Նոյեմբերյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Նոյեմբերյան
Noyemberyan landscape.jpg
Կոորդինատներ: 41°10′21″ հս․ լ. 44°59′37″ ավ. ե. / 41.17250° հս․. լ. 44.99361° ավ. ե. / 41.17250; 44.99361
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Տավուշ
Քաղաքապետ Կարեն Աբազյան
Հիմնադրված է 898 թ.
Այլ անվանումներ Բարանա
Մակերես 39.5 կմ²
ԲԾՄ 820 մ
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 5 000[1] մարդ (2015)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն նոյեմբերյանցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (266)
Փոստային ինդեքս 4101
Ավտոմոբիլային կոդ 58
Պաշտոնական կայք noyemberyan.am
##Նոյեմբերյան (Հայաստան)
Red pog.png

Նոյեմբերյանը (հին անունը՝ Բարանա), քաղաք Հայաստանի Տավուշի մարզի հյուսիսում, մարզկենտրոնից 48 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գտնվում է Երևանից 196 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքի մոտ հայ-ադրբեջանական սահմանն է գտնվում։ Մոտակայքի գյուղերը Կողբը, Դովեղը և Ջուջևանն են։ Նոյեմբերյանից հարավ գտնվում է Ոսկեպարի լեռնաշղթայի լանջերը, հյուսիսից և արևմուտքից Գուգարաց լեռնաշղթան։ Մակերեսը՝ 28.93 կմ2։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոյեմբերյանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[2]

Տարի 1831 1897 1926 1939 1959 1970 1980 1989 2001 2004 2015
Բնակիչ 294 1197 1901 2655 3138 4330 5115 6116 5486 5500 5000

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Հայտնի է իր դեղձով։ Կարևոր դեր ունի կաթնամթերքի, հատկապես պանրի արտադրությունը։

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոյեմբերյանի տարածքում կան երկաթի բովեր, պղնձի երևակումներ, սպիտակ ֆելզիտի պաշարներ և հանքային ջրեր։

Առողջապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010 թվականին Հայաստան համահայկական հիմնադրամն իր Գերմանիայի, Ավստրալիայի, Լիբանանի, Շվեյցարիայի տեղական մարմինների և Լիբանանի վարչապետ (2009-2011) Սաադ Հարիրիի ֆինանսավորմամբ հիմնանորոգել է Նոյեմբերյանի քաղաքային հիվանդանոցը[3]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոյեմբերյանը գտնվում է ՀՀ հյուսիսարևելյան լեռնային գոտում, Գուգարաց լեռնաշղթայի արևելյան լանջին՝ Այրում երկաթուղային կայարանից 22 կմ հարավ-արևելք։ Ստույգ տվյալներ չկան այս տարածքում հնագույն բնակավայրերի վերաբերյալ, սակայն նրա անմիջական հարևանությամբ գտնվող 13-րդ դարում կառուցված «Մշկավանքն» ու «Սուրբ Սարգիս» եկեղեցին, «Ղարիչաքար» ամրոցը հուշում են, որ այս տարածքը հնում ևս բնակեցված է եղել։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ Նոյեմբերյանի տարածքում մարդը բնակվել է հին քարե դարից։ Նոյեմբերյանից մոտ 5 կմ արևմուտք գտնվում է Սրոցահանք հանդամասը, որտեղից անցյալում սրոցաքար արտահանվել Պարսկաստան և Թուրքիա։

Հնում Նոյեմբերյանի տարածքը մտել է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի, 10-րդ դարի և 12-րդ դարի սկզբին՝ Տաշիր-Ձորագետի (Կյուրիկյան) թագավորության կազմի մեջ։ 11-րդ դարի վերջում և 12-րդ դարի սկզբին Կյուրիկյան թագավորությունը նվաճեցին սելջուկները, և Նոյեմբերյանի տարածքը միացվեց Գանձակի ամիրայությանը։ 1118-1124 թվականներին վրաց Դավիթ Շինարար թագավորը տարածքն ազատագրեց սելջուկներից և միացրեց Վիրքին։ 1236 թվականից նվաճվեց մոնղոլների կողմից։ 1801 թվականից Նոյեմբերյանի տարածքը միացավ Ռուսաստանին։ 19-րդ դարին այն մտնում էր Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախ գավառի մեջ, 1920-29 թվականին՝ Լոռի-Փամբակի գավառի մեջ։ 1938 թվականից Նոյեմբերյանը համանուն վարչական շրջանի կենտրոնն է։

Ավանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակին Ապարանից այստեղ գալով՝ բնակություն են հաստատում մի քանի հայ ընտանիք։ Մոտակա գյուղերի բնակիչները նորեկներից հարցնում են՝ «Էդ որտեղից եք եկել»։ Նրանք էլ ասում են՝ Ապարանա։ Դրանից հետո գյուղի անունը մնում է Բարանա[4]։

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շրջակայքում կան եկեղեցիներ, գյուղատեղի, գերեզմանոց, Ք.Ա II-հազարամյակի դամբարաններ։ Նոյեմբերյանից 2 կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է պարսպապատ, առանց քարաբուրգերի, «Բերդաղ» կոչվող կիկլոպյան ամրոցը։ Այն ունի 1 հեկտար տարածք։ Մուտքը գտնվում է հարավարևելյան մասում, երկու աշտարակների միջև։ Ներսի կլոր կացարաններն ունեն քառանկյունի օժանդակ կառույցներ։ Նոյեմբերյանի մոտ, դժվարամատչելի մի բարձունքի վրա պահպանվել է «Մրաղանց Արեգունի» կիկլոպյան ամրոցը, որտեղ հայտնաբերվել են մետաղաձուլական հարմարանքներ։ Մոտ 50 մ հեռավորությամբ կան մետաղի հանքախորշեր։ Ամրոցից հայտնաբերվել են բրոնզե մատանի, ապարանջան, սև խեցանաթ, խեցեղեն բեկորներ։ Նոյեմբերյանի հյուսիսային կողմում գտնվում է «Թփի դաշ» (մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հզմ.) կիկլոպյան ամրոցը։ Երեք ամրոցներն էլ պատկանում են Ք.Ա. I հազարամյակին։

Նոյեմբերյանն ունի 1903 թ.-ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի։ Քաղաքի շրջակայքում կան զանազան հնություններ՝ հս. մասում «Թփի դաշ» ամրոցը, 2 կմ հյուսիս-արևելք՝ Բերդատեղի ամրոցը, 2 կմ հարավ-արևմուտք «Ջուխտակեղցի» եկեղեցին (XIII-XIV դարեր)։

Հասարակական կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոյեմբերյանում գործում են հյուրանոցներ, ռեստորաններ, երկու եկեղեցիներ, մեկ հիմնական և մեկ ավագ դպրոցներ, երաժշտական, գեղարվեստի և սպորտ դպրոցներ, 2 մանկապարտեզ, «Սարգիս Զուրաբյանի» անվան նախակրթական վարժարան, «Հույսի կամուրջ» ՀԿ Նոյեմբերյանի մ/ճ-ը, մշակույթի տուն, կինոթատրոն, հեռուստաընկերություն, բժշկական կենտրոն, կապի հանգույց։

Սպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոյեմբերյանը ավանդաբար ակտիվ դերակատարում է ունեցել հայկական սպորտի զարգացման մեջ։ Նոյեմբերյանում տարածված սպորտաձևերն են ըմբշամարտը, վոլեյբոլը, արևելյան մարտարվեստի տարբեր ոճերը, շախմատը և այլն։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2015 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ,»։ Վերցված է 2015 Օգոստոսի 9 
  2. «Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 184»։ Վերցված է 2014 Մայիսի 22 
  3. Վերանորոգվել է Նոյեմբերյանի հիվանդանոցը
  4. Արամ Ղանալանյան (1969). Ավանդապատում. Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ.