Չինարի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Ծառի մասին տես՝ Սոսի 
Գյուղ
Չինարի
Khoranashat-raffi kojian-DCP 5296.jpg
Չինարիի Խորանաշատ վանքը
Կոորդինատներ: 40°50′59″ հս․ լ. 45°34′19″ ավ. ե. / 40.84972° հս․. լ. 45.57194° ավ. ե. / 40.84972; 45.57194
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Տավուշ
Գյուղապետ Սամվել Սաղոյան
Այլ անվանումներ Խորանաշատ
ԲԾՄ 750 մ
Կլիմայի տեսակ մերձարևադարձային
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 1256 մարդ (2012)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն չինարեցի, չինրեցի
Ժամային գոտի UTC+4
##Չինարի (Հայաստան)
Red pog.png

Չինարին, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Ախինջա գետից երկու կիլոմետր դեպի արևելք` աջափնյակում։ Երևանից՝ 235 կմ, մարզկենտրոնից՝ 102 կմ, ՀՀ պետական սահմանից՝ 1, 5 կմ հեռավորության վրա։ Գարդմանի վերջին` արևմտյան լեռնաբազուկի արևմտահայաց լանջի ստորոտում: Այդ վայրը եղել է Ղուլալուի (այժմ` Այգեձոր) ձմեռանոց-բնակատեղին, որն աստիճանաբար վերածվել է հիմնական բնակավայրի:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինարի անունը հավանաբար առաջացել է նրանից, որ այդ հանդամասը կիսող ձորն ի վեր բուսած են եղել հին ու վիթխարի չինարի մեծ ծառեր, որոնցից մի քանիսը մինչև օրս էլ կանգուն մնում են: Այդ մասին կա ոչ շատ հնուց եկած մի ավանդություն, բայց և իրական փաստ[1]:

Ղուլալվեցիները հնուց ի վեր այդ հողերում ցանել են հացահատիկային կուլտուրաներ և հունձը կատարել են մանգաղի հնագույն տեսակով, որը կոչվում էր «չին»: Ի տարբերություն մյուս հողերի, որտեղ հացահատիկ չէին ցանում, այդ չինով հնձվող ամբողջ հանդամասը կոչում էին «Չների կամ Չիների հողեր», «Չների դուզեր»: Աստիճանաբար չներ անունը հանդամասի վրա հաստատվում է և որոշ ձևափոխության ենթարկվելով բարբառի մեջ, դառնում է «չիների», ապա «չինարի», ու այդպես այդ բառը մնում է որպես անուն` նոր հիմնադրած գյուղի վրա` Չինարի:

Պեղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղի արևելյան կողմի լեռնալանջի վերին մասում է գտնվում 13-րդ դարի նշանավոր վանքերից մեկը`Խորանաշատ վանքը, որը մինչ օրս կանգուն է: Խաչի Չալա կողվող հանդամասի աղբյուրից կավե խողովակներով ու ջրհորդաններով կառուցվել է ավան, որը ձգվել է մինչև Պարթևաշեն (Պարթաղի քար) և այնտեղի հին բերդ- ամրոցը: Այդ ջրմուղի երկարությունը մոտ 3 կիլոմետր է: Պարթևաշեն ավանի տարածքում հողի տակ հայտնաբերվել են միջնադարից մնացած նյութական արժեքներ`գործիքներ, իրեր, ամանեղեն, զենքի նմուշներ: Այս վայրում հայտնաբերվել է հազվագյուտ աղացաքար, որը նախատեսված էր հացահատիկ աղալու համար: Այդ աղացաքարն այժմ գտնվում է Այգեձոր գյուղի ալրաղացի մոտ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինարին XIX դարի կեսերից սկսել է առանձնանալ Ղուլալի (այժմ Այգեձոր) գյուղից։ Չինարի գյուղի բնակչությունը 1890 թվականին տեղափոխվել է Այգեձոր (նախկին Ղուլալու) գյուղ: Մինչև 1930-ական թվականները երկու հողերն ու այգիները խառն են եղել և գյուղերի միջև սահմանագիծ չի եղել[1]:

Որպես առանձին բնակավայր հիշատակվում է 1880 թվականից՝ լինելով Ղուլալիի համայնքի կազմում։ Ինքնուրույն համայնքի կարգավիճակ է ստացել XX դարի սկզբին։ Գյուղի վարչական տարածքում է գտնվում XIII դարի սկզբին կառուցված նշանավոր Խորանաշատի վանքը։ Չինարիի կոլեկտիվ տնտեսությունը կազմավորվել է 1931 թվականին, հողի սեփականաշնորհման հետևանքով լուծարվել 1993 թվականին[2]։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղը գտնվում է կլիմայական բարեխառն գոտում, ամռանը միջին ջերմաստիճանը +30 C է, ձմռանը՝ -2 C ։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակերևույթից 750 մ բարձրության վրա։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1890 թվականին Չինարի գյուղում կար 50 տնտեսություն, 210 բնակչով: Առաջին անգամ Չինարի գյուղը, որպես առանձին վարչական միավոր, մարդահամարի է ենթարկվել 1908 թվականին, որի ժամանակ բնակչության թիվը կազմում էր 523 հոգի: Այդ աճի մեծ տարբերությունը պայմանավորված էր Ղուլալուից բնակիչների Չինարի տեղափոխվելով[1]:

1965 թվականին գյուղն ուներ 320 տնտեսություն 1661 բնակչով: Ղուլալուից այդտեղ տեղափոխված հիմնադիր տոհմերն ու տոհմաճյուղերն էին Աղամանք կամ Միրզոյանները, Ջուլհականք, Գյորգունք կամ Պետրոսյանները (Իրիցանք), Չաղալանք, Ղասունք կամ Արզումանանք, Ապերանք, Ռստամանք(Բագրատունի Մելիք Առուստամի սերունդները,որոնք եկել են մայրաքաղաք Անիից և մելիքություն ունեին նաև Գարդմանում` նստավայրը Բարսում ), Պրունանք (Հովակիմյանները), Մակառանք, Պետունք, Վըսկանանք[1]:

Չինարիի ազգաբնակչության փոփոխությունը[3]

Տարի 1897 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2001 2004 2012
Բնակիչ 614 707 1097 1464 1575 1473 1467 1253 1182 1256

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բուսաբուծությամբ, այգեգործությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի, կարտոֆիլի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ

Համայնքն ունի դպրոց, բուժկետ, փոստի բաժանմունք, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Արտակ Կարապետի Տեր Գրիգորյան «Տավուշ (Շամշադին)», Երևան 2013, էջ 182
  2. Տավուշի մարզպետարան, Չինարի
  3. «Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 164»։ Վերցված է 2014 Մայիսի 20