Գարեգին Նժդեհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գարեգին Նժդեհ
Գարեգին Առաքել Եղիշեի Տեր-Հարությունյան
Garegin Nzhdeh 4.jpg
հունվարի 11886 - դեկտեմբերի 21, 1955(1955-12-21) (տարիքը 69)
Ծննդավայր Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն
Երևանի նահանգ Նախիջևան Կզնուտ
Մահվան վայր Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ Վլադիմիր
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Կոչում Սպարապետ
Պաշտոն Հայաստանի Հանրապետության հարավային ուժերի հրմանատար
Լեռնահայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի հրամանատար
Մարտեր/պատերազմներ Բալկանյան պատերազմ, 1912 թ., Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռուս-թուրքական ռազմաճակատ՝ Արևմտահայաստանի ազատագրման ռազմագործողություններ՝ 1914-1917 թթ., Անիի ճակատամարտ
Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ
Լեռնահայաստանի պաշտպանություն, 1921 թ.
Պարգևներ
Գեորգիվյան խաչ 2-րդ աստ.
2-րդ աստ.
Գեորգիվյան խաչ 3-րդ աստիճանի
3-րդ աստ.
Սուրբ Վլադիմիրի շքանաշան 3-րդ աստիճանի
3-րդ աստ.
Սուրբ Աննայի շքանշան 4-րդ աստիճանի
4-րդ աստ.
Բալկանյան ժողովուրդների հերոս
Garegin Njdeh Վիքիպահեստում


Գարեգին Նժդեհ (ի ծնե՝ Գարեգին Տեր-Հարությունյան կամ՝ Գարեգին Առաքել Եղիշեի Տեր-Հարությունյան, հունվարի 1, 1886, Երևանի նահանգ և Կզնուտ - դեկտեմբերի 21, 1955, Վլադիմիր), հայ պետական և ռազմական գործիչ, քաղաքագետ-իմաստասեր։

Վաղ կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գարեգին Նժդեհը ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 1-ին Ռուսական կայսրությունում՝ Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի Կզնուտ (այժմ՝ Գյուզնութ) գյուղում։

Սկզբնական կրթությունը ստանալով տեղի ծխական հայկական դպրոցում, իսկ այն փակվելուց հետո Նախիջևան քաղաքի ռուսական դպրոցում՝ ուսումը շարունակում է Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիայում, որտեղ սովորելու ընթացքում էլ, 17 տարեկան հասակից, միանում է հայ ազատագրական շարժմանը։ Այնուհետև մեկնել է Սանկտ Պետերբուրգ և երկու տարի տեղի համալսարանի իրավաբանական բաժնում սովորելով՝ թողնում ուսումը և ամբողջովին նվիրվում հայ հեղափոխության գործին՝ ընդդեմ ցարիզմի ու սուլթանականության։ 1906 թ.-ին անցնում է Բուլղարիա, որտեղ Ռոստոմի աջակցությամբ և մակեդոնական ազատագրական շարժման ղեկավարների միջնորդությամբ ընդունվում է Սոֆիայի սպայական դպրոցը և այն հաջողությամբ ավարտելով՝ 1907 թվականին վերադառնում է Հարավային Կովկաս։

Զինվորական գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1907 թվականին մտնում է ՀՅԴ շարքերը և մասնակցություն բերում պարսկական հեղափոխական շարժմանը։ Զենք և ռազմամթերք տեղափոխելու համար Նժդեհը 1909 թվականին վերադառնում է Կովկաս և ձերբակալվում ցարական իշխանությունների կողմից։ Բանտերում մնալով ավելի քան երեք տարի՝ մեկնում է Բուլղարիա։

Երբ 1912 թվականին սկսվեց Բալկանյան առաջին պատերազմը, և հայերը Թուրքիայի դեմ կռվելու համար (հանուն Մակեդոնիայի և Թրակիայի ազատագրության), բուլղարական բանակի կողքին ստեղծեցին կամավորական վաշտ, որի ղեկավարները եղան Նժդեհն ու Անդրանիկ Օզանյանը։

Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին, «ներման» արժանանալով ցարական կառավարության կողմից, Նժդեհը վերադառնում է Կովկաս՝ Թուրքիայի դեմ մղվելիք պատերազմին մասնակցելու պայմանով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին լինելով զորավար Դրոյի օգնականը 1918 թ-ի գարնանը վարում է Ալաջայի բնակավայր Անիի շրջակայքում կռիվները, որոնցով հնարավորություն ընձեռնեց նահանջող հայկական զորամասերին՝ անկորուստ անցնելու Ալեքսանդրապոլ միաժամանակ, իր մարդկանցով ապահովում է Նիկողայոս Մառի պեղումների արդյունքը հանդիսացող արժեքավոր հնությունների փոխադրումը Անիից։

Մոտենում էր 1918 թվականի մայիսը, վճռվում էր հայոց ճակատագիրը։ Ալեքսանդրապոլում կռվի բռնվելով թուրքական զորքերի դեմ, Նժդեհը իր խմբով նահանջում է Վանաձոր։ Այստեղ էին նահանջել խուճապի մատնված բազմահազար հայ փախստականներ. տեղի ժողովուրդը նույնպես տագնապի մեջ էր։ Սակայն Նժդեհի գլխավորությամբ իրականցվող Վանաձորի եռօրյա հերոսակամարտով՝ հայությունը հաստատեց իր հարատևելու կամքը, և այդ հավաքական կամքի զորացման գործում, անշուշտ, անուրանալի է Նժդեհի դերը։ Վանաձորում վարած կռիվների համար (որոնց ընթացքում վիրավորվել է Նժդեհը) արժանացել է ամենաբարձր քաջության շքանշանի։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն և Լեռնահայաստանի Հանրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի Հանրապետության հռչակումից հետո 1918 թ. վերջին Նժդեհը ՀՀ կառավարության կողմից նշանակվում է Նախիջևանի գավառապետ, իսկ 1919 թ. օգոստոսից՝ Կապանի, Արևիքի և Գողթանի (Կապարգողթ) ընդհանուր հրամանատար։

Նժդեհը երբեմն ստիպված էր լինում չհնազանդվելու վերին իշխանության հրամաններին։ Մասնավորապես, երբ Ալեքսանդր Խատիսյանի կառավարության կողմից նրան հրամայված էր գաղթեցնել պաշարված Գողթանի հայությունը, Նժդեհը մերժեց այն, և, փոխարենը, սրբեց ու տեղահանեց գավառի թուրքական բնակավայրերը։ Ըստ 1920 թվականի օգոստոսին Հայաստանի և բոլշևիկների միջև կնքված զինադադարի, Զանգերզուրը, Արցախը և Նախիջևանը ժամանակավորապես զբաղեցվելու էին կարմիր բանակի կողմից։ Սակայն Նժդեհը որոշում է մնալ Սյունիքում և մենակ չթողնել լեռնահայությանը։ Այդ ծանր օրերին էր, որ Նժդեհը հղացավ և գործի դրեց Դավիթբեկյան ուխտերը։ 1920 թվականի օգոստոսի 25-ին, Կապանի Կավարտ գյուղի եկեղեցում, Նժդեհի զինվորները ուխտեցին Դավիթ Բեկի անունով՝ հավատարիմ մնալ հայրենի երկրի ազատության, իրենց հրամանատար Նժդեհին և կռվել մինչև վերջին շունչը։ Մարտեր մղելով գերակշիռ 11-րդ կարմիր բանակի դեմ մինչև 1921 թվականը, նա միայն լքում է Զանգեզուրը իշխանությունների կողմից երաշխիք ստանալուց հետո, ըստ որի Սյունիքը մնալու էր Հայաստանի կազմում։ 1921 թվականին Նժդեհն իր զինակիցներով անցնում է Պարսկաստան։ Այնտեղ մնալով 4 ամիս, նա շուտով հեռանում է Բուլղարիա։

Հրապարակումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1923 թ-ին լինելով Բուխարեստում, Նժդեհը, տեղի «Նոր Արշալույս» թերթում հանդես է գալիս «Իմ խոսքը - Թե ինչո՞ւ զենք բարձրացրի խորհրդային զորքերի դեմ» հոդվածաշարով։ Այդ տարիներին Նժդեհը հանգամանալից անդրադառնում է Սյունիքի կռիվների պատմությանը՝ 1923-1925 թվականներին ընդարձակ հոդվածաշարով հանդես գալով Բոստոնի «Հայրենիք» ամսագրում։

1924-1925 թթ-ին նա հրապարակումներ է ունենում Պլովդիվում լույս տեսնող «Հայաստան» դաշնակցական թերթում։ Մասնավորապես, 1924 թվականին այստեղ տպագրվում են առանձին գլուխներ նրա «Էջեր իմ օրագրեն»-ից, որը նույն տարի լույս է տեսնում առանձին գրքույկով, Կահիրեում։

1926 թ-ին Նժդեհը սկսում է հանդես գալ Սոֆիայում լույս տեսնող «Արաքս» թերթում, ուր տպագրվում է նրա «Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը» շարքը։

1933 թվականի ամռանը Նժդեհը Դաշնակցության Ընդհանուր ժողովի որոշումով մեկնում է ԱՄՆ։ Նժդեհի հետ ժողովի որոշումով, ԱՄՆ անցավ կուսակցական հայտնի գործիչ Կոպեռնիկ Թանդրճյանը, որին հանձնարարված էր կազմակերպել ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպան Մուխտար-բեյի սպանությունը (վերջինս մասնակից էր արևմտահայերի ջարդերին և արտասահմանում հակահայկական քարոզչության ղեկավարներից էր)։ Նժդեհը պիտի աջակցեր Թանդրճյանին այդ գործում։

Քաղվածք Գարեգին Նժդեհին նվիրված բացիկից

«Ցեղակրոն» շարժումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ցեղակրոնություն

ԱՄՆ-ում Նժդեհը ձեռնամուխ է լինում Դաշնակցության դիրքերի ամրապնդմանը, ինչպես նաև Ցեղակրոն շարժման ծավալմանը՝ երկրի հայաշատ վայրերում Ցեղակրոն Ուխտեր հիմնելով։

1935 թ-ին նա լույս ընծայեց «Ամերիկահայությունը - Ցեղը և իր տականքը» աշխատությունը, միաժամանակ նպատակ ունենալով ընդլայնել Ցեղակրոն շարժումը և այն դարձնել համագաղութային։

1937 թ-ին Հայկ Ասատրյանի հետ, Պլովդիվում սկսում են հրատարակել «Ռազմիկ» ազգայնական թերթը։

1937 թ-ին Սոֆիայում լույս է տեսնում Նժդեհի «Իմ պատասխանը» ուսումնասիրությունը՝ նվիրված Սյունիքի հերոսականին։

Այդ տարիներին Նժդեհի համար վերստին կարևորվում և հրատապ է դառնում հայությանը մոտեցող պատերազմին հոգեբանորեն նախապատրաստելու և նոր բարոյականով սպառազինելու խնդիրը։ Այդ նպատակով, 1937-1938 թթ-ին, Հ. Ասատրյանի, Ն. Աստվածատուրյանի և այլոց հետ նախաձեռնում է Տարոնական շարժումը։

1938-1939 թթ-ին լույս է տեսնում շարժման պաշտոնաթերթը՝ «Տարոնի Արծիվ»-ը։

Ձերբակալությունն ու մահը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նժդեհն իր մասնակցությունն է բերում 1942 թ-ի դեկտեմբերին Բեռլինում ստեղծված ու մինչև 1943 թ-ի վերջը գործած Հայ Ազգային խորհրդի աշխատանքներին (խորհրդի նախագահն էր Արտաշես Աբեղյանը), որի օրգան, «Ազատ Հայաստան»-ի փոխխմբագիրն էր (խմբագիր՝ Աբրահամ Գյուլխանդանյան

1944 թ-ի սեպտեմբերին խորհրդային զորքերը մտան Բուլղարիա։

Aquote1.png Գիտեմ թե ինչ է սպասվում ինձ, բայց և այնպես որոշել եմ մնալ, հակառակ որ կարելիություն ունեմ օդանավով ինձ նետելու Վիեննա։ Չեմ հեռանում, որ հալածանքի չենթարկվեն մեր կազմակերպությունները («Բուլղարիայի Ցեղակրոն Ուխտերը»)։ Մնալու ավելի լուրջ պատճառներ ունեմ... Այսօր կյանքին ես կապված եմ այն չափով միայն, ինչ չափով որ ինձ դեռ պարտական եմ զգում ծառայելու Հայաստանին...» - գրում էր Նժդեհը 1944 թվականի սեպտեմբերին, ձերբակալությունից քիչ առաջ։ Aquote2.png


Կասկածելով Գերմանիայի հետ գաղտնի կապեր ունենալու մեջ, 1944 թ-ի հոկտեմբերի վերջերին, խորհրդային «Սմերշ» բանակային հակահետախուզության գլխավոր վարչության աշխատակիցների կողմից Նժդեհը ձերբակալվում է։ Նրան տեղափոխում են Բուխարեստ, այնտեղից՝ ինքնաթիռով Մոսկվա և բանտարկում Լյուբյանկայում։ 1946 թ-ի նոյեմբերին, Նժդեհին Մոսկվայից ուղարկում են Երևան, ուր դատաքննությունը ավարտվում է 1948 թ-ին. Նժդեհը դատապարտվում է 25 տարվա բանտարկության, ժամկետը հաշվելով 1944 թ-ից (ի դեպ, դատավճիռը կայացվել է ապրիլի 24-ին)։

Նժդեհի ձերբակալությունից հետո, ընտանիքը (կինը և զավակը) Սոֆիայից աքսորվում է Բուլղարիայի Պավլիկենի քաղաքը։

1947 թ-ին Նժդեհը խորհրդային կառավարությանն առաջարկում է հանդուգն մի ծրագիր. սփյուռքում ստեղծել համագաղութային ռազմաքաղաքական կազմակերպություն՝ «Հայկական իռեդենտա», որի նպատակը պետք է լիներ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը և նրա վերամիավորումը Խորհրդային Հայաստանին։ Առաջարկության մեջ Նժդեհը հանգամանալից անդրադառնում էր այդ կազմակերպության ստեղծման՝ պատմականորեն թելադրված անհրաժեշտությանը, նրա ապագա գործունեության ձևերին, կառուցվածքին և այլն։ Թեև Նժդեհի առաջարկությունը լրջորեն հետաքրքրեց խորհրդային ղեկավարներին և մի քանի տարի շարունակ ուսումնասիրվում էր ամենատարբեր ատյաններում, սակայն, ի վերջո, այն մերժվեց։

Գարեգին Նժդեհի գերեզմանը

1948-1952 թթ-ին Նժդեհը գտնվում է Վլադիմիրի բանտում, այնուհետև, մինչև 1953 թվականի ամառը՝ Երևանի բանտում։ Նժդեհին երկրորդ անգամ Երևան բերվելը, ինչպես վկայում է նրա բանտակից Հովհաննես Դևեջյանը, պայմանավորված էր նրանով, որ Նժդեհը դիմում էր գրել խորհրդային ղեկավարությանը՝ առաջարկելով իր միջնորդությունը Դաշնակցության և խորհրդային իշխանության միջև հասկացողություն և գործակցություն ստեղծելու համար։ Այս խնդրի շուրջ երկար խոսակցություններ են տեղի ունենում Հայաստանի անվտանգության նախարարի հետ, որոնց արդյունքում, 1953 թվականին, Նժդեհն ու Դևեջյանը Երևանի բանտից, համատեղ, նամակ են գրում Ս. Վրացյանին (որն այդ ժամանակ Դաշնակցության հետախուզական դպրոցի տնօրենն էր), հորդորելով նրան մերձենալ ռուսներին՝ հակաթուրքական հողի վրա։ Սակայն, Մոսկվայում նպատակահարմար չգտան նամակը ուղարկել և այն մնաց որպես միայն փաստաթուղթ։

Այնուհետև, Նժդեհին նորից տեղափոխում են Վլադիմիր, ուր և մահանում է 1955 թվականիի դեկտեմբերի 21-ին։

Ստանալով բանտային վարչության հեռագիրը Նժդեհի մահվան մասին, եղբայրը՝ Լևոն Տեր-Հարությունյանը, Երևանից շտապ մեկնում է Վլադիմիր։ Նրան հանձնվում են եղբոր զգեստն ու ժամացույցը, իսկ ձեռագրերը՝ ոչ։ Թույլ չի տրվում նաև մարմինը տեղափոխել Հայաստան։ Լևոնը կատարում է եղբոր թաղումը, գերեզմանը ցանկապատել տալիս ու տախտակի վրա, ռուսերեն, պատվիրում գրել՝ Տեր-Հարությունյան Գարեգին Եղիշի (1886-1955)։

Իր մահից տասնամյակներ անց՝ 1992 թ-ի մարտի 30-ին, Նժդեհը անկախ Հայաստանի Հանրապետության դատախազության կողմից արդարացվեց։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Վարդան Գէորգեան, Լեռնահայաստանի հերոսամարտը /1919-1921 թթ./, Պուքրէշ, 1923, 173 էջ, Երեւան, 1991, 189 էջ, Երեւան, 2010, 169 էջ։
  • Աւօ,,Նժդեհ։ Կեանքն ու գործունէութիւնը։ Նշխարներ, Վկայութիւններ'՚, Պէյրութ, 1968, 527 էջ, Լօս Անճելըս, 1989, 524 էջ։
  • Արմէն Սեւան, Բանտարկեալի մը յուշերը. Տառապանքի տարիներ Գ. Նժդեհի հետ, Պուենոս Այրէս, 1970, 204 էջ, Երեւան, 2012, 258 էջ։
  • Մուշեղ Լալայան, Գարեգին Նժդեհի կյանքն ու գործունեությունը, Երևան, 1997։
  • Արցախ Բունիաթյան, Սպարապետի վերադարձը, Երևան, 1999։
  • Արամ Սիմոնյան, Զանգեզուր գոյամարտը 1920-1921 թթ., Երևան, 2000, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/376/ZangezuriGoyapayqar@.pdf
  • Արտակ Վարդանյան, Նժդեհյան մասունքներ, Երևան, 2001։
  • Վլադիմիր Ղազախեցյան, Նժդեհը Զանգեզուրում, Երևան, 2001։
  • Սպարապետ Նժդեհ, Պէյրութ, 2001։
  • Վարագ Առաքելյան, Նժդեհ, Երևան, 1989, 160 էջ։
  • Ռաֆայէլ Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի։ Ասոյթներ, Երեւան, 2001, 248 էջ + 48 էջ ներդիր, -
  • Ռաֆայէլ Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ։ Ամբողջական կենսագրութիւն, Երեւան, 2007։
  • Արմէն Սիւնի, Հայկական վաշտը Բալկանեան պատերազմում 1912-1913 թթ., Սօֆիա, 1926։
  • Արմէն Սիւնի, Հայկական զօրամասը Բալքան-թուրք պատերազմին մէջ, Երեւան, 2009, 68 էջ։
  • Հարությունյան Ավագ, Գարեգին Նժդեհը և 1921 թ. Թավրիզյան դատավարությունը, Երևան, 2001։
  • Գարեգին Նժդեհ, Հատընտիր, Երևան, 2001, երկրորդ լրացված հրատարակություն, Երևան, 2007։
  • Գարեգին Նժդեհ, Երկեր, հատ. 1, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2002, 532 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1187/Njdeh_1.pdf
  • Գարեգին Նժդեհ, Երկեր, հատ. 2, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2002, 504 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1200/Njdeh_erker2.pdf
  • Սեպուհ, Էջեր իմ յուշերէն, հատոր 1, Պոսթըն, 1925, 519 էջ։
  • Սեպուհ, Էջեր իմ յուշերէն, հատոր 2, Պոսթըն, 1929, 315 էջ։
  • Ասլան Ստեփանեան, Յուշեր, Թեհրան, 1966։
  • Սիմոն Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, Գ. հատ., Պէյրութ, 1963, 278 էջ։
  • Սիմոն Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, Զ. հատ., Պէյրութ, 1967, 348 էջ։
  • Սիմոն Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Փարիզ, 1928, Պէյրութ, 1968, Երևան, 1993, 704 էջ։
  • Հրաչիկ Սիմոնյան, 1912-1913 թթ. Բալկանյան պատերազմները և հայերը, Երևան, 2014, 504 էջ։
  • Հայոց պատմություն, հատ. 4, գիրք 1. Նորագույն շրջան. 1918-1945 թթ., Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2010։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկիր Պարգև Տարի
Բուլղարիա Բուլղարիայի Թագավոություն MilitaryOrderBravery-Ribbon.gif Արիության շքանշան Արիության համար 16 նոյեմբերի, 1912
Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն Saint vladimir (bande).png Սուրբ Վլադիմիր շքանշան 3 կարգի 1915, 1918
Order of Saint Anne Ribbon.PNG Սուրբ Աննա շքանշան 4 կարգի 1915
Orderglory rib.png Սուրբ Գևորգի խաչ 3 կարգի 1916
Orderglory rib.png Սուրբ Գևորգի խաչ 2 կարգի 1916

Մեջբերումներ Գարեգին Նժդեհից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Յուրաքանչյուր ազգի պարտականությունը մարդկության հանդեպ նախ և առաջ դրսևորվում է սեփական ազգի կենսունակության պահպանման և սեփական մշակույթի զարգացման ձևով»։

«Բավական չէ իր Ազգի զավակը լինել,պետք է նաև նրա հրաշունչ զինվորը լինել»[1]։

«Ազգային ոգի – ահա՜ գերագույն հերոսը, միա՜կը, մեր պատմության անիվը դարձնող, մեր հավաքական ճակատագիրը վարող հերոսը»։ «Հոգու հիվանդություն ունեն ժողովուրդները, երբ բողոքում են իրենց հայրենիքից»։ «Պիտ պարտվի, պիտ մեռնի կեղծիքը մեր կյանքում, որ ապրի մեր ժողովուրդը»։ «Փոքր ազգերը պարտադրորեն ավելի հայրենասեր պիտ լինեն, քան մեծերը, մենք՝ ավելի, քան բոլորը»։

Նժդեհին նվիրված ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմէն Պօէտ


Նժդեհին


"Ուստի ես սիրում եմ ըստ քաջութեան այսպէս կոչել - Հայկ, Արամ, Տիգրան, որովհետև քաջերի սերունդները քաջերն են, իսկ նրանց միջև եղածներին ով ինչպէս ուզում է, թող կոչի": Մովսէս Խորենացի, "Պատմութիւն Հայոց", գիրք Ա, գլուխ ԼԱ


Հազար կայծակ փայլատակեց մրրիկներում արնաներկ,

Ու շողացին գիշերներում հազարաւոր ասուպներ...

Բայց Թորգոմեան երկրի համար չէր ճառագել մի արև

Հայկի նման ճաճանչափայլ, Արամի պէս հանճարեղ,

Տիգրանի պէս բոցակորով, Տիգրանի պէս լուսահորդ

Եւ քեզ նման Մեծ ու յստակ, ո՜վ Հայ Ցեղի Առաջնորդ։

Չի խաւարի ծիրանավառ հորիզոնում Պատմութեան

Ձեր հանճարի Արեգնային Չորրորդութիւնը Տիտան,

Նա յաւիտեան կ’ծաւալուի Արևելքից Արևմուտք

Եւ կ’պատռի հզօր լոյսով ապագայի քողը մութ։

Հազար գիտուն ու բանաստեղծ կ’առնեն գրիչ ու քնար

Ու երգելով չեն ըսպառի ձեր մեծութիւնն անհընար,

Կ’երգեն Հայոց վսեմ լեզուով ձօներգուներ նորանոր,

Կ’տան դարերը ձեզ վայել յուշարձաններ փառաւոր։

Իսկ ես, զինուորըդ խանդավառ, հայրենապաշտ մի պօէտ,

Բերում եմ քեզ երախտապարտ ժողովրդեան սէրը մեծ,

Երգում եմ քեզ մե՛ծըն Նժդեհ, դու հարազա՛տ ամէնքին,

Արեաց ազգի երջանկութեան ճարտարագէ՛տ ու դարբի՛ն։

  • * * * *

...Կանգնած էր ցեղն Արմենական անկման վիհի եզերքին, (1)

Իր հանճարի հազարամեայ գոհարներով թանկագին.

Կանգնած էր սև անդունդի մօտ անօգնական ու հիւծուած,

Արիւնակից ու այլազգի ոսոխներից հալածուած։

Մահուան կարմիր մրրիկների ամենակուլ երախում

Հայն յօշօտուած բազուկներով մի նոր ելք էր որոնում.

Ազատարար Ցեղեալ Ուխտի քայլերն այնժամ թնդացին,

Հնչեց ձայնը քո Ցեղաշունչ՝ ըՍպարապե՛տ Գարեգին։

Դու փրկութեան լո՛յս նետեցիր ժողովրդին քո ծնկած,

Դո՛ւրս կոչեցիր գերեզմանից դէպի կեանքի դո՛ւռը բաց.

Նա վե՛ր ելաւ գոտեպնդուած, հանեց քաջեր, ո՜վ Ասպետ,

Որ միացան ցեղակրօն քո վաշտերի՛ն Վահագներթ։

  • * * * *

… Ընկաւ Սիւնիքն ու ու հայութեան սիրտը մի պահ դադարեց, (2)

Բայց շողում էր հորիզոնում ոգիդ որպէս վառ արև.

Հա՛յկ, Արա՛մ, Տիգրա՛ն քաջերի և քո՛ լոյսով սեփական

Տանում ես դու Երկիր Նաիրին դէպի պայծառ ապագա՜ն։

Անունըդ խոր երգի նման մարդկանց հոգում ալիքւում,

Թև է տալիս և հիասքանչ դիւցազնութեա՛ն է մղում։

Եւ մեր չքնաղ Հայաստանի վսեմաշուք լեռներում

Իր նոր աշխարհն է կառուցում քեզնով լեցուն մի սերունդ։

Եւ ես՝ նրա ծոցից ելած մի խանդավառ բանաստեղծ –

Բերում եմ քեզ Ցեղահաղորդ Հայ սրտերի սէ՛րը մեծ.

Ձօնում եմ քեզ ե՛րգն այս, Նժդեհ՝ Վահագնապա՛շտ Գարեգին,

Դո՛ւ Հայութեան հզօրութեան ճարտարապե՛տ ու դարբի՛ն։


(1) – Մեծ Եղեռնը…

(2) – Լեռնահայաստանի անկումը…

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]