Կապան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Կապան
Զինանշան
Coat of Arms of Kapan.jpg

Kapan new mix.jpg
Տեսարաններ Կապանից
Կոորդինատներ: 39°12′04″ հս․ լ. 46°24′54″ ավ. ե. / 39.20111° հս․. լ. 46.41500° ավ. ե. / 39.20111; 46.41500
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Սյունիք
Այլ անվանումներ մինչև 1990Ղափան
Տվյալ կարգավիճակում Քաղաք թվականից
ԲԾՄ 910 մ
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 42 600[1] մարդ (2016)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն Կապանցի
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +374 (285)
Փոստային ինդեքսներ 3301-3308
Պաշտոնական կայք kapan.am
##Կապան (Հայաստան)
Red pog.png

Կապան, նախկինում Ղափան[2], քաղաք Հայաստանում, Սյունիքի մարզի մարզկենտրոնը։ Գտնվում է երկրի հարավ-արևելքում, Երևանից 320 կմ հարավ-արևելք, Ողջի գետի ափին, Խուստուփ լեռան հյուսիսային ստորոտին, 910 մ բարձրության վրա, մշտական բնակչությունը 2011 թվականանի մարդահամարի արդյունքներով կազմել է 43190 մարդ [3], 2015 թվականի դրությամբ՝ 42 700։ Կապան անունը քաղաքը ստացել է Կապան գետի անունից, որի վրա գտնվում է։

Կապանը որպես քաղաք կազմավորվել է 1928 թվականին։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավից և հյուսիսից շրջափակված է Մեղրու և Բարգուշատի լեռներով։ Քաղաքի տարածքում Ողջի գետը ընդունում է Վաչագան և Կավարտ վտակները։

Պատմա-աշխարհագրական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապանի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է V դարի վերջերին։ Ըստ երևույթին, այդ ժամանակ Կապանը սովորական բնակավայր էր։ X դարից սկսած մատենագիրների մոտ Կապանն արդեն հիշատակվում է որպես քաղաք։ Կապանը X դարի վերջում (հավանաբար 998-1001 թթ. սահմաներում) դարձել է Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը։

Կապանն ուներ դիրքային մի շարք առավելություններ։ Նրա արևմտյան կողմում գտնվող Բաղաբերդ և Բաղակու քար բերդերը ապահովում էին քաղաքի անվտանգությունն արևմտյան և հյուսիս-արևմտյան կողմերից։ Քաղաքի հյուսիսային կողմով անցնում է Կապան գետը, որն այդ մասում առաջացրել է խոր կիրճ՝ խիստ զառիվեր և անտառապատ լանջով, իսկ դիմացը մի քանի հարյուր մետրի հասնող ժայռ էր։ Հարավային կողմով ձգվում էին Արևիքի բարձրաբերձ և ժայռոտ լեռները, որոնք անմատչելի էին դարձնում քաղաքը հարավային կողմից։ Այս է եղել պատճառը, որ քաղաքը հարավային և հյուսիսային կողմերից հարկ չի եղել պարսպապատելու։ Համեմատաբար դյուրին էր քաղաք մտնել արևելյան կողմից, այդ պատճառով էլ քաղաքի այս մասը պարսպապատված է եղել։

1103 թվականին Կապանն ավերման է ենթարկվում սելջուկների կողմից։ Այնուհետև Կապանը մի քանի դար շարունակում է իր գոյությունը, բայց արդեն իբրև ոչ քաղաք, այլ սովորական բնակավայր։ Կապանի բնակչությունը ըստ երևույթին միատարր չի եղել։ Նա ուներ հրեաների հատուկ թաղ։[4]

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապան քաղաքը Սյունիքի մարզկենտրոնն է։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 705-1050 մ /միջինը 910 մ/ բարձրությունների վրա։ Հեռավորությունը մայրաքաղաքից 300 կմ է։ Առաջին անգամ հիշատակվում է 5-րդ դարում։ Միջնադարում եղել է Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաք։ Ավերվել է սելջուկների կողմից 1103 թվականին։ Ներկայիս Կապանը գտնվում է պատմական քաղաքից 10 կմ հարավարևելք Ողջի գետի և նրա Վաչագան, Կավարտ, Գեղանուշ վտակների ու Խուստուփ /3210 մ/ լեռան հարևանությամբ։ Քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1938 թվականին։ 2016 թվականի հունիսի 1-ի գնահատմամբ ունի 43,2 հազար բնակիչ։

ԿԼԻՄԱՅԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես ցանկացած տեղանքի, այնպես էլ Կապանի կլիմայի վրա ազդում է ինչպես ընդհանուր կլիմայական, այնպես էլ տեղական գործոններ։ Ընդհանուր գործոններից է նրա աշխարհագրական դիրքը։ Քաղաքը գտնվում է հս.լ.39օ12՛ վրա, այսինքն՝ մերձարևադարձային կլիմայական գոտու հյուսիսում, որտեղ ամռանը ակտիվանում են հարավից թափանցող արևադարձային տաք և չոր օդային զանգվածները, իսկ ձմռանը հյուսիսից եկող ցուրտ օդը։ Զգալի է նաև Կասպից ծովի ազդեցությունը։ Տեղանքը անհարթ է, բարձրությունների տատանումները գերազանցում են 300 մ-ը։ Հաճախ երբ բնակավայրի բարձրադիր մասերում ձմռանը ձյուն է տեղում, ապա ցածրադիր հատվածներում՝ անձրև։ Հարակից լեռնալանջերի թեքությունները որոնք հասնում են 30-40 աստիճանների բուսածածկի հետ միասին ևս կլիմայաստեղծ ակտիվ գործոններ են։

ԿԼԻՄԱՅ ԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունվարյան բազմամյա միջին ջերմաստիճանը 0օC է, հուլիսյանը՝  23-24 օC: Տարեկան  միջին բազմամյա ջերմաստիճանը11,5 օC: Բացարձակ  նվազագույն ջերմաստիճանը դիտվել  է հունվարին՝-27 օC,իսկ բացարձակ առավելագույնը հուլիսին՝+39օC:  Տարեկան բացարձակ ջերմաստիճանի լայնույթը 66օC: Տեղումների բազմամյա միջին տարեկան քանակը 544մմ է/նվազագույն տարեկան միջինը 380մմ է/: Տեղումների ընդհանուր  քանակի մոտ 55տոկոսը  գալիս է մարտ-հունիս ամիսներին, իսկ 17տոկոսը հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Ամենից տեղումնաշատ ամիսը մայիսն է, իսկ ամենից քիչ  տեղումներ գալիս  են դեկտեմբեր և օգոստոս ամիսներին։ Անսառնամանիք  օրերի թիվը տատանվում է նվազագույնը 165-ից  մինչև   առավելագույնը  240 օրվա։ ՈՒժգին  քամիներ հազվադեպ  են  լինում։ 15մ/վրկ. և  ավելի ուժգնությամբ  քամիներ տարվա կտրվածքով կարող  են  դիտվել ընդամենը 2-3 օր։ Տիրապետող  են հարավարևելյան  և  արևելյան ուղղության  քամիններ 1-3մ/վրկ միջին  արագությամբ։

ԿԱՊԱՆԻ ԿԼԻՄԱՅԻ  ԳԼԽԱՎՈՐ ԲՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիմայի հիմնական բնութագրիչներ Հունվար Փետրվար Մարտ Ապրիլ Մայիս Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմբեր Հոկտեմբեր Նոյեմբեր Դեկտեմբեր Տարեկան
Օդի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը օC 23 26 29 32 35 38 39 38 38 35 29 26 39
Օդի բազմամյա  միջին ջերմաստիճանը օC 0 1,6 5,4 10,7 15,8 19,6 23.3 22.7 18,2 13 6.6 1.8 11.5
Օդի բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը օC -27 -19 -17 -7 -2 2 6 6 -1 -7 -15 -23 -27
Տեղումների բազմամյա միջին  քանակը

մմ

26 30 57 72 100 70 32 26 33 40 34 24 544

ՏԱՐՎԱ  ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ  ՀԵՐԹԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապան քաղաքը  ընկած լինելով մերձարևադարձային և բարեխառն  կլիմայական գոտիների  սահմանագլխում  ունի շատ հստակ  արտահայտված տարվա եղանակների  հերթափոխ։ Համառոտակի բնութագրենք  այդ  հերթափոխը.

Ձմեռ-բնորոշվում  է անկայուն եղանակներով։  Տեղումները հիմնականում գալիս  են  ձյան տեսքով, սակայն  կայուն ձնածածկ չի  առաջանում և այն  ուղեկցվում  է  հալոցքներով։  Երբեմն ձյան  շերտի  բարձրությունը կարող  է  հասնել 25-50սմ-ի, իսկ  ձնածածկույթը  պահպանվել3-ից 5օր։  Ձմռանը  տեղումները կարող են  դիտվել  նաև  անձրևի  տեսքով կապված  հարավարևմյան  տաք  և  խոնավ  օդային  հոսքերի թափանցման հետ։ Սակայն հաճախ թափանցում են նաև արկտիկական չոր  և սառնամանիքային օդ հյուսիսից, Սիբիրից,կամ  կենտրոնական Ասիայի  բարձր  ճնշման մարզերից և առաջացնում  բավականին  ցուրտ  և  պարզկա եղանակներ։

Գարուն-սկսվում  է  վաղ՝փետրվարի կեսերից։ Բնորոշ  են  անկայուն եղանակներով։ Հաճախ  են ամպամած  և  մառախլապատ  եղանակները։Դիտվում են  ուշ գարնանաային  ցրտահարություններ, երբ  արդեն  ծաղկած  են լինում ծառերը։ Ձյան տեսքով  տեղումներ  դիտվել են  ապրիլ-մայիս  ամիսներին :Տեղոումնաշատ սեզոնն է։ Երբեմն լինում են տեղատարափ անձրևներ  և  կարկուտ։

Ամառ-Կապանում  ամռանը շոգ  է  և չոր։ Երբեմն դիտվում են տեղատարափ  անձրևներ,  որոնք կարող են  ուղեկցվել սելավային  հոսքերով։ Օրինակ  1961թվականի հուլիսի  21-ին մեկ  օրվա  ընթացքում  տեղացել է 176մմ  տեղումներ, կամ  ամբողջ տարվա տեղումների  քանակի 1/3 մասը։

Աշուն-երկարատև է՝ սեպտեմբերի  կեսերից մինչև  դեկտեմբերի  կեսերը։ Բնորոշ  են  տաք  եղանակները։  Երբեմն լինում  են  մառախուղներ և  ցրտահարություններ։ Այս  սեզոնին է գալիս տարեկան տեղումների մոտ 1/4-ը։Կապանի կլիման նպաստավոր է արքայախնձորի/կորոլյոկ, /նռան, թզի,դեղձի ,թթի, խաղողի մշակության համար։ Քաղաքի հյուսիսահայաց  լանջերն  ու  գետահովիտները     ծածկված են   անտառներով և  թփերով, որտեղ լավ  աճում  են ընկուզենին,  տխլենին, հոննին,  մոշենու  թփերը։

Կապանի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Միջին բարձր °F (°C) 40
(4)
43
(6)
52
(11)
64
(18)
73
(23)
81
(27)
87
(31)
87
(31)
79
(26)
68
(20)
54
(12)
44
(7)
64.3
(18)
Միջին ցածր °F (°C) 26
(−3)
28
(−2)
35
(2)
45
(7)
53
(12)
60
(16)
66
(19)
64
(18)
58
(14)
48
(9)
38
(3)
30
(−1)
45.9
(7.8)
Տեղումներ դյույմ (մմ) 0.83
(21.1)
0.98
(24.9)
1.42
(36.1)
1.93
(49)
2.64
(67.1)
1.65
(41.9)
0.63
(16)
0.71
(18)
0.83
(21.1)
1.34
(34)
1.18
(30)
0.83
(21.1)
14.97
(380.3)
աղբյուր: {{{աղբյուր 1}}}

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[5]

Տարի 1831 1897 1926 1939 1959 1976 2001 2011 2015 2016
Բնակիչ 196 2272 2658 8511 19315 36351 45711 43190 42700 42600[6]

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապանն արդյունաբերական կենտրոն է։ Տարածքը հարուստ է գունավոր մետաղների, պղնձի պաշարներով։ Հատկապես զարգացած է պղնձարդյունաբերությունը։ Ներկայումս շահագործվում է Կապանի պղնձի հանքավայրը։ Բնակչությունը զբաղվում է նաև գյուղատնտեսությամբ։

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախկին «Կատար» բնակավայրի տարածքում կանգուն է «Կատարի վանք» եկեղեցին։ Հիշարժան կառույցներից են Կատարավանք ամրոցը (X- XVIII դդ)՝ իր օժանդակ շինություններով, Կկոց Քար ամրոցը (X դ), Հալիձորի ամրոցը բազմաթիվ դամբարաններով։ 1723թ Դավիթ Բեկի կողմից վերակառուցվել է Սբ.Աստվածածին եկեղեցին։ Վահանավանք եկեղեցին ներկայացնում է իրենից մի վանական համալիր, իսկ Սբ.Գրիգոր եկեղեցին աչքի է ընկնում բազմաթիվ տապանաքարերով։

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]