Մեծավան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Մեծավան (այլ կիրառումներ)
Գյուղ
Մեծավան
Շահնազար,
Կոորդինատներ: 41°12′06″ հս․ լ. 44°13′44″ ավ. ե. / 41.20167° հս․. լ. 44.22889° ավ. ե. / 41.20167; 44.22889
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Ենթարկում գյուղ
Մարզ Լոռի
Շրջան Տաշիր
Գյուղապետ Սերյոժա Վարդանյան
Հիմնադրված է 1820 թ.
Այլ անվանումներ Շահնազար
Մակերես 62,95 կմ²
ԲԾՄ 1575 մ
Կլիմայի տեսակ բարեխառն
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 6136[1] մարդ
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի
Տեղաբնականուն Մեծավանցի
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ 94
Փոստային ինդեքս 2112
Ավտոմոբիլային կոդ 34
Պաշտոնական կայք metsavan.am (հայ.)
##Մեծավան (Հայաստան)
Red pog.png
Մեծավանի համայնապատկերը.jpg

Մեծավան, գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզում։ Հայաստանի հյուսիսում` Վրաստանի սահմանից քիչ հեռու Տաշիր քաղաքն է: Տաշիրից դեպի հյուսիս` Բազումի լեռների փեշերին ծվարել է մի հսկայական գյուղ, ցուցանակը նշում է` “Մեծավան”, բայց բոլորին այն հայտնի է իր նախկին անվամբ` “Շահնազար”։ Մեծավանը համարվում է ՀՀ ամենամեծ գյուղը

Մեծավանի պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայիս Շահնազարի տարածքը եղել է Բագրատունիների կալվածքի մի մասը: 11-րդ դարում այն նվաճել են սելջուկները, որի հետևանքով էլ այստեղի հուշարձանները զգալիորեն տուժել են: Սելջուկների գերիշխանությունից երկրամասն ազատագրվել է Օրբելյանների կողմից և դարձել նրանց սեփականությունը: Ապա այն 1801 թ. դառնում է Ցարական Ռուսաստանի մի մասը Վրաստանի հետ մեկտեղ: Ցարը Շահնազարը նվիրեց Մելիք Շահնազարին, ապա այն կրկին դարձավ վրաց Օրբելյանների սեփականությունը: Շահնազարը հիմնադրվել է 1820 թ. Ալաշկերտից և Մուշից այստեղ գաղթած 69 ընտանիքների կողմից: Երբ ալաշկերտցիները եկել են այստեղ, գյուղը եղել է անմարդաբնակ և կոչվել է Ղոշ-Քիլիսա` երկու հին և անծածկ եկեղեցի ունենալու պատճառով: Այդ վանքերը այժմ էլ գոյություն ունեն` մեկը գործող և կանգուն, մյուսը` ավերակ: 1546 թ. կառուցված վանքերը վերանորոգվել են գաղթականների կողմից:

Ապա գյուղը վաճառվել է Վրաստանին: Ռուսական կայսրությունը Արցախի Մելիք Շահնազարյանին (Մելիք Ջումշուդ) իր կատարած սխրանքների համար նվիրել է այս տարածքը, որտեղ նա ապրել է շուրջ 10 տարի (1795-1805): Այս տարածքները եղել են Մելիք Շահնազարյանի ամառային արոտավայրերը: Այն ժամանակ, երբ ալաշկերտցիները գաղթում են, գյուղի տարածքը վրաց Օրբելիների կալվածքն էր, սակայն այդ մասին գաղթականները անտեղյակ լինելով` հաստատվում են այստեղ: Նրանք կառուցել են գետնափոր տներ` բնակություն հաստատելու: Պատահաբար այդ մասին իմանալով` վրաց Օրբելի իշխանը նրանց վրա տուրք է նշանակել` 1 հա-ի համար 1 մանեթ: Բայց 1848 թ. վերջնականապես որոշում են, որ այդ հողերը թագավորական չեն: Նույն ժամանակ նամեստնիկ Վորոնցովը 30-ամյա դաշինք է կնքում կալվածատերերի և գյուղացիների միջև, որոնք պատրաստվում են տարեկան 1 հեկտարի հաշվով 30 կոպեկ հարկ վճարել հողատերերին: Այդ 30 տարիներին շահնազարցիները ունեցան 3 հողատեր` Արթուր Ալիխանով, գեներալ Պեզաք, Լեշչով, որոնցից հիասթափված էին գյուղացիները: Գեներալ Պեզաքի չորս աղջիկներից Շահնազարը բաժին է ընկել Նադեժդա Ֆիրսովային: Մի քանի տարի անց Սարգիս Յազիչյանը և Հովհաննես Այվազովը հեռագիր են ուղարկում հողատիրոջը և ցանկություն հայտնում գնել այն: Այդպես 28 տարի շարունակ գաղթականները հողօգտագործման հարկ են վճարել և միայն Սարգիս վարդապես Յազիչյանի գլխավորությամբ ամբողջ գյուղը փող է հավաքում և կանխիկ գնում այն: Սակարկություններից հետո Նադեժդա Ֆիրսովան համաձայնում է վաճառել դրանք` հեկտարը 10 ռուբլի արժողությամբ` 3157 հա-ի դիմաց ստանալով 31570 ռուբլի:

Շահնազարի առաջին տանուտերը դառնում է Սարգիս Յազիչյանի հայր Պետրոս Յազիչյանը: 1891 թ. Սարգիս Յազիչյանը Պողոս վարդապետի և Գաբրիել Նահապետյանի հետ գնում է Թիֆլիսի ազգային գործոց մաս, խնդրում Կովկասի կառավարիչներին, որ իրավունք տան Շահնազարում հոգևոր դպրոց բացել: Ստանալով թույլտվություն` վերադառնում են գյուղ, և Տեր-Պողոս Չոբանյանը իր տանը կից մի սենյակի մեջ 20-30 տղա է հավաքում և ձեռնամուխ լինում նրանց կրթելու գործին: 1892 թ. շահնազարցիները ջրաղաց են կառուցել: Ջրաղացից ստացած տարեկան եկամուտից 100 ռուբլի բաժին է ընկնում ծխական ուսումնարանին: Առաջին դպրոցը գյուղում բացվում է 1897 թ., տեղացի Արթեն Դումիկյանի տունը: 3 տարի գյուղում ուսուցչություն է արել Գյուլագարակ գյուղի բնակիչ Համազասպ Շահինյանը, 1 տարի` ուզունլարցի Տիգրան Տիտանյանը: Տեղացի առաջին ուսուցիչը եղել է Սրապիոն Թմոյանը: Սարգիս վարդապետ Յազիչյանը գյուղում կառուցում է մի մեծ տուն, որի տանիքը բերել էր իր հետ Պոլսից: Ասում են, որ այդ տանիքը երևացել է նույնիսկ գյուղից դուրս: Սարգիս Յազիչյանը իր հիշատակություններում նշում է, որ «կառուցել է այդ տունը, որ շահնազարցիները բարի նախանձով նախանձեն իրեն և գետնափոր տները փոխարինեն այդպիսի տներով»: Հետագայում այդ տունը ծառայեց որպես դրսից եկած ուսուցիչների տուն, ապա հիվանդանոց, ԽՍՀՄ տարիներին` մանկապարտեզ, այժմ այն չի գործում: 1820-1865 թթ. Շահանազարը գլխավորել են մեկ տանուտեր և մեկ դատավոր: 1865 թ. կարգը փոխվել է: Ղեկավար մարմիններ են եղել մեկ տանուտեր և երեք դատավոր: Իսկ 1890 թ. հինգ կաթոլիկ հայկական և 6 թուրքական գյուղեր միացան Շահնազարի շինական կառավարության ներքո, ապա այդ միավորումը բաժանվեց և վերածվեց երեք գյուղապետարանի, որոնցից մեկն էլ Շահնազարի գյուղապետարանն էր:

1920 թ. գյուղը խորհրդայնացվում է, ստեղծվում են տեղական խորհուրդներ, իսկ 1930-1931 թվականից տեղի է ունենում կոլեկտիվացում: 1937 թ. Տաշիրը հանդես է գալիս որպես առանձին տարածաշրջան: Դրա կազմում էր նաև Շահնազարը: 1978 թ. գյուղը վերանվանվել է Մեծավան:

Մեծավանի պատմամշակութային հուշարձաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խարաբեք: Շահնազարի արևելքում Խարաբեք վանքն է: Ըստ ավանդության այն կառուցվել է 12-13-րդ դարերում: Ասում են` վանքը յուրահատուկ ուժ ունի: Նրանից քիչ հեռու ևս մեկ վանքի ավերակներ կան: Այստեղով ժամանակին անցել է Արփ-Ասլանը և շուրջը ամեն ինչ ենթարկել ավերակի: Այդ պատճառով էլ ժողովրդի կողմից ստացել է Բլուգ Բերդեր (Քանդված ամրոցներ) անվանումը: Խարաբեքից հյուսիս տեղադրված է 2005 թ. կառուցված զինվորական ռազմակետը:

Խաչքար: Գյուղի հյուսիսային մասում` անմիջապես Վրաստանի սահմանի մոտ, «Կեչնոնց դոշ» վայրում թևավոր խաչ կա: Այստեղ յուրահատուկ սառը աղբյուր կա` «Սուլթանի աղբյուր» անվամբ:

Սբ. Հովհաննեսի վանք: Գյուղի անմիջապես կենտրոնում Սբ. Հովհաննես վանքն է, որը գյուղացիներն անվանում են Վերի վանք: Սբ. Հովհաննես եկեղեցին 13-րդ դարի կառույց է: 1878 թ. անձրևներից քայքայվում և ավերվում է նրա առջևի պատը, ավերվում է կտուրը: Սարգիս վարդապետը նախաձեռնում է վերականգնողական աշխատանքները և այն դարձնում դպրոց: Ցարական կառավարությունն այն փակում է, բայց մի տարի անց կրկին բացում: «Շահնազարա ծխական ուսումնարանին հիմնարկություն եղավ, 1878 ամին, հուլիսի 16-ին»- գրում է Սարգիս վարդապետը: Նախկինում հենց դրա առջև էլ եղել է գյուղի գերեզմանոցը: Եկեղեցու հարավարևելյան կողմում ամփոփված է 1853 թ. վախճանված Մխիթար վարդապետի աճյունը, այն մարդու, ով ալաշկերտցիներին առաջնորդեց դեպի Շահնազար: Նրա վրա 13-րդ դարի վրացերեն արձանագրություններ կան: 2013 թ. վանքի դիմաց դրվել է խաչքար Տաշիրի նոր ոստիկանապետ Մարգարյանի ընտանիքի կողմից:

Սբ. Գևորգ եկեղեցի: Սբ. Հովհաննեսի վանքից քիչ ներքև եղել է Սբ. Գևորգ եկեղեցին (տեղացիների լեզվով` Ժամ): Այն համարվում է 12-13-րդ դդ. կառույց: ԽՍՀՄ տարիներին այն դարձրել էին ցորենի պահեստ, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այն վերածվել է ավերակի: 2007 թ. նրա առջև գյուղի դպրոցի 110-ամյակի առթիվ Վանաձորի Կրթության և գիտության տեսուչ Մայիս Խաչատրյանի հովանավորությամբ դրվեց խաչքար-հուշարձան: Սբ. Գևորգ եկեղեցին 2013 թ. նոյեմբերի 23-ին վերակառուցվել և վերականգնվել է Մելքոնյան եղբայրների՝ Արթուր, Հովսեփ և Արտակ Մելքոնյաններ բարերարների ջանքերով: Այն վերաօծվեց հանդիսավոր արարողությամբ Գուգարաց թեմի առաջնորդ Սեպուհ արքեպիսկոպոսի կողմից: 2007 թ. դրված խաչքար-հուշարձանը տեղափոխվել է Մեծավանի թիվ 2 դպրոցի դիմաց: Բացի հիմնական շենքը վերակառուցելուց, բարերարները կառուցել են նաև գմբեթ, որ մինչ այդ գոյություն չի ունեցել:

Մշակութային կենտրոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակույթի տուն: Գյուղի կենտրոնից քիչ հարավ` դեպի Տաշիր տանող ճանապարհին Մշակույթի տունն է: Այն հիմնադրվել է ԽՍՀՄ տարիներին, 1950-ական թթ.: Նրա առջև որդուն գրկած մոր արձան է` նվիրված Հայրենական Պատերազմում զոհված 605 շահնազարցիների հիշատակին: Մշակույթի տանը նախկինում գործել է գրադարան, կինոթատրոն, սակայն 2000-ականներին այն փակվեց: Ներկայումս ծառայում է որպես հարսանյաց սրահ:

Դպրոցներ: Շահնազարում առաջին դպրոցը եղել է Արտեմ Դումիկյանի տունը 1897 թ., մինչ այդ Տեր-Չոբանյանի տանը կից բացվել էր սենյակ, որտեղ ուսանում էր 20-30 տղա: Հետագայում` 1934 թ., ԽՍՀՄ տարիներին, շահագործման հանձնվեց 1914 թ. կառուցված դպրոցը, որի առաջին տեղացի տնօրենը եղել է Պողոս Հարությունյանը: Այն գտնվում է Սբ. Հովհաննես վանքից քիչ վեր, Սարգիս Յազիչյանի տուն-մանկապարտեզից վերև: Այս դպրոցը գործել է մինչև 1970-ականները: Ապա գյուղում բացվեց ներկայիս № 2 դպրոցը: Այն գյուղի արևելյան հատվածում է: Նրանից քիչ ուշ բացվեց № 1 դպրոցը, որը 2007 թ. վերանվանվեց շահնազարցի, ականավոր բանասեր, լեզվաբան, ակադեմիկոս Գևորգ Ջահուկյանի անվամբ: 2010 թ. այն Լոռու մարզի լավագույն դպրոցն էր: Գյուղում գործում է նաև արվեստի դպրոց, որտեղ ուսուցանում են դաշնամուր, քանոն, դհոլ, ջութակ:

Գրադարաններ: Գյուղում գործել է երեք գրադարան, ներկայումս` միայն մեկը` մշակույթի տանը:

Մեծավանի աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծավանը գտնվում է Լոռու մարզի ծայր հյուսիսում, Վրաստանի պետական սահմանի մոտ, Տաշիր քաղաքից մոտ 10 կմ հեռավորությամբ: Մեծավանի հյուսիսում տարածվում են Վիրահայոց լեռները, որոնք ձգվում են մինչև Դեբեդի խոր կիրճը: Նրա` Մեծավան նայող հարավահայաց լանջերն անտառապատ են: Անտառները արհեստական են, հիմնվել են ԽՍՀՄ տարիներին: Աճում է ուրց, փայտախոտ, շյուղախոտ, խոշոր եղջյուրավոր անասունների համար կերաբույսեր: Կենդանական աշխարհն աղքատ է: Անտառներում կան են աղվես, գայլ, փորսուղ, ոզնի, նապաստակ, թռչուններից` փայտփոր, կաքավ, կկու, արծիվ, բազե և այլն: Անտառների ստորոտում է «Չատալի արտը»: Գյուղից հյուսիս-արևմուտք, մոտ 3կմ հեռավորությամբ` Մեծավանի ջրամբարն է: Այն նախագծվել է «Հայպետջրնախագիծ» ինստիտուտում և շահագործման է հանձնվել 1990 թ., ունի 5,4 մլն խմ ծավալ, 330 հա մակերես, պատվարի լայնությունը 7 մ է, բարձրությունը` 7 մ: Ջրամբարի ջրերով ոռոգվում է շուրջ 700 հա հողատարածություն:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծավանի բնակչությունը այստեղ գաղթած ալաշկերտցիների հետնորդներն են: Ալաշկերտից և Մուշից գաղթել է շուրջ 69 ընտանիք, ներկայումս բնակվում է ավելի քան 6000 մարդ: Յուրաքանչյուր տարի հուլիս ամսին բնակչությունը հավաքվում է Վերի վանքի դռանը` նշելու Վարդավառը: Այն վերածվում է մի մեծ տոնախմբության, որին մասնակցելու են գալիս բոլոր մեծավանցիները` հեռավոր վայրերից, մոտիկ և հեռու գյուղերից: Այդ օրը վանքի առջև հավաքվում են նույնիսկ բախտագուշակներ, առևտրականներ, վարձու երգիչներ, քահանաներ… Իսկ օրվա վերջում բոլորին օրհնում է վարդապետը, մատուցում պատարագ: Շահնազարցիներին շրջակա գյուղի բնակիչները հաճախ անվանում են «ծուռ»՝ իրենց միամտության պատճառով: Այստեղի ժողովուրդը ոչ մի օրենքի չենթարկվող տրամաբանություն ունի: Բացի այդ նրանց հատուկ է նաև բարձր ձայնը, միայն աչքերին հավատալու սովորույթը…

Մեծավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը[2].

Տարի 1831 1897 1926 1939 1959 1970 1979 2001 2004
Բնակիչ 123 2 049 3 992 5 160 5 593 6 433 6 560 6 126 6 136

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ, մասնավորապես խոշոր եղջերավոր անասունների բուծմամբ: Իսկ հողագործության տեսակետից պայմանները բարենպաստ են կարտոֆիլի ցանքի համար: Ներկայումս մեծ մաս են կազմում արտագնա աշխատանքով ապրողները: Գյուղի անմիջապես կենտրոնում գտնվում է գորգագործական արտելը: 1937 թվականին Ստեփանավանից Շահնազար են գալիս գորգագործության մասնագետներ և այստեղ հիմնում գորգագործական արտելը, որի առաջին տնօրենը եղել է Ստեփան Սողոյանը: Մանավանդ առաջին տարիներին այն արագ տեմպերով զարգացում ապրեց, հայտնի դարձավ ամբողջ Խորհրդային Հայաստանում: 1990-ականներին ևս այն գործում էր մինչև վերջին տարիները, ապա այն վերածվեց մասնավոր շենքի, որտեղ պարի դպրոցն էր: Մեծավանում գործում էր նաև Չարենցավանի հաստոցաշինական գործարանի մասնաճյուղը, սակայն ԽՍՀՄ տարիներից հետո այն այլևս ի զորու չէին շահագործելու, իսկ պետական աջակցություն չկար, ուստի և այն ևս փակվեց: Գյուղի հիվանդանոցը հիմնադրվել է Հայրենական պատերազմի տարիներին, այստեղ գործել է 30-40 մահճակալ, ներկայումս այն վերածվել է առողջապահության կենտրոնի: Գյուղում հիմա գործում են մասնավոր- ընտանեկան բժիշկներ: Գյուղը դեռևս 1890-ականներից արդեն ուներ գյուղապետարան:

Գյուղի հիմնախնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղն աշխատանքի հիմնախնդիր ունի: Նախկինում գործող բոլոր գործարանները վերջին տարիներին փակվեցին` անգործության մատնելով գյուղի բնակիչներին: Իսկ հողի սեփականաշնորհումն առաջ բերեց մի շարք խնդիրներ: Գյուղի մյուս հիմնախնդիրն անբարեկարգ ճանապարհներն են: Մինչև Տաշիր գետ այն վերակառուցվեց 2009 թ., իսկ մյուս հատվածը կառուցվել է 2009-2010 թթ. և ներկայումս բարեկարգ է: Ցածր մակարդակի վրա է սպասարկման ոլորտը, հատկապես ջրամատակարարումը, փոստային ծառայությունը։ Բացի այս ամենից, նկատվում է բնակչության աճի կտրուկ անկում:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Գառնիկ Շախկյան “Լոռի. Պատմության քարակերտ էջերը”, Եր. “Հայաստան” 1986թ.
  2. Մելս Բաղդասարյան “Սխրանքի ու փառքի ճամփաներով”, Եր. 2005թ.
  3. Մելս Բաղդասարյան “Հայրենապատում (Շահնազար)”, Եր. “Էն-Վե Փրինթ” ՍՊԸ, 2007թ
  4. Սարգիս Յազիչյանի նոթատետր, ձեռագիր, 1865թ.
  5. Բ.Պ. Մնացականյան, Գ. Պ. Թադևոսյան “ Լոռու կլիման և ջրերը”, Վանաձոր, “Սիմ տպագրատուն” ՍՊԸ, 2007թ.
  6. Մելքոնյան Տաթևիկ, Մեծավան, ինքնուրույն ուսումնասիրություն, ռեֆերատ, Երևան 2010

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]