Թանգիի կամրջի գլխավերևում:

Պորտաքար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական հոդված՝ Պորտաքար

Գտնվում է Սիսիան-Գորիս խճուղու ձախակողմյան մասում, Իշխանասարի ստորոտում: Այն գետնի մեջ թաղված հսկա որձաքար է, որը կենտրոնում ունի կոնաձև բարձրություն: Ըստ ավանդության ամուլ կանայք այստեղ գալով՝ կատարել են որոշ ծիսակատարություններ, որից հետո պորտով հպվելով քարին՝ պտտվում են: Այստեղ ուխտի գալով՝ կանայք հոգեբանորեն բուժվել են: Ըստ Սերո Խանզադյանի «Պորտաքար» պատմվածքի, անց են կացրել նաև բուժման այլ արարողություններ:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիսիանում ամեն տարի արվեստագետ Աշոտ Ավագյանը կազմակերպում է արվեստի փերֆորմանսներ:

Զանգվածային լրատվամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեռուստատեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Սիսակն» հ/ը
  • «Սյունի» հ/ը

Մամուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Որոտան»
  • «Սիսիանի ձայն»

Նշանավոր սիսիանցիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմական դեմքեր

Եկեղեցական-կրթական գործիչներ

Գրականության և արվեստի գործիչներ

Մատենագիրներ

Ճարտարապետներ և կազմողներ

Բանաստեղծներ և գրողներ

Արվեստագետներ

Գիտնականներ, գիտամանկավարժական կադրեր

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2015 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ,»։ Վերցված է 2015 Օգոստոսի 9 
  2. Մ.Հ. Առաքելյան «Սիսիանի համառոտ հանրագիտարան», Երևան, «Էդիթ Պրինտ», 2002, էջ 127: