Գուգարք (նահանգ)
Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Գուգարք (այլ կիրառումներ)
Գուգարք (գրաբարում՝ Գուգարաց աշխարհ), Մեծ Հայքի տասներեքերորդ նահանգն էր, որը գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային հատվածում։ Այն սահմանակից էր Վիրքին (Իբերիային) և կարևոր ռազմավարական նշանակություն ուներ՝ պաշտպանելով Հայաստանի հյուսիսային սահմանները։ Գուգարքը հայտնի էր իր բերրի հովիտներով, անտառներով և առևտրական ճանապարհներով։ Նահանգը կարևոր դեր էր խաղում Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքում, իսկ նրա մի շարք գավառներ տարբեր ժամանակներում դարձել են հայ իշխանական տների հենակետեր։ «Աշխարհացոյց»-ում Գուգարքը ներկայացվում է որպես բազմագավառ նահանգ, որն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել Մեծ Հայքի վարչատարածքային կառուցվածքում[1]։
Անվանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Երկիր |  Մեծ Հայք
 |
|---|---|
| Ներառում է | 10 գավառ |
| Գլխավոր քաղաք | Արդահան |
| Այլ քաղաքներ | Կաղարջք, Ծոփ, Կողբաքար |
| Կառավարող տոհմ(եր) | Գուգարաց, Միհրանյաններ |
| Ստեղծվել է | Մ.թ.ա. 189 |
| Վերացել է | Մ.թ. 387 |
| Ներկայիս երկրներ |  Վրաստան,  Հայաստան |
| Ազգային կազմ | |
| Պատմական | Հայեր |
| Ներկա | Հայեր, Վրացիներ |
| Կրոնական կազմ | |
| Պատմական |  Հայ Առաքելական եկեղեցի |
| Ներկա | Հայ Առաքելական եկեղեցի,  Վրաց ուղղափառ եկեղեցի |
 | |
Գուգարքն իբրև «աշխարհ»–ի անուն հին հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում է համեմատաբար հաճախ, սակայն ոչ միշտ նույն ընդգծվածությամբ։ Այն հանդիպում է Մովսես Խորենացու, Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացոյց»–ում և այլ վաղ շրջանի աղբյուրներում՝ որպես Մեծ Հայքի հյուսիսային կարևոր նահանգներից մեկը։ Սկզբնաղբյուրներում գործածվել է հիմնականում մեկ ձևով՝ Գուգարք[1]։ Գուգարք անվան ծագումը սովորաբար կապվում է հին ցեղանունի՝ գուգարների հետ, որոնք, ըստ գիտական մոտեցման, հանդիսացել են այդ տարածքի վաղ բնակիչները կամ քաղաքական միավորման հիմք կազմող բնակչական խումբը։ Այսպես, «Գուգարք» ձևը հաճախ մեկնաբանվում է որպես «գուգարների երկիր» կամ «գուգարների աշխարհ», որտեղ «-արք» վերջածանցը արտահայտում է տարածքային ամբողջություն կամ վարչական միավոր։ Միևնույն ժամանակ որոշ ուսումնասիրություններ Գուգարք անվանումը փորձում են կապել լեզվական ավելի հին շերտերի հետ, սակայն այդ վարկածները բավարար հիմնավորված չեն և չեն ստացել ընդհանուր ընդունում գիտական գրականության մեջ։ Այդ պատճառով առավել ընդունված է ցեղանվանական ծագման բացատրությունը։ Սկզբնաղբյուրներում Գուգարքը հաճախ ներկայացվում է որպես Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանային աշխարհ, որը սահմանակցում էր Իբերիային և ուներ կարևոր ռազմավարական դիրք[2]։
Տարածքային առանձնահատկություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գուգարք նահանգը Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանային կարևոր աշխարհներից մեկն էր, որը ուներ մոտավորապես 46,765 կմ² տարածք և իր աշխարհագրական դիրքով հանդիսանում էր Հայաստանի «հյուսիսային դարպասը»։ Նահանգի տարածքը աչքի էր ընկնում լեռնային բարդ ռելիեֆով, խոր կիրճերով, անտառածածկ լանջերով և ջրառատ գետահովիտներով, ինչը մի կողմից դժվարացնում էր հաղորդակցությունը, իսկ մյուս կողմից ապահովում էր բնական պաշտպանական բարձր մակարդակ[2]։ Գուգարքի տարածքային կառուցվածքում առանձնանում էին Տաշիրքի և Լոռվա սարահարթերը, որոնք համարվում էին նահանգի առավել բարեբեր և տնտեսապես զարգացած շրջանները։ Հատկապես Լոռվա սարահարթը, իր ընդարձակ արոտավայրերով և համեմատաբար հարթ ռելիեֆով, ծառայում էր որպես գյուղատնտեսական և անասնապահական հիմնական կենտրոն՝ հաճախ բնութագրվելով որպես Գուգարքի տնտեսական հիմք։ Այս տարածքներում զարգացած էր ինչպես հացահատիկային մշակությունը, այնպես էլ անասնապահությունը, ինչը պայմանավորված էր բնական պայմանների համադրությամբ։ Նահանգի զգալի հատվածը զբաղեցնում էին Գուգարաց լեռնային համակարգերը և խիտ անտառային գոտիները, որոնք տարածվում էին հատկապես գետային հովիտների երկայնքով։ Կուր գետի միջին հոսանքի ավազանը և նրա վտակների՝ Դեբեդի ու Աղստևի հովիտները ստեղծում էին համեմատաբար մեղմ միկրոկլիմա, որը նպաստում էր այգեգործության և տեղական գյուղատնտեսության զարգացմանը[3]։ Այս բնական պայմանները միաժամանակ ձևավորում էին նաև նահանգի բնակեցման առանձնահատկությունները՝ բնակավայրերը հիմնականում կենտրոնանալով հովիտներում և բաց տարածքներում։ Գուգարքը առանձնանում էր նաև իր ընդգծված ռազմավարական նշանակությամբ, քանի որ հանդիսանում էր Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանային պաշտպանական գոտիներից մեկը։ Հատկապես կարևոր էին Կանգարք և Ջավախք գավառները, որոնք իրենց բարձրադիր դիրքով վերահսկում էին դեպի Վիրք տանող հիմնական ճանապարհները[3]։ Այս հանգամանքը Գուգարքը դարձնում էր ոչ միայն պաշտպանական հենակետ, այլև քաղաքական և հաղորդակցական կարևոր հանգույց։ Կենտրոնական տարածքային հանգույցների առումով առանձնանում էին Տաշիր և Ջավախք գավառները։ Տաշիրը, իր համեմատաբար զարգացած բնակավայրերով և վարչական նշանակությամբ, հետագայում հիմք դարձավ տարածաշրջանային քաղաքական ձևավորումներին, մինչդեռ Ջավախքի բարձրավանդակը՝ իր լճերով և սառնորակ աղբյուրներով, պահպանել էր ինչպես բնական, այնպես էլ ռազմավարական բարձր արժեք՝ հանդիսանալով հյուսիսային սահմանների վերահսկման կարևոր հենակետերից մեկը[4]։
Տարածքային առանձնահատկություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Մեծ Հայքի նահանգներ |
|---|
 |
| Աղձնիք • Այրարատ • Արցախ • Բարձր Հայք • Գուգարք • Կորճայք • Մոկք • Պարսկահայք • Սյունիք • Տայք • Տուրուբերան • Ուտիք • Վասպուրական • Ծոփք • Փայտակարան |
Գուգարք նահանգը Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանային կարևոր աշխարհներից մեկն էր, որը ուներ մոտավորապես 46,765 կմ² տարածք և իր աշխարհագրական դիրքով հանդիսանում էր Հայաստանի «հյուսիսային դարպասը»։ Նահանգի տարածքը աչքի էր ընկնում լեռնային բարդ ռելիեֆով, խոր կիրճերով, անտառածածկ լանջերով և ջրառատ գետահովիտներով, ինչը մի կողմից դժվարացնում էր հաղորդակցությունը, իսկ մյուս կողմից ապահովում էր բնական պաշտպանական բարձր մակարդակ[2]։ Գուգարքի տարածքային կառուցվածքում առանձնանում էին Տաշիրքի և Լոռվա սարահարթերը, որոնք համարվում էին նահանգի առավել բարեբեր և տնտեսապես զարգացած շրջանները։ Հատկապես Լոռվա սարահարթը, իր ընդարձակ արոտավայրերով և համեմատաբար հարթ ռելիեֆով, ծառայում էր որպես գյուղատնտեսական և անասնապահական հիմնական կենտրոն՝ հաճախ բնութագրվելով որպես Գուգարքի տնտեսական հիմք։ Այս տարածքներում զարգացած էր ինչպես հացահատիկային մշակությունը, այնպես էլ անասնապահությունը, ինչը պայմանավորված էր բնական պայմանների համադրությամբ։ Նահանգի զգալի հատվածը զբաղեցնում էին Գուգարաց լեռնային համակարգերը և խիտ անտառային գոտիները, որոնք տարածվում էին հատկապես գետային հովիտների երկայնքով։ Կուր գետի միջին հոսանքի ավազանը և նրա վտակների՝ Դեբեդի ու Աղստևի հովիտները ստեղծում էին համեմատաբար մեղմ միկրոկլիմա, որը նպաստում էր այգեգործության և տեղական գյուղատնտեսության զարգացմանը[3]։ Այս բնական պայմանները միաժամանակ ձևավորում էին նաև նահանգի բնակեցման առանձնահատկությունները՝ բնակավայրերը հիմնականում կենտրոնանալով հովիտներում և բաց տարածքներում։ Գուգարքը առանձնանում էր նաև իր ընդգծված ռազմավարական նշանակությամբ, քանի որ հանդիսանում էր Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանային պաշտպանական գոտիներից մեկը։ Հատկապես կարևոր էին Կանգարք և Ջավախք գավառները, որոնք իրենց բարձրադիր դիրքով վերահսկում էին դեպի Վիրք տանող հիմնական ճանապարհները[3]։ Այս հանգամանքը Գուգարքը դարձնում էր ոչ միայն պաշտպանական հենակետ, այլև քաղաքական և հաղորդակցական կարևոր հանգույց։ Կենտրոնական տարածքային հանգույցների առումով առանձնանում էին Տաշիր և Ջավախք գավառները։ Տաշիրը, իր համեմատաբար զարգացած բնակավայրերով և վարչական նշանակությամբ, հետագայում հիմք դարձավ տարածաշրջանային քաղաքական ձևավորումներին, մինչդեռ Ջավախքի բարձրավանդակը՝ իր լճերով և սառնորակ աղբյուրներով, պահպանել էր ինչպես բնական, այնպես էլ ռազմավարական բարձր արժեք՝ հանդիսանալով հյուսիսային սահմանների վերահսկման կարևոր հենակետերից մեկը[4]։
Վարչական բաժանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գուգարք նահանգը, իր ռազմավարական բարդ կառուցվածքին և սահմանային նշանակությանը համապատասխան, ուներ զարգացած վարչական համակարգ, որը կազմված էր մի քանի խոշոր գավառներից։ Ըստ պատմաաշխարհագրական աղբյուրների՝ նահանգը բաղկացած էր մոտ ինը գավառներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր առանձնահատուկ աշխարհագրական դիրքը, տնտեսական ուղղվածությունը և ռազմավարական նշանակությունը[5]։ Գուգարքի վարչական կենտրոնները պատմական տարբեր ժամանակներում փոփոխվել են՝ արտացոլելով նահանգի քաղաքական զարգացումները։ Վաղ շրջանում որպես բդեշխական նստավայր հանդես էր գալիս Ցուրտավը, որը գտնվում էր հյուսիսային հատվածում։ Ավելի ուշ շրջանից սկսած նահանգի գլխավոր կենտրոնը դարձավ Լոռին (Լոռե), որը կառուցված լինելով Դեբեդ և Ձորագետ գետերի միախառնման վայրում՝ ուներ բնական պաշտպանական առավելություն և վերածվեց տարածաշրջանի կարևոր քաղաքական ու տնտեսական կենտրոնի[6]։
Նահանգի գավառները
- Ձորոփոր – կենտրոնը՝ Կայան (բերդ)
- Կողբոփոր – կենտրոնը՝ Կողբաքար
- Ծոբոփոր – կենտրոնը՝ Ծոբա բերդ
- Տաշիր – կենտրոնը՝ Լոռի (Լոռե բերդաքաղաք)
- Թռեղք (Տրեղք) – կենտրոնը՝ Ծալկա
- Կանգարք – կենտրոնը՝ Կեչուտ
- Վերին Ջավախք – կենտրոնը՝ Կումուրդո
- Կլարջք (Կղարջք) – կենտրոնը՝ Արտանուջ
- Աշոցք – կենտրոնը՝ Աշոցք (բնակավայր)
1. Ձորոփոր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ձորոփորը գտնվում էր Դեբեդ գետի ստորին հոսանքի շրջանում (ներկայիս Թումանյանի տարածաշրջանի մասեր)։ Ինչպես վկայում է անվանումը, այն ընդգրկում էր խոր գետահովիտներ և կիրճային տարածքներ։ Այս գավառը համարվում էր ռազմավարական կարևոր անցումային գոտի, որտեղ բնական քարանձավներն ու դժվարանցանելի տեղանքները հաճախ օգտագործվում էին որպես պաշտպանական ամրություններ[7]։
2. Կողբոփոր[2]
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կողբոփորը տարածվում էր Կողբ գետի հովտում (ներկայիս Նոյեմբերյանի շրջան)։ Այն առանձնանում էր անտառային հարուստ ռեսուրսներով և սահմանային դիրքով՝ հանդիսանալով Գուգարքի և Ուտիք նահանգի միջև կապող միջնորդական գոտի։ Այս հանգամանքը նրան տալիս էր ինչպես տնտեսական, այնպես էլ հաղորդակցական կարևոր դեր[8]։
3. Ծոբոփոր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծոբոփորը գտնվում էր Կուրի աջափնյա շրջանում և ուներ ընդգծված սահմանային բնույթ։ Գավառի տարածքում էր գտնվում Ծոբա բերդը, որը ռազմավարական հենակետ էր։ Իր դիրքի և բերրի հողերի պատճառով այս տարածքը հաճախ դարձել է հայ-վրացական ռազմական և քաղաքական բախումների վայր[1]։
4. Տաշիր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տաշիրը Գուգարքի ամենախոշոր և կենտրոնական գավառն էր, որը ընդգրկում էր Լոռվա ողջ սարահարթը։ Հարթ ռելիեֆը և բարենպաստ կլիման նպաստում էին զարգացած գյուղատնտեսությանը։ Տաշիրը հանդիսանում էր նահանգի տնտեսական հիմքը, իսկ Լոռի բերդաքաղաքը՝ նրա վարչական և քաղաքական կենտրոններից մեկը[9]։
5. Թռեղք (Տրեղք)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թռեղքը գտնվում էր նահանգի հյուսիսարևմտյան բարձրադիր գոտում (ներկայիս Ծալկայի շրջան)։ Այն առանձնանում էր խիստ կլիմայով և բարձր լեռնային պայմաններով։ Գավառը հայտնի էր իր արոտավայրերով և սառնորակ աղբյուրներով, որոնք նպաստում էին հիմնականում անասնապահության զարգացմանը[2]։
6. Կանգարք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կանգարքը գտնվում էր Ջավախքից հարավ-արևելք և համեմատաբար փոքր, սակայն խիտ բնակեցված գավառ էր։ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանում այն ունեցել է տնտեսական ակտիվություն և կարևոր դեր՝ որպես տեղական արտադրության և բնակեցման կենտրոն[7]։
7. Ջավախք (Վերին և Ներքին)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ջավախքը զբաղեցնում էր հրաբխային բարձրավանդակը և բաժանված էր երկու մասի՝ Վերին և Ներքին Ջավախք։ Վերին Ջավախքը ընդգրկում էր Փարվանա լճի շրջակայքը, իսկ Ներքինը՝ Ախալքալաքի տարածաշրջանը։ Գավառը հայտնի էր իր լճերով, սառնաշունչ կլիմայով և անառիկ պաշտպանական դիրքով՝ ներառյալ Թմկաբերդի նման ամրությունները[8]։
8. Մանգլյաց փոր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մանգլյաց փորը գտնվում էր Կուրի վտակների հովիտներում՝ նահանգի հյուսիսային հատվածում։ Այն ուներ ընդգծված պաշտպանական նշանակություն և վերահսկում էր դեպի Թիֆլիս տանող հիմնական ճանապարհները՝ հանդիսանալով կարևոր սահմանային հենակետ[8]։
9. Բողնոփոր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բողնոփորը տեղակայված էր Վիրահայոց լեռների ստորոտներում և սահմանակից էր Վիրքին։ Գավառը աչքի էր ընկնում ակտիվ մշակութային և վարչական կապերով, քանի որ այստեղ ձևավորվում էին հայ-վրացական շփումների կարևոր կենտրոններ[2]։
Մշակույթ, կրթություն և հոգևոր կյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գուգարք նահանգը, լինելով Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանային աշխարհը, առանձնահատուկ դեր է ունեցել ոչ միայն ռազմական և վարչական, այլև մշակութային ու հոգևոր կյանքի ձևավորման գործընթացում։ Նրա աշխարհագրական դիրքը նպաստել է հայ-վրացական մշակութային սերտ փոխազդեցություններին, ինչպես նաև քրիստոնեական դպրության և գրական ավանդույթների տարածմանը։ Գուգարքում վաղ միջնադարից ձևավորվել են կրթական և գրչական կարևոր կենտրոններ, որոնք հետագայում վերածվել են համահայկական նշանակության մշակութային օջախների։ Նահանգի վանական համալիրները եղել են ոչ միայն հոգևոր, այլև գիտական կյանքի կենտրոններ, որտեղ զարգացել են թարգմանչական արվեստը, ձեռագրերի գրությունը և պատմագրական մտածողությունը[10]։ Այս միջավայրում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել միջնադարյան կրթական համակարգը, որը հիմնված էր եկեղեցական դպրոցների վրա։ Մշակութային կյանքում կարևոր դեր է ունեցել բանավոր ավանդույթը՝ բանահյուսությունը, որտեղ արտացոլվել են սահմանային կյանքի բարդությունները, բնակչության ռազմականացված կենցաղը և հյուսիսային լեռնականների դիմակայության պատմական հիշողությունը։ Այս ավանդույթները փոխանցվել են սերնդեսերունդ՝ պահպանելով տարածաշրջանի ինքնատիպ մշակութային դիմագիծը[11]։
Հոգևոր և պատմական հուշարձաններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Օձունի տաճար
Գուգարքի ամենանշանավոր հոգևոր կենտրոններից է Օձունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը համարվում է վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության կարևորագույն օրինակներից մեկը։ Տաճարը առանձնանում է իր յուրահատուկ ճարտարապետական լուծումներով և կոթողային հուշակառույցներով։ Այն դարեր շարունակ եղել է Գուգարաց բդեշխության հոգևոր կենտրոններից մեկը և կարևոր դեր է ունեցել տարածաշրջանի կրոնական կյանքի կազմակերպման մեջ[12]։
Լոռի բերդ
Տաշիր գավառում գտնվող Լոռի (Լոռե) բերդաքաղաքը Գուգարքի քաղաքական և վարչական ամենակարևոր կենտրոններից էր։ Կառուցված լինելով Դեբեդ և Ձորագետ գետերի միախառնման վայրում՝ այն ուներ բնական պաշտպանական առավելություններ։ 11-րդ դարում Լոռին դարձել է Կյուրիկյան թագավորության մայրաքաղաքը և վերածվել է կարևոր առևտրական և քաղաքային կենտրոնի, որտեղ հատվել են տարածաշրջանային և միջազգային առևտրային ուղիները[13]։
Լոռի բերդաքաղաք․ միջնաբերդ
Լոռի բերդաքաղաք, եկեղեցի
Լոռի բերդաքաղաք, բաղնիք
Լոռի բերդաքաղաք, բաղնիք
.JPG)
.JPG)
Ջավախքի ամրոցներ՝ Թմկաբերդ
Ջավախք գավառի ամենահայտնի ամրոցներից է Թմկաբերդը (Թմուկ), որը տեղակայված է Կուր գետի ավազանում և հայտնի է իր անառիկ դիրքով։ Այն ոչ միայն ռազմական նշանակություն ուներ, այլև մտել է հայ գրականության մեջ՝ Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» ստեղծագործության միջոցով։ Ջավախքում առանձնանում են նաև Ախալքալաքի և Ծունդայի ամրոցները, որոնք վերահսկել են հյուսիսային ռազմավարական ուղիները[13]։
Հաղպատ և Սանահին
Գուգարքի մշակութային կյանքի բարձրակետը համարվում են Հաղպատ և Սանահին վանական համալիրները։ Սանահինը եղել է գիտական և կրթական կենտրոն, որտեղ զարգացել են «յոթ ազատ արվեստները» և գործել է Գրիգոր Մագիստրոսի հիմնած կրթական միջավայրը։ Հաղպատը, իր հերթին, հայտնի է եղել որպես գրչության և ձեռագրերի ստեղծման ու պահպանման կենտրոն, որտեղ ձևավորվել են հայկական միջնադարյան ձեռագրական արվեստի բարձրարժեք նմուշներ[13]։
Ախթալա (Պղնձահանք)
Գուգարքի հյուսիսային հատվածում գտնվող Ախթալայի վանքը առանձնանում է իր որմնանկարներով և մշակութային բազմաշերտությամբ։ Այն եղել է ինչպես հոգևոր, այնպես էլ տնտեսական կենտրոն՝ կապված հանքարդյունաբերության հետ։ Ախթալան համարվել է հայ-քաղկեդոնական մշակույթի կարևոր օջախ, ինչը վկայում է Գուգարքի բազմամշակութային բնույթի մասին[12]։
Տնտեսական և առևտրային կյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գուգարքի տնտեսությունը հիմնված էր բնական հարստությունների բազմազանության և տարանցիկ առևտրի վերահսկման վրա։ Նահանգը համարվում էր Մեծ Հայքի կարևոր տնտեսական գոտիներից մեկը, որտեղ համադրվել են հանքարդյունաբերությունը, անասնապահությունը և արհեստագործությունը։ Հանքարդյունաբերությունն ու մետաղագործությունը առանձնահատուկ զարգացում էին ստացել, հատկապես Տաշիրի և հյուսիսային գավառների տարածքներում։ Ախթալայի և հարակից շրջանների պղնձի, երկաթի և արծաթի հանքերը հիմք էին հանդիսանում դարբնության, զինագործության և ոսկերչության զարգացման համար[8]։ Այս հանգամանքը Գուգարքը դարձնում էր նաև ռազմական արտադրության կարևոր կենտրոն։Անտառային ռեսուրսները լայնորեն օգտագործվում էին շինարարության և կենցաղային արհեստների մեջ։ Փայտամշակման և փորագրության ավանդույթները այստեղ հասել էին բարձր գեղարվեստական մակարդակի, ինչի վկայությունն են միջնադարյան վանական համալիրների դռներն ու կահույքային տարրերը։ Անասնապահությունը հատկապես զարգացած էր Ջավախքի և Տաշիրի բարձրավանդակային տարածքներում, որտեղ բնական արոտավայրերը նպաստում էին խոշոր եղջերավոր անասնապահության և բրդի արտադրության զարգացմանը։ Առևտրային կյանքում կարևոր դեր ունեին Լոռի և շրջակա քաղաքային կենտրոնները, որոնք հանդես էին գալիս որպես տարանցիկ շուկաներ։ Այստեղ իրականացվում էր ապրանքների փոխանակում՝ հայկական մետաղագործական արտադրանքը փոխանակելով հյուսիսից բերվող մորթիների, աղի և այլ ապրանքների հետ[7]։
Տրանսպորտային համակարգ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գուգարքի ճանապարհային ցանցը ձևավորվել էր նրա լեռնային ռելիեֆի և Կովկասի ու Հայաստանի միջև կապող օղակ լինելու հանգամանքով։ Նահանգը հանդիսանում էր կարևոր միջանցք, որով անցնում էին ինչպես առևտրական, այնպես էլ ռազմական ուղիներ։ Միջազգային տարանցիկ ճանապարհները կապում էին Հայաստանը Վիրքի (Վրաստան) հետ՝ սկսվելով Այրարատից, անցնելով Լոռու ձորով և Տաշիրով՝ հասնելով դեպի Թիֆլիս։ Այս ուղիները ռազմավարական մեծ նշանակություն ունեին, քանի որ ապահովում էին Հայաստանի հյուսիսային կապերը։ Գետահովիտային հաղորդակցությունը հիմնականում իրականացվում էր Դեբեդի, Աղստևի և Կուրի ավազաններով[11]։ Այս բնական միջանցքները միաժամանակ վերահսկվում էին ամրոցային համակարգով, որը թույլ էր տալիս վերահսկել յուրաքանչյուր նեղ անցուղի։ Տրանսպորտային համակարգում առանձնահատուկ նշանակություն ունեին կամուրջները, որոնցից ամենահայտնին Սանահինի միջնադարյան կամուրջն էր՝ Դեբեդի վրա, որը համարվում է հայկական ճարտարապետության բարձրարժեք ինժեներական նմուշներից մեկը։ Լեռնանցքներն ու կիրճերը, որոնք հայտնի էին որպես «Գուգարաց դռներ», անհրաժեշտության դեպքում կարող էին արագորեն փակվել՝ վերածելով ամբողջ նահանգը բնական ամրոցի, ինչը Գուգարքին տալիս էր բացառիկ պաշտպանական առավելություն[14]։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 Անանիա Շիրակացի (Երևան, 1944:). Աշխարհացոյց.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link) - 1 2 3 4 5 6 Հակոբյան, Թադևոս (1984). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան: Երևանի պետական համալսարան.
- 1 2 3 4 A. E. Redgate The Armenians. — Oxford: Blackwell, 2000. — P. 202.
- 1 2 Claudius Ptolemaeus (Vicenza, 1475). Geographia.
- ↑ Cyrille Toumanoff Studies in Christian Caucasian history. — Washington: Georgetown University Press, 1963.Բնօրինակ տեքստ (անգլ.)'
- ↑ Հայաստանի ազգային ատլաս, հատոր Բ. Երևան: «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն» ՊՈԱԿ. 2008.
- 1 2 3 Երեմյան Ս. Տ. (Երևան, 1963:). Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link) - 1 2 3 4 «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, Թ.Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան - Տարոն». www.nayiri.com. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 12-ին.
- ↑ Մկրտչյան Շ.Մ (1988). Լոռու պատմական հուշարձանները. Երևան: «Հայաստան» հրատարակչություն.
- ↑ Hewsən R., (Chicago, 2001.). Armenia: A Historical Atlas.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link) - 1 2 Լ. Բաբայան (1964). «Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում». Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա.
- 1 2 Մկրտչյան Շ.Մ (1988). Լոռու պատմական հուշարձանները. Երևան: «Հայաստան» հրատարակչություն.
- 1 2 3 Եղիազարյան Հ.Ա. (1960). Լոռի. Պատմական հուշարձանները և նրանց վիմական արձանագրությունները. Երևան: «Հայաստան» հրատարակչություն.
- ↑ Մանանդյան Հ. (Երևան, 1936:). Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ հավելյալ կետադրություն (link)
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Անանիա Շիրակացի։ Աշխարհացոյց։ Երևան, 1944։
- Հակոբյան Թ. Խ. Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն։ Երևան: Երևանի պետական համալսարան, 1984։
- Redgate A. E. The Armenians։ Oxford: Blackwell Publishers, 2000.
- Ptolemaeus Claudius. Geographia։ Vicenza, 1475.
- Հայաստանի ազգային ատլաս։ Հատոր Բ։ Երևան: «Գեոդեզիայի և քարտեզագրության կենտրոն» ՊՈԱԿ, 2008։
- «Պատմական բառարան. Բղեժ»։ mar-amirchanyan.livejournal.com (մուտք՝ 12.03.2022)։
- Եղիազարյան Հ. Ա. Լոռի. Պատմական հուշարձանները և նրանց վիմական արձանագրությունները։ Երևան: «Հայաստան», 1960։
- Հակոբյան Թ. Խ., Մելիք-Բախշյան Ս. Տ., Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան. Տարոն։ (մուտք՝ 12.03.2022)։
- Խորենացի Մ. Հայոց պատմություն։ Երևան, 1981։
- Toumanoff Cyrille. Studies in Christian Caucasian History։ Washington: Georgetown University Press, 1963.
- Երեմյան Ս. Տ. Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի։ Երևան, 1963։
- Մկրտչյան Շ. Մ. Լոռու պատմական հուշարձանները։ Երևան: «Հայաստան», 1988։
- Hewsen Robert H. Armenia: A Historical Atlas։ Chicago: University of Chicago Press, 2001.
- Բաբայան Լ. Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիա, 1964։
- Մանանդյան Հ. Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները։ Երևան, 1936։