Սպիտակ (քաղաք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Սպիտակ
Զինանշան
Spitak seal.jpg

Spitak aerial view.jpg
Կոորդինատներ: 40°50′14″ հս․ լ. 44°16′03″ ավ. ե. / 40.83722° հս․. լ. 44.26750° ավ. ե. / 40.83722; 44.26750
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Լոռիի
Այլ անվանումներ մինչև 1948Համամլու
Տվյալ կարգավիճակում Քաղաք թվականից
Մակերես 57,6 կմ²
ԲԾՄ 1650 մ
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 13 000[1] մարդ (2015)
Ազգային կազմ Հայեր
Տեղաբնականուն սպիտակցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (255)
Փոստային ինդեքսներ 1801-1506
Պաշտոնական կայք spitak.am
##Սպիտակ (քաղաք) (Հայաստան)
Red pog.png
Սպիտակի Սուրբ Հարություն եկեղեցի
Սպիտակի հրապարակ

Սպիտակ, քաղաք Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզում։

Փամբակի գեղատեսիլ հովտում, Փամբակ գետի և նրա վտակ Փամբիջրի ափերին տարածված Սպիտակ քաղաքը մինչև 1949 թվականը կոչվել է Համամլու։ Կլիման բարեխառն է, մեղմ ձմեռով, չափավոր տաք ամառով։ Տարեկան տեղումների միջին քանակը 439 մմ է։

Սպիտակը ծովի մակարդակից բարձր է 1650 մ։ Սպիտակը գտնվում է Վանաձոր-Գյումրի և Վանաձոր-Երևան ավտոմոբիլային մայրուղիների խաչմերուկում, Փամբակի հովտում, Փամբակ գետի և դրա վտակ Ջրաշենի ափերին, ծովի մակերևույթից 1250մ բարձրության վրա: Հեռավորությունը մարզկենտրոնից 19 կմ է, իսկ մայրաքաղաքից` 97 կմ: Քաղաքի վարչական տարածքը 6066.75 հա է: Սպիտակի տարածքը լեռնային է. հյուսիսում ձգվում են Բազումի, իսկ հարավում՝ Փամբակի լեռանաշղթաները: Ռելիեֆն ունի էրոզիոն-դենուդացիոն կառուցվածք: Տարածքի երկրաբանական կառուցվածքը բարդ է, ձևավորված է նստվածքային հրաբխածին, ներժայթքային ապարներից՝ կրաքարեր, տուֆածին ապարներ, բազալտ ու ավազաքարեր: Երկրաշարժաբանական առումով տարածքը համարվում է սեյսմիկ ակտիվ գոտի՝ աղետաբեր երկրաշարժի բարձր հավանականությամբ (9 և ավելի բալ): Մայրուղիների երկարությունը 52.8 կմ է: Սպիտակի տարածքով անցնում է Թբիլիսի-Վանաձոր-Սպիտակ-Մասիս երկաթգիծը: Սպիտակ համայնքի տարածքը գտնվում բարեխառն կլիմայական գոտում: Ձմեռը մեղմ է, ամառը՝ չափավոր տաք: Ամենացածր ամսական միջին ջերմաստիճանը հունվարին է՝ -4.70 C, ամենատաք ամիսը հուլիսն է՝ +180 C ամսական միջին ջերմաստիճանով: Միջին հաշվով 00C-ից բարձր ջերմաստիճանով օրերի թիվը Սպիտակ քաղաքում կազմում է 270 օր: Տարեկան տեղումների միջին մակարդակը 439մմ է: Համամլու գյուղի հիմնադրման մասին գրավոր վավերագրեր չկան։ Ենթադրվում է, որ գյուղի բնակչության զգալի մասը, մոտ երեք դար առաջ, գաղթել է Պարսկահայքի Հեր (հետագայի Խոյ) գավառից։ Համամլու կամ Համամլի անվանումը հավանաբար առաջացել է պարսկերեն համամ (բաղնիք) բառից։ Բաղնիքների առկայության մասին են վկայում (նախկին շաքարի գործարանի տեղում նախկին Դեմի կոչված հանդամասում) հայտնաբերված կավե մեծ կարասներն ու խողովակները։

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպիտակի տարածքը եղել է հին բնակատեղի, որի պատմությունը սկսվում է դեռևս մ.թ.ա. IV-I հազարամյակներից: Սպիտակում, համանուն նախկին շրջանի Մեծ Պարնի, Ջրաշեն, Գոգարան, Արևաշող գյուղերում հայտնաբերված նեոլիթյան գործիքներն ու կենցաղային իրերը՝ քարե հատիչները, կացինները, դանակները, նետասլաքները, աղորիքները, արձանիկները և գտնված մյուս առարկաները վկայում են այդ ցեղերի հասարակական բարձր աստիճանը: Սպիտակում՝ Սարդարի կոնդ բլուրում հայտնաբերվել են բրոնզե դարաշրջանի (ք.ա. 3-2-րդ հազարամյակում) բնորոշ առարկաներ՝ պղնձե և բրոնզե նետասլաքներ, դաշույններ, սև փայլեցրած կավախեցե ամաններ և այլ առարկաներ: Տարածքի բնակիչների կյանքը վերընթաց զարգացում է ապրել նաև ք.ա. 1-ին հազարամյակում, երբ այդ տարածքը մտել է Ուրարտու պետության կազմի մեջ (ք.ա. 7-րդ դար): Երվանդունիների (ք.ա. 4-2-րդ դարեր) և Արտաշեսյանների (ք.ա. 2-1-ին դարեր) թագավորության ժամանակ նաև Սպիտակի այժմյան տարածքը եղել է Հայաստանի, ավելի ուշ՝ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Տաշիր գավառի կազմում: 9-րդ դարավերջին մտել է Բագրատունյաց թագավորության, 972-1118 թթ.-ը՝ Կյուրիկյան թագավորության, իսկ 12-րդ դարավերջից՝ Սելջուկյան թուրքերից ազատագրված հայկական հողերի հետ՝ Զաքարյանների իշխանապետության մեջ: 14-18-րդ դարերում Արևելյան Հայաստանի հյուսիս-արևելյան մի քանի գավառակների հետ միացվել է Ռուսաստանին, տարածքը կոչվել է Համամլուի գավառակ և մտել նախ Լոռի-Փամբակի, ապա Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ: Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Սպիտակ քաղաքը մինչև 1949 թ. կոչվել է «Համամլու» կամ «Համամլի», որը հավանաբար առաջացել է պարսկերեն «համամ» (բաղնիք) բառից: Համամլուի նոր՝ Սպիտակ անվանումը կապված է քաղաքի շրջակայքում եղած կրաքարի հանքերի հետ։ Համամլուի շրջանը, որպես վարչական միավոր ստեղծվել է 1937 թ.-ի դեկտեմբերի 31-ին: Սպիտակը 1960 թ.-ին ստացել է քաղաքի, 1971 թ.-ին՝ հանրապետության ենթակայության քաղաքի կարգավիճակ: 1960 թվականից ՀՍՍՀ քաղաքների շարքին դասված Սպիտակը համանուն շրջանի կենտրոնն էր, 1971-ից հանրապետական ենթակայության քաղաքի կարգավիճակ ուներ։ Սպիտակ համայնքի տարածքի հյուսիսում ձգվում են Բազումի, իսկ հարավում՝ Փամբակի լեռնաշղթաները։ Սպիտակով են անցնում Երևան-Թբիլիսի երկաթուղին, Վանաձոր-Երևան, Վանաձոր-Գյումրի ավտոճանապարհները։ Հեռավորությունը մայրաքաղաք Երևանից 93, Լոռու մարզկենտրոն Վանաձորից 18 կմ է։

Համամլիում դեռևս 19-րդ դարի կեսերից գործել են ծխական դպրոցներ։ Նախասովետական Համամլուն, բացի մի քանի դարբնոցից, ջրաղացներից ու ձիթահանքից, արդյունաբերական ոչ մի ձեռնարկություն չուներ: Բնակիչները հիմնականում զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ: Բնակավայրի արտադրական առաջին ձեռնարկությունը՝ պանրի գործարանը, կառուցվել է 1937 թ.-ին։ 1947 թ. առաջին արտադրանքն է տվել շաքարի գործարանը, որը արտադրական յուրաքանչյուր սեզոնում վերամշակում էր 130 հազար տոննա շաքարի ճակնդեղ, արտադրում 14 հազար տոննա բարձրորակ շաքարավազ: Հետագայում կոմբինատի կարգավիճակ ստացած ձեռնարկության մեջ ներառված կիտրոնաթթվի արտադրամասի թանկարժեք արտադրանքն առաքվում էր ոչ միայն Խորհրդային Միության հանրապետություններ, այլև արտասահմանյան մի շարք երկրներ: Արտասահմանյան 21 երկիր (Ռումինիա, Իրաք, Վիետնամ, Մոնղոլիա, Թուրքիա, Կուբա, Մալի և այլն) և սովետմիության մի շարք խոշոր քաղաքներ էին արտահանվում «Հայվերելակմեքենա» միավորման մարդատար և բեռնատար վերելակներ: Այստեղ աշխատող բանվոր ծառայողների թիվը հասնում էր 700-ի: Գործում էր Հացամթերքի կոմբինատը, կարի արտադրական միավորումը, տրիկոտաժի, կոշիկի ֆաբրիկաները, ռետինատեխնիկական իրերի, հացի գործարաները: Մինչև 1988 թ.-ի դեկտեմբերի 7-ի աղետալի երկրաշարժը Սպիտակը արդյունաբերական և գյուղատնտեսական զարգացած քաղաքներից էր, որտեղ գործում էր 14 արդյունաբերական ձեռնարկություն: Ուներ 7 հանրակրթական, գեղարվեստի, երաժշտական, մարզական դպրոցներ, տեխնիկում, պրոֆտեխուսումնարան, 10 մսուր-մանկապարտեզ, հիվանդանոց, զբոսայգի, մշակույթի տուն, գրադարան, կինոթատրոն, թանգարան, մարզադաշտ, կապի հանգույց, տպարան[2]:

Մինչ տարերային աղետը Սպիտակը զբաղեցնում էր մոտ 14 քառակուսի կիլոմետր տարածք, բնակավայրում ապրում էր 18400 մարդ։

ՍՊԻՏԱԿԻ ԶԻՆԱՆՇԱՆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Spitak seal.jpg
ԶԻՆԱՆՇԱՆ Սպիտակ քաղաքի խորհրդանշանը կոմպոզիցիոն կառուցվածքով իրենից ներկայացնում է սիմետրիկ լուծումային տարբերակ, որի կենտրոնում տեղադրված հուշարձանը խորհրդանշում է հին Սպիտակը՝ որպես երկրաշարժին դիմակայած կառույց։ Առանցքից աջ և ձախ տեղադրված արծիվները խորհրդանշում են հին ու նոր, հավերժ մնայուն Սպիտակը և այդ քաղաքի բնակիչների հզոր կամքի ուժն ու հավատը պայծառ ապագայի նկատմամբ: Ձախ կողմում գտնվող արծվի կրծքին տիեզերքի հավերժության նշանն է, իսկ աջ կողմում գտնվող արծվի կրծքին՝ պայքարող, մաքառող, խաչապաշտ քրիստոնյաների նշանը։ Հուշարձանից ներքև՝ կենտրոնում պատկերված է ձիթենու ճյուղ, որը խորհրդանշում է վերածնունդ, նոր կյանքի սկիզբ։ Ձիթենու ճյուղից ձախ պատկերված է փետուր՝ որպես գիտության, մշակութային կյանքի խորհրդանիշ, իսկ աջ՝ ցորենի հասկ, որպես հողի և ստեղծագործ աշխատանքի խորհրդանիշ։

Սպիտակի երկրաշարժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1988 թ. դեկտեմբերի 7-ին տեղական ժամանակով 11 անց 41 րոպե 22, 7 վրկ. Սպիտակում տեղի ունեցավ ավերիչ երկրաշարժ, որից ամենաշատը տուժեց Սպիտակն իր գյուղերով։ Երկրաշարժի ուժգնությունը Սպիտակում 9 բալ էր։ Վայրկյանների ընթացքում այն կործանեց քաղաքի մեծ մասը։ Փլվեցին բազմաթիվ դպրոցներ, գործարաններ և բնակելի շենքեր։ Ընդհանուր բնակելի մակերեսի ավելի քան 90%-ը փլվել էր։[12] Երկրաշարժը տեղի էր ունեցել աշխատանքային օր, որի պատճառով շատ դպրոցականներ և աշխատավորներ մահացան։ Սպիտակը տվեց շատ զոհեր։ Սպիտակցին երախտագիտությամբ է հիշում բարի կամքի բոլոր երկրներին ու ժողովուրդներին, սփյուռքի մեր հայրենակիցներին, անհատ մարդկանց ու կազմակերպություններին, ովքեր իրենց անգնահատելի օգնությունն ու աջակցությունը բերեցին երկրաշարժի հետևանքների վերացման, ավերված քաղաքի վերականգնման գործին: Բարեկամ ժողովուրդների օգնությամբ վեր հառնած Սպիտակն այսօրվա իր տեսքով, թաղամասերի անվանումներով ժողովուրդների բարեկամության իրական խորհրդանիշ է[3]:

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Օրշա[4]

    , քաղաք Բելառուսում, Վիտեբսկի մարզում։

Բնակչությունը 117,225 մարդ է (2009 թ.), տարածքը՝ 38.90 կմ²։ Սպիտակի հետ քույր քաղաքներ են 2013 թվականից։
Orsha city 2010.JPG

  • Լիմեն[5]

    , փոքր քաղաք Նիդեռլանդների Թագավորությունում, Հյուսիսային Հոլանդիա մարզում։ Մտնում է Կաստրիկում համայնքի կազմի մեջ։ Բնակչությունը 7.000 մարդ է (2011 թ.), տարածքը՝ 12,7 կմ²։ Լիմենում բնակվում է մոտ 300 հայ ։

Սպիտակի հետ քույր քաղաքներ են 2011 թվականից։
Limmen - panoramio.jpg Limmen - panoramio (1).jpg

  • Տաուզանդ-Օկս, ԱՄՆ[6]

    քաղաք Կալիֆորինիա նահանգում

Newbury Park CA view from Angel Vista.JPG

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]