Ազատան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գյուղ
Ազատան
40°43′26″ հս. լ. 43°49′14″ ավ. ե. / 40.723889° հս. լ. 43.820556° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Շիրակի
Մակերես 38.6 կմ²
Բարձրություն ծովի մակարդակից 1490 մ
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 5787[1] մարդ (2012)
Ազգային կազմ Հայեր
Տեղաբնականուն ազատանցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 312[2]
##Ազատան (Հայաստան)
Red pog.png

Ազատան, գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզում, Մանթաշ գետի աջ ափին։ Գտնվում է մարզկենտրոնից՝ 8 կմ հարավ, բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1490 մ։

Անվանում[խմբագրել]

XIX դարի սկզբերին Ազատանն ունեցել է Գադմա, Խլի Ղարաքիլիսա, Խլղարաքիլիսա, Փոքր Ղարաքիլիսա անվանումները։ Ազատան է վերանվանվել 1946 թվականին։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել]

Խլի Ղարաքիլիսա անվան վերաբերյալ գոյություն ունի հետևյալ ժողողվրդական ստուգաբանությունը։ 5-6-րդ դարերում գյուղում կառուցված եկեղեցու զանգն այնքան մեծ և հնչեղ է լինում, որ տագնապի ժամին դրա ղողանջները տարածվում են ողջ Շիրակով մեկ, ապա հասնում Ղարս և Անի։ Երբ պարսից Նադիր շահը հայտնվում է Շիրակի կողմերում, հրամայում է իջեցնել զանգը և տեղափոխել այն Իրան։ Ճանապարհին զանգը սայլից շրջվում, գլորվում է բլուրն ի վար և խրվում Կարկաչան գետի ճահիճների մեջ ու հավիտյան լռում։ Մի գիշեր գյուղի բնակիչները քահանայի խորհրդով պոկում են զանգի լեզվակը և թաքցնում՝ համարելով այն ժողովրդի գոյատևման խորհրդանշան։ Զանգի լեզվակը ներկայումս պահվում է գյուղի մատուռում։ Այն ունի 1 մ 37 սմ երկարություն և կշռում է 72 կգ։ Այս դեպքից հետո Ղարաքիլիսա գյուղի անվան առջևին կցվում է Խլի /Խուլ/մասնիկը՝ դառնալով Խլի Ղարաքիլիսա, ապա Խլիղարաքիլիսա, այսինքն՝ Խուլ կամ խլացած Ղարաքիլիսա։

Պատմություն[խմբագրել]

Ազատան գյուղը Շիրակի լեռնահովտի ամենախոշոր և խիտ բնակեցված բնակավայր է եղել դեռևս XIX դարի սկզբից։ Գյուղի մոտ 1804 թվականին տեղի են ունեցել ռուս-պարսկական խոշոր բախումներ։ 1826 թվականին Խլի Ղարաքիլիսայում տեղի է ունեցել ահեղ ճակատամարտ պարսկական զորամիավորումների և գյուղի ազգաբնակչության միջև։ Պարսից շահ Հասան Խանը գյուղի վրա գրոհել է երկու ուղղություններով։ Գյուղի պաշտպանները թշնամու դեմ են հանել 500 հոգի, որոնք 120 ժամ շարունակ դիմադրություն են ցույց տվել հակառակորդին։ Սակայն հերոսական պաշտպանություն ցուցաբերած ազգաբնակչությունը չի կարողացել դիմադրել պարսկական բանակին, և գյուղն ամբողջությամբ վերածվել է ավերակների։ Բնակիչներից շատերը գերեվարվել, շատերն էլ զոհվել են, իսկ տները հրի են մատնվել։ Այս ամենը հիշատակվում է Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպում։ Աբովյանն անձամբ է այցելել գյուղ և իր աչքերով տեսել պարսիկների վայրագությունները և ղարաքիլիսեցիների հերոսական պաշտպանությունը։ Ազատանցիները 1918-1920 թվականներին հերոսական ինքնապաշտպանական կռիվներ են մղել թուրքերի դեմ՝ հնարավորություն տալով ազգաբնակչության հիմնական մասին տեղափոխվել առավել ապահով վայրեր։ 1941-1945 թվականներին Հայրենական պատերազմին մասնակցել են 600-ից ավելի ազատանցիներ, որոնցից 332-ը չեն վերադարձել։ Նկարահանվել է նաև Ազատանի մասին պատմող կարճամետրաժ ֆիլմ։

Կլիմա[խմբագրել]

Ազատանն ունի բարեխառն լեռնային կլիմա։ Ձմեռները ցուրտ են և տևական։ Ամեն տարի հաստատվում է կայուն ձնածածկույթ։ Ամառները տաք են և համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան մթնոլորտային տեղումները կազմում են 500-600 մմ տեղումներ։

Բնակչություն[խմբագրել]

Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների 2012 թվականին համայնքի բնակչությունը կազմել է 5857 մարդ։ Բնակիչների մի մասը 1915 թվականի Մեծ Եղեռնից հետո գաղթել և բնակություն է հաստատել Ազատանում։ Գյուղի բնակչության նախնիների մի մասը 1828-1830 թվականներին տեղափոխվել է Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտի շրջանից և Կարսի մարզից։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 44%, կանայք՝ 56%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 29%, աշխատունակներ՝ 52%, հետաշխատունակներ՝ 19%։ [3] 1954 թվականից Հայաստանի տարբեր շրջաններից տեղափոխված եզդիները նույնպես հաստատվում են գյուղում։ Ներկայումս գյուղում կա շուրջ 40 եզդի ընտանիք։ Ազգաբնակչության մոտ 20%-ը կաթոլիկներ են։ Ազատանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[4]

Տարի 1831 1922 1959 1970 1979 1989 2001 2004 2013
Բնակիչ 1450 2940 3039 4000 3956 5616 5117 5175 5017

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Բենիամին և Ազատան համայնքների ոռոգման համար նախատեսված ջրամբար

Բնական լանդշաֆտները սևահողային լեռնատափաստաններ են։ Գյուղի շրջակայքում կան ավազի, բազալտի պաշարներ, որոնք ունեն արդյունաբերական նշանակություն։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները ոռոգվում են Շիրակի ջրանցքի ջրերով։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրեթե ամբողջությամբ օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ կազմելով 1958 հա։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 550 և 624 հա։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Զբաղվում են պտղաբուծությամբ, հացահատիկային, բանջարաբոստանային, կերային կուլտուրաների, կարտոֆիլի մշակությամբ, մեղվաբուծությամբ և անասնապահությամբ։ Նախկինում մեծ մակերես են զբաղեցրել շաքարի ճակնդեղի ցանքատարածությունները, հումքը վերամշակվում էր Սպիտակի շաքարի գործարանում։ Երկրաշարժի արդյունքում գործարանը ամբողջովին ավերվել է, իսկ ցանքատարածությունները գրեթե ամբողջովին վերացվել են։[3] Ազատանն ունի 1003 տնտեսություն։ Գյուղն ունի կաթնամթերքի և պանրի արտադրություն։

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել]

Ազատանում կան սուրբ Ստեփանոս (1865 թ.), Սբ. Աստվածածին եկեղեցիներ և «Սրբատեղի» մատուռ։ Եկեղեցիներից մեկը կաթոլիկ է, իսկ մյուսը առաքելական։ Կաթոլիկ եկեղեցին կառուցել են 7-րդ դարում, վերակառուցվել է 1890 թվականին։ Երկրորդ եկեղեցին կառուցվել է 1460 թվականին։ Դրա տեղում 1865 թվականին կառուցվել է Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին։ Ներկայումս երկու եկեղեցինեն էլ վերանորոգված են և գործող են։ 1980 թվականին բացվել է Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված Ազատանցիների հուշակոթողը (ճարտարապետ՝ Հակոբ Ջիվանյան

Հասարակական կառույցներ[խմբագրել]

Ազատանն ունի միջնակարգ դպրոց (կառուցված 1867 թ.), ակումբ, գրադարան, հիվանդանոց, մանկապարտեզ, անասնաբուժարան և ֆուտբոլի մարզադաշտ։ Գործում է Արամ Խաչատրյանի անվան արվեստի դպրոց։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]