Արարատ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Արարատ (այլ կիրառումներ)
Արարատ
Mount Ararat from Artashat (28mm).jpg
Արարատը Արտաշատ քաղաքից
Տեսակ լեռ
Երկիր Թուրքիա
Տեղադրություն Թուրքիա Աղրի, Բայազետ, Թուրքիա
Մասն է Հայկական լեռնաշխարհ
Լեռնային համակարգ բաղադրյալ հրաբուխ
Վերջին ժայթքում 1840
Բարձրություն (ԲԾՄ) 5165 մ
Առաջին վերելք 1829 թ-ի սեպտեմբերի 27
Ֆրիդրիխ Պարրոտ
Խաչատուր Աբովյան
Սմիթսոնիան կոդ 213040
##Արարատ (Թուրքիա)
RedMountain.svg
##Արարատ (Հայաստան)
RedMountain.svg
Commons-logo.svg Պատկերներ Վիքիպահեստում

Արարատ (թուրք.՝ Ağrı Dağı, քրդ.՝ Çiyayê Agirî, գրաբար՝ Մասիս), հանգած հրաբուխ Հայաստանի, Իրանի և Թուրքիայի սահմանի մոտ՝ Արաքս գետի աջ ափին, ներկա սահմանից 32 կմ հեռավորության վրա, իսկ Իրանի սահմանից՝ 16 կմ։ Ունի երկու գագաթ՝ մեծ (Մասիս՝ 5165 մ) և փոքր (Սիս՝ 3925 մ)[1]։ Հայկական լեռնաշխարհի և Թուրքիայի ամենաբարձր լեռն է[2]։ Արարատի լեռնային զանգվածն ունի շուրջ 40 կմ տրամագիծ։

Մասիսն ունի դեպի հյուսիս թեքված զառիթափ ու ժայռոտ գագաթ՝ 12 կմ² հիմքի մակերեսով, աշխարհի ամենաբարձր գագաթներից է (բարձրությունը՝ 5165 մ), իսկ հարաբերական բարձրությամբ (ստորոտից՝ մինչև գագաթ) առաջինը՝ 4300 մ։ Հյուսիսարևելյան լանջին է «Վիհ Մասեաց» կամ «Փլած Մեծի լերինն» անունով խորխորատը, որը ձգվում է ստորոտից գագաթ շուրջ 10 կմ, իսկ գագաթի մոտ նրա առավելագույն խորությունը հասնում է 1000 մետրի։ Գագաթը պատված է հավերժական ձյունով, որից սկիզբ է առնում մոտ 30 սառցադաշտ։ Հարավարևմտյան լանջին դրանք իջնում են մինչև 3850-3950 մ, բայց Մասյաց վիհում սառույցն իջած է մինչև 2754 մ բարձրության։

«Արարատ» անվանումը ծագել է Վանի թագավորության հին եբրայերեն անվանումից։ Լեռան հայերեն ավանդական անվանումը Մասիս է, որի հոգնակին՝ Մասիք, կարող է վերաբերվել երկու լեռնագագաթներին։ Մովսես Խորենացին իր «Հայոց պատմություն» գրքի մեջ, Մասիս անվանումը կապում է Հայկ նահապետի ծոռ՝ Ամասիա թագավորի անվան հետ, որը ըստ ավանդության լեռն անվանել է իր անունով։ Լեռան թուրքերեն անունը Ağrı Dağı է, ağrı՝ բառացի թարգմանաբար նշանակում է ցավ, տառապանք։

Արարատ լեռը հաճախ ասոցացվում է Աստվածաշնչի Արարատ լեռան հետ։ Ըստ Ծննդոց գրքի՝ Նոյան տապանն իջել է Արարատի վրա։ Հին Կտակարանի Ծննդոց գրքի ութերորդ գլխի չորրորդ մասի համաձայն՝ Ջրհեղեղից հետո Նոյան տապանը նստել է «Արարատի լեռների» վրա։

Արարատ լեռը Հայաստանի կարևոր ազգային խորհրդանիշներից է և համարվում է «սուրբ լեռ»։ Մեծ տեղ ունի հայ գրականության և մշակույթի մեջ։ Նոյան տապանի հետ այն պատկերված է Հայաստանի գերբի վրա։ Արարատ լեռը պատմականորեն ասոցացվել է Հայաստանի հետ և լայնորեն ճանաչվել որպես Հայաստանի սկզբունքային ազգային խորհրդանիշ։ Այն աշխարհագրորեն տեղակայված է պատմական Հայաստանի թագավորությունների կենտրոնում, որի համար էլ համարվում է հայերի պատմական հայրենիքի մի մասը։ Հայերի համար այն հայտնի է որպես «սուրբ լեռ» հիմնականում աստվածաշնչային ջրհեղեղի պատմության պատճառով։ Արարատն անվանվել է Հայաստանի ապրանքանիշ, Հայաստանի այցեքարտ և «ավելի քան լեռ հայերի համար»:

19-րդ դարում, երբ հայկական պետություն գոյություն չուներ, Արարատը խորհրդանշում էր հայկական պետականությունը։ Հայաստանի առաջին հանրապետությունը՝ հայկական ժամանակակից առաջին պետական կառույցը, որը գոյություն է ունեցել 1918-1920 թվականներին, հաճախ անվանվել է Արարատյան Հանրապետություն կամ Արարատի Հանրապետություն, քանի որ այն կենտրոնացած էր Արարատյան դաշտում[3][4][5]։

Արարատ բարձրանալու առաջին փորձը կատարվել է Միջնադարում։ Պատմության մեջ գրանցված լեռան առաջին հաջողված վերելքը գրանցվել է 1829 թվականին, երբ առաջին անգամ Արարատի գագաթը բարձրացավ Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր Իոհանն Ֆրիդրիխ Պարրոտը, որին ուղեկցում էին Խաչատուր Աբովյանը, երկու գյուղացիներ՝ Հովհաննես Այվազյանը, Մուրադ Պողոսյանը և երկու ռուս զինվորներ՝ Ալեքսեյ Զդոռովենկոն, Մատվեյ Չալպանովը։

Անվանումներ և ստուգաբանություն

Երևանը Արարատի ֆոնին
Մեծ Մասիսը
Փոքր Մասիսը

«Արարատ» (եբր.՝ אֲרָרָט‎) անվանումը ծագել է Վանի թագավորության հին եբրայերեն անվանումից[6]։ Չնայած Եվրոպական լեզուներում այն հայտնի է Արարատ անվամբ[7], բնիկների մոտ այդ անվանումն այդքան էլ տարածված չէ[8]։

Լեռան հայերեն ավանդական անվանումը Մասիս է, որի հոգնակին՝ Մասիք, կարող է վերաբերվել երկու լեռնագագաթներին[9]։ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» գրքի մեջ, Խորենացին Մասիս անվանումը կապում է Հայկ նահապետի ծոռ՝ Ամասիա թագավորի անվան հետ, որը լեռն անվանել է իր անունով[9]։ Ըստ ռուս արևելագետ Անատոլի Նովոսելցևի՝ «Մասիս» բառը ծագել է պարսկերեն «մեծ» կամ «լայն» բառից։ Միջին պարսկերենում masist նշանակում է «ամենամեծ(ը)»[10]։ Այսօր Մասիս և Արարատ բառերը հայերենում հավասարազոր են օգտագործվում[11][12]։

Լեռան թուրքերեն անունը Ağrı Dağı (օսման.՝ اغـر طﺎﻍ Ağır Da, ağrı-ի լեռ) է, ağrı բառացի թարգմանաբար նշանակում է ցավ, տառապանք[10][13][14]։ Այս անունը հայտնի է ուշ Միջնադարից։[10]

Լեռան պարսկերեն անվանումը کوه نوح, Kūh-e Nūḥ, է, որը թարգմանաբար նշանակում է Նոյան լեռ[15]։ Քրդերեն անվանումներն են՝ Çiyayê Agirî[16][17] (հրե լեռ) և Grîdax։

Ըստ Նիկողայոս Ադոնցի[18] և Վլադիմիր Մինորսկու[19]՝ Ստրաբոնի «Աշխարհագրության» մեջ նշված ’Áβος, Abos և Νίβαρος, Nibaros լեռները Արարատի երկու լեռնագագաթներն են։

Քաղաքական սահմաններ

Արարատ լեռը գտնվում է Թուրքիայի, Հայաստանի, Ադրբեջանի և Իրանի միջև։ Այն Իրանի և Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջևանի սահմաններից հեռու է 16 կմ, իսկ Հայաստանից՝ 32 կմ։

16-րդ դարից մինչև 1828 թվականը Մասիսը և լեռան հյուսային ստորոտները, ինչպես նաև Սիսի արևելյան ստորոտները Պարսկաստանի կազմում էին, իսկ լեռնաշղթան՝ Օսմանապարսկական սահմանի մի մասն է։ 1826-28 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, Թուրքմենչայի պայմանագրով Պարսկաստանի կողմից կառավարվող տարածքը մտնում է Ռուսասական Կայսրության կազմի մեջ։ Սիսը դառնում է այն կետը, որտեղ միակցվում էին Թուրքիայի, Պարսկաստանի և Ռուսական Կայսրության սահմանները։ Ժամանակակից միջազգային սահմանները ձևավորվել են 20-րդ դարում։ 1920 թվականի թուրք-հայկական պատերազմից հետո լեռը անցնում է Թուրքայի տիրապետության տակ[20] և Թուրքայի պաշտոնական մասը համարվում՝ 1921 թվականին կնքված Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով։ 1932 թվականի Թեհրանի կոնվենցիայով Իրանի սահմանը փոխվում է ի օգուտ Թուրքիայի՝ նրան է հանձնվում Սիսի արևելյան թևը[21]։ Իրանաթուրքական սահմանն այժմ անցնում է Սիսի կողքով։

Սիսը կանոնավոր կոնաձև լեռ է՝ տեղադրված Մասիսից հարավ-արևելք։ Գագաթնային մասը (1,5 հա) ալիքավոր հարթավայր է՝ ծածկված ժայռերով, քարակույտերով։ Սիսի լանջերը բավականաչափ զառիթափ են և մասնատված, զուրկ հավերժական ձյունից և սառցադաշտերից։ Գագաթները բաժանվում են 2688 մ ձգվածություն ունեցող տաշտաձև թամբարդով։ Լեռան հիմքի մակերեսը գրավում է 1200 կմ² տարածք, իսկ պարագիծը 130 կմ է։

2800-3000 մ բարձրությունների վրա այստեղ նկատելի են անթրոպոգենյան շրջանի հետքեր՝ լանջերն ու հատկապես մերձգագաթնային սարավանդները ծածկված են հողմահարված հրաբխային ապարների քարակարկառներով, որոնք անվանում են «քարե ծովեր»։

Գագաթների միջև հեռավորութունը 11 500 մ է։ Մասիսը ունի դեպի հյուսիս թեքված զառիթափ ու ժայռոտ գագաթ՝ 12 կմ² հիմքի մակերեսով, աշխարհի ամենաբարձր գագաթներից է (բարձրությունը՝ 5165 մ), իսկ հարաբերական բարձրությամբ (ստորոտից՝ մինչև գագաթ) առաջինը՝ 4300 մ։ Հյուսիսարևելյան լանջին է «Վիհ Մասեաց» կամ «Փլած Մեծի լերինն» անունով խորխորատը, որը ձգվում է ստորոտից՝ գագաթ շուրջ 10 կմ, իսկ գագաթի մոտ նրա առավելագույն խորությունը հասնում է 1000 մետրի։ Գագաթը պատված է հավերժական ձյունով ստորին սահմանը (4100-4250 մ), որոնցից սկիզբ է առնում մոտ 30 սառցադաշտ։ Հարավարևմտյան լանջին դրանք իջնում են մինչև 3850-3950 մ, բայց Մասյաց վիհում սառույցն իջած է մինչև 2754 մ բարձրությունը։

Աշխարհագրություն

Արարատ լեռը գտնվում է Թուրքիայի Արևելյան Անատոլիայի շրջանում՝ Բայազետի և Իգդիրի միջև՝ Իրանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջևանի սահմաններին մոտ՝ Արաքս և Արածանի գետերի միջև[22]։ Գագաթը գտնվում է թուրք-իրանական սահմանից մոտ 16 կմ արևմուտք և 32 կմ հյուսիս՝ հայ-թուրքական սահմանից։ Արարատյան դաշտը ընկած է լեռան հյուսիսարևմտյան և արևմտյան հատվածներում։

Բարձրություն

Շատ գիտնականներ դեռ ընդունում են, որ Արարատը ծովի մակարդակից բարձր է 5165 մ։ Այլ աղբյուրներ, ինչպիսին օրինակ՝ Շաթլի ռադարային տոպոգրաֆիայի առաքելության (Shuttle Radar Topography Mission (STRM)) տվյալներն են[23], որոնք ստուգելի են և հանրային սեփականություն են և 2007 թվականին իրականացված GPS չափումները ցույց են տալիս, որ լեռն ունի 5137 մ բարձրություն։ Վերջին տվյալն ավելի ճշգրիտ է. բարձրությունը կարող է սահմանվածից ավելի փոքր լինել՝ գագաթի մշտական հաստ ձյունածածկույթի պատճառով։ 5137 մետր բարձրությունն է կիրառվում նաև մի շարք տոպոլոգիական քարտեզներում[24]։

Գագաթի սառցագլխարկ

Արարատի գագաթը պատված է հավերժական սառցույթով, որը մոտ 1957 թվականից սկսել է փոքրանալ։ Ուշ 1950-ականներին Բլումենթալը[25] հետազոտել է և պարզել, որ կան գագաթի ձյունից գոյացած 11 սառցադաշտեր, որոնք ծածկում են շուրջ 11կմ2 մակերես։ Հյուսիսային լանջին սառույցն ունի 3900 մետր, իսկ հարավային լանջին՝ 4200 մետր բարձրություն[25]։ Օդային լուսանկարչության և դիստանցիոն զոնդավորման տվյալների հիման վրա Սարիյական[26][27] և այլք հետազոտել են սառցագլխարկի մակերեսի փոփոխությունը 1976 և 2011 թվականներին։ Նրանք հայտնաբերել են, որ սառցագլխարկը կրճատվել է, 1976-ին՝ հասնելով 8,0 կմ2, իսկ 2011-ին՝ 5,7 կմ2։ Նրանք հաշվարկել են նաև, որ 1976-2011 թվականների ժամանակահատվածում, Արարատ լեռը կորցրել է իր սառցե տարածքների շուրջ 29%-ը՝ 35 տարիների ընթացքում տարեկան կորցնելով մոտ 0,07 կմ2 տարածքով սառույց։ Այս ցուցանիշները համապատասխանում են Թուրքիայի մյուս լեռների սառցագլխարկների կրճատման տվյալների հետ[27]։ Բլումենթալը[25] հաշվարկել է, որ ուշ Պլեյստոցենում սառցապատ հատվածն ունեցել է 3000 մետր բարձրություն՝ ստեղծելով 100 կմ2 մակերեսով սառցագլխարկ։

Կլիմա և բուսականություն

Արարատ լեռան վրա լավ արտահայտված է կլիմայական ուղղաձիգ գոտիականությունը։ Ձմեռը խիստ է, կայուն ու հզոր ձյունածածկույթով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է –6 °C-ից (ստորոտում) մինչև +20-25 °C (գագաթին), հուլիսին` +26 °C-ից (ստորոտում) մինչև 0 °C և պակաս (գագաթում)։

Արարատի գիտական նվաճման պատմության մեջ լուրջ քայլ կատարեց ֆրանսիացի բնախույզ Պիտոն դե Տուրնեֆորը։ Բացառիկ բույսեր փնտրելու և լեռնային բուսականության բնականոն դասավորությունը ուսումնասիրելու մտադրությամբ` Տուրնեֆորը 1701 թվականի օգոստոսին հասավ հավերժական ձյան սահմանը, նկարագրեց լեռան ֆիզիկական յուրահատկություններն ու բուսական աշխարհը։

Արարատի միջին գոտու (1500 մ - 3500 մ) բուսական ծածկույթը համեմատաբար փարթամ է։ Ստորին գոտում (1500 մ-ից ցած) ծածկված է կիսաանապատային բույսերով։ Հարուստ է նաև կենդանիներով և թռչուններով։ Հնում հռչակված է եղել որպես Հայոց արքունի որսատեղի։

Վերելքներ

Փավստոս Բյուզանդը պատմում է, որ եպիսկոպոս Հակոբ Մծբնեցին (4-րդ դար) Նոյի տապանը տեսնելու հույսով մի խումբ մարդկանց հետ փորձեց Մասիսի հյուսիսարևելյան լանջով բարձրանալ նրա գագաթը։ Աստված, իբր տեսնելով նրանց ապարդյուն ջանքերը և անսալով Հակոբի պաղատանքին, հրեշտակի միջոցով սուրբ տապանի փայտերից մի կտոր ուղարկեց նրան և հասկացրեց Արարատի կատարի անմատչելիությունը մահկանացուների համար։ Այժմ Հակոբ Մծբնեցու բերած փայտի այդ կտորը, իբրև սրբազան մասունք, պահվում է Էջմիածնի եկեղեցում։

13-րդ դարում միսիոներ Ռուբրուքը գրել է. «Շատերն էին փորձում բարձրանալ այն, բայց ոչ ոք չէր կարողանում: Ոչ ոք չի կարող բարձրանալ այն, քանի որ այն աշխարհի մայրն է. ոչ ոք չի կարող վերադառնալ «իր մոր արգանդը»»[28]: Ֆրանսիացի ճանապարհորդը վկայում է, որ հայերն Արարատի գագաթը չեն բարձրանում ոչ այնքան լեռան դժվարամատչելիության, որքան նրա սրբազանությունը չպղծելու պատճառով։

Առաջին վերելքներ

Պատմության մեջ գրանցված լեռան առաջին վերելքը եղել է 1829 թվականին, երբ առաջին անգամ Արարատի գագաթը բարձրացավ Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր Իոհանն Ֆրիդրիխ Պարրոտը, որին ուղեկցում էին Խաչատուր Աբովյանը, երկու գյուղացիներ՝ Հովհաննես Այվազյանը, Մուրադ Պողոսյանը, և երկու ռուս զինվորներ՝ Ալեկսեյ Զդոռովենկոն, Մատվեյ Չալպանովը[29][30]։ Նրանք կատարեցին ֆիզիկական և բուսա-կլիմայական հետազոտություններ[31][32][33]։ Բալթիկ գերմանացի բնագետ Ֆրիդրիխ Պարրոտը 1829 թվականի սեպտեմբերի կեսերին ժամանել է Էջմիածնի տաճար՝ ռուսների՝ Երևանի գրավումից հետո մոտ երկու տարի անց և նրա միակ նպատակը եղել է Արարատ բարձրանալը։ Խաչատուր Աբովյանը որպես թարգմանիչ և ուղեկցորդ է նշանակվել հայկական եկեղեցու առաջնորդ կաթողիկոս Եփրեմի կողմից։ Աբովյանը և Պարրոտը հատել են Արաքս գետը և գնացել Աքորի, որը Արարատի հյուսիսային լանջին 1220 մ բարձրության վրա գտնվող հայկական գյուղ էր։ Նրանք ճամբար են դնում Աքորիի սուրբ Հակոբ եկեղեցում, մոտ՝ 1943 մ բարձրության վրա։ Երկու ձախողված փորձից հետո, երրորդ անգամ հաջողվում է բարձրանալ գագաթը 1829 թվականի հոկտեմբերի 9-ին, ժամը՝ 15:15-ին։ Պարրոտը սնդիկի բարոմետրով չափեց լեռան բարձրությունը, որը 5250 մ էր։ Սա ոչ միայն առաջին վերելքն էր Արարատ, այլև մինչև այդ բարձրացած երկրորդ ամենաբարձր գագաթը՝ Լիկանկաբուր լեռից հետո՝ Չիլիական Անդերում: Աբովյանը սառույցի վրա անցք է արել և տեղադրել հյուսիս ուղղված փայտե մի խաչ։ Նա նաև մի կտոր սառույց է վերցրել գցել շշի մեջ և իր հետ իջեցրել ներքև՝ ջուրը համարելով սուրբ։ 1829 թվականի նոյեմբերի 8-ին Պարրոտը և Աբովյանը աքորացի որսորդ Սահակի եղբայր Հակոյի հետ բարձրանում են Սիս[29]:

Այլ նշանակալի վերելքներ

Վաղ հայտնի վերելքներից է ռուս կլիմայագետ և օդերևութաբան Կոզմա Սպասկի Ավտոնոմովի վերելքը (1834 օգոստոս), Կարլ Բերենսի վերելքը (1835), Բրիտանացի քաղաքական գործիք՝ Հենրի Դենբի Սեյմուրի վերելքը (1848)[34]: 1845 թվականի հուլիսին գերմանացի հանքաբան և երկրաբան Օտտո Վիլհեմ Հերման ֆոն Աբիխը, մանրակրկիտ ուսումնասիրելով Արարատի առանձնահատկությունները, որոշեց Մասիսի գագաթը տանող ամենամատչելի ուղին (հարավարևելյան լանջը) և կատարեց փայլուն վերելք[35]: 1850 թվականի օգոստոսին այդ նույն ճանապարհով Արարատի գագաթը բարձրացավ ռուսական գնդապետ Խոյկոյի արշավախումբը, որը մեկ շաբաթ մնաց գագաթին և կատարեց բազմաթիվ ուսումնասիրություններ։ Դրանից հետո բազմաթիվ արշավախմբեր են բարձրացել Արարատի գագաթը, կատարել բազմաբնույթ ուսումնասիրություններ։ Ուշ 19-րդ դարում երկու բրիտանացի հայագետներ՝ Ջեյմս Բրայսը (1879)[36] և Լինչը (1893)[37][38] նույնպես բարձրացան լեռը։ 1910 թվականի հուլիսի 30-ին և 31-ին Մեծ Մասիս բարձրացան բնագիտության մագիստրոս պ. Ռոզենդալ, մեքենայագետ Վեյս, դոկտոր Ֆոն-Դեյկ Պոստ, պ. Վեյֆելբախ, դոկտոր Նյուտոն, պ. Սեյլան և Պադուայի անգլիական գեներալ-կոնսուլ պ. Լինտոմ[39][40]։ Առաջին ձմեռային վերելքը Բոզքուրտ Էրգյորինն էր, որ Թուրքիայի ալպինիզմի ֆեդերացիայի նախկին նախագահն էր։ Նա բարձրացավ լեռը 1970 թվականի փետրվարի 21-ին[41]:

Միայնակ բարձրացողները
անուն ազգություն թվական
Ջեյմս Բրայս անգլիացի 1878 սեպտեմբերի 12
Անդրեյ Պաստուխով ռուս 1892, 1893, 1894
Ա. Աբելյան հայ 1896 սեպտեմբերի 14
Բոզկուրտ Էրգյոր թուրք 1970 փետրվարի 21

Նոյատ տապանի ավանդույթ

Ավանդույթի սկիզբ

Ծննդոց 8:4-ը Աստվածաշնչի տարբերակներում
տարբերակ
Ծննդոց 8:4-ի տեքստը
Եբրայական Աստվածաշունչ
Աստվածաշնչային եբրայերեն՝ ד וַתָּנַח הַתֵּבָה בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי, בְּשִׁבְעָה-עָשָׂר יוֹם לַחֹדֶשׁ, עַל, הָרֵי אֲרָרָט
տառադարձում՝ wat·tā·naḥ hat·tê·ḇāh ba·ḥō·ḏeš haš·šə·ḇî·‘î, bə·šiḇ·‘āh- ‘ā·śār yō·wm la·ḥō·ḏeš; ‘al hā·rê ’ă·rā·rāṭ
բառացի թարգմանություն՝ և տապանը նստեց յոթներորդ նոր լուսնին՝ լուսնի տասնյոթերորդ օրը Արարատի բլուրների վրա։[42]
Սեպտուագինտա
Կոյնե հունարեն՝ καὶ ἐκάθισεν ἡ κιβωτὸς ἐν μηνὶ τῷ ἑβδόμῳ, ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι τοῦ μηνός, ἐπὶ τὰ ὄρη τὰ ᾿Αραράτ.
տառադարձում՝ kai ekathisen hē kibōtos en mēni tō hebdomō, hebdomē kai eikadi tou mēnos, epi ta orē ta Ararat.
բառացի թարգմանություն՝ Եվ ջրերը քաշվում էին և գնում երկրի վրայից և հարյուր հիսուն օր հետո ջրերը քիչացան և նապանը նստեց յոթներորդ ամսում՝ տասնյոթերորդ օրը Արարատի լեռների վրա։
Վուլգատա
լատիներեն՝ requievitque arca mense septimo vicesima septima die mensis super montes Armeniae
տառադարձում՝ Եվ տապանը նստեց յոթներորդ ամսին՝ յոթ և տասներկուերորդ ամսվա օրը՝ Հայաստանի լեռների վրա։
Աստուածաշունչ տպագր. Ոսկան Երևանցու, տպ. Ս. Էջմիածնի և Ս. Սարգսի գրաբար՝ Եւ նստաւ տապանն յեօթներորդում ամսեանն՝ իքսանևեօթն ամսոյն՝ իլերինս արարադայ։[43]
բառացի թարգմանություն՝ Եվ տապանը նստեց յոթերորդ ամսի քսանյոթերորդ օրը՝ Արարառ լեռան վրա։

Հին կտակարանի Ծննդոց գրքի ութերորդ գլխի չորրորդ մասի համաձայն՝ Ջրհեղեղից հետո Նոյան տապանը նստել է «Արարատի լեռների» վրա։ Շատ պատմաբաններ և աստվածաշնչագետներ ընդունում են, որ «Արարատը» Ուրարտուի եբրայերեն անունն է, որը Հայաստանի աշխարհագրական նախորդն է[Ն 1]: Այնուամենայնիվ, հենց Արարատ լեռն է համարվում Նոյան տապանի նստելու ավանդական վայրը և շատ քրիստոնյաներ այս տեսակետի կողմնակիցն են, քանի որ այն կարող էր լինել ջրերից երևացող առաջին գագաթը[47]: Դրա համար այն անվանվում է բիբլիական լեռ[48][49][50]:

Ըստ Առնոլդի՝ Արարատ լեռը կապվել է Ծննդոցի ջրհեղեղի պատմության հետ 11-12-րդ դարերում։ Բայլին ենթադրում է, որ տեղի հայ բնակչությունը սկսել է համարել այն որպես տապանի նստելու վայր 11-12-րդ դարերում[51]: Բրիտանացի արևելագենն Ֆ.Ս. Քոնիբիրը 1901 թվականին՝ անդրադառնալով Ֆրիդրիխ Մուրադի Արարատի մասին գրքին գրում է՝ «հեթանոսական ավանդույթների և պաշտպամունքների կենտրոնը [...] և դա միայն 11--րդ դարում, որից հետո այս ավանդույթները անհետացան ժողովրդի մտքից և հայ աստվածաբանները լեռան հավերժական սառույցն են համարում Նոյան տապանի նստելու վայրը»[52]: Ֆիշերը և Սպենսեր-Լինարդը ֆրանսիացի 13-րդ դարի ճանապարհորդ Վիլիամ ֆոն Ռուբրուքին համարում են եվրոպական գրականության մեջ Արարատի մասին ավանդության հիշատակման առաջին աղբյուրը։ 14-րդ դարում անգլիացի ճանապարհորդ Ջոն Մանդևիլը Արարատի մասին հիշատակած այլ վաղ հեղինակներից է[53]. «Որտեղ Նոյի նավն է հանգչում և դեռ այնտեղ է»[54]:

Տարածում

Ամերիկյան քրիստոնական միսսիոներ Հարիսոն Գրեյ Օտիս Դուայթը 1856-ին գրում է, որ «Եվրոպայում հիմնականում կարծում են», թե Նոյան տապանը նստել է Արարատ լեռան վրա[55]: Բրիտանացի պատմաբան և քաղաքագետ Ջեյմս Բրայսը, ընդունելով, որ Աստվածաշնչի հատվածը որ տապանը նստել է «մի լեռան վրա, որը գտնվում էր եբրայերենով Արարատ անվամբ հայտնի տարածքում կամ Հայաստանում», իր 1878 թվականի հոդվածում գրում է «միևնույն ժամանակ մեր լեռը Հայաստանի մյուս գագաթներից այնքան ավելի բարձր է և տեսանելի և ավելի աստվածային, որ ինչ-որ մեկը դժվար կասկածի, որ Աստվածաշնչի գրողը իր մտքին այլ լեռ է ունեցել»[56]:

Ըստ Կաթոլիկական հանրագիտարանի (1907)՝ եբրայական և հայկական ավանդույթներն ասում են, որ Նոյան տապանը նստել է Արարատ լեռան վրա[57]: Սպենսերը և Լինարդը 2005 թվականին գրում են, որ Արարատ լեռը այն վայրն է, որը Եվրոպական և Արևմտյան քրիստոնեության մեծամասնությունը համարում են Նոյան տապանի նստելու վայրը և ավելացնում, որ ավանդույթը շատ արմատացած է քրիստոնեական աշխարհում։

2001 թվականին Հովհաննես Պողոս II-ը Հայաստան այցելելիս, իր քարոզում ասում է. «Մենք մոտ ենք Արարատ լեռանը. ավանդույթն ասում է, որ Նոյան տապանը այնտեղ է հանգրվանել»[58]: Մոսկվայի Կիրիլ Պատրիարքը՝ ռուս ուղղափառ եկեղեցու առաջնորդը, նույնպես նշում է, Արարատը Նոյան տապանի հանգրվանի վայրն է՝ իր 2010-ի Հայաստանի այցի ժամանակ[59]:

Որոնումներ

Ավանդորեն Նոյան տապանի որոնումների հիմնական վայրը եղել է Արարատ լեռը։ Չնայած շատերը վկայում են, որ տապանը տեսել են, տապանի գոյության ոչ մի գիտական ապացույց չկա[60]: Նոյան տապանի որոնումները գիտնականների կողմից համարվում է փսևդոհնէաբանության (կեղծ հնէաբանության) օրինակ[61][62]: Կենեթ Ֆեդերը գրում է. «Քանի որ ջրհեղեղի պատմությունը չի հաստատվում ոչ մի հնէաբանական ապացույցով, զարմանալի չէ, որ ոչ մի հնէաբանական ապացույց չկա նաև անհավանական մեծ տապանի գոյության համար, որը թվագրվում է 5000 տարի առաջվա»[63]:

Նշանակությունը հայերի համար

Արարատ լեռը պատմականորեն կապվել է Հայաստանի հետ[64] և լայնորեն ճանաչվել որպես Հայաստանի սկզբունքային ազգային խորհրդանիշ[65][66]: Այն աշխարհագրորեն տեղակայված է պատմական Հայաստանի թագավորությունների կենտրոնում[67][68], որի համար էլ հայերի հայրենիքի մի մասն է[69]: Հայերի համար այն հայտնի է որպես «սուրբ լեռ»[70][71] հիմնականում աստվածաշնչային ջրհեղեղի պատմության պատճառով[72]: Արարատն անվանվել է Հայաստանի ապրանքանիշ[73], Հայաստանի այցեքարտ[74] և «ավելի քան լեռ հայերի համար»[75]: Ժողովրդագրագետներից մեկը գրել է, որ «հայերը ունեն Արարատի սեփականության զգացում՝ մշակութային սեփականության առումով»[76]:

Ծագման առասպել

Միջնադարյան պատմիչ Մովսես Խորենացին Ծննդոցի ջրհեղեղի պատմությունը կապել է հայերի ծագման առասպելի հետ։ Իր «Հայոց պատմություն» աշխատության մեջ, Խորենացին գրում է, որ Հայկը՝ հայերի նախահայրը, որից հայերի ստացել են իրենց անունը, Թորգոմի որդին էր, Նոյի որդիներից մեկի՝ Հաբեթի ծոռը[77]: Հայկը Արարատ լեռան շուրջը սկզբնավորեց հայ ժողովուրդը[78]: Ըստ Ռազմիկ Փանոսյանի՝ արարման այս առասպելը «Արարատի վրա Նոյան տապանի հանգրվանումը՝ Հայաստանը դարձնում է բոլոր քաղաքակրթությունների սկզբնաղբյուրը: [...] այն հայերին կապում է մարդկության քաղաքակրթության զարգացման աստվածաշնչային պատմության հետ: [...] այն Արարատ լեռը դարձնում է բոլոր հայերի ազգային խորհրդանիշը, իսկ շրջակա տարածքը՝ անհիշելի ժամանակներից եկող հայերի հայրենիքը»[79]:

Ցեղասպանության և «կորսված տարածքների» խորհրդանիշ

1951-ի Մեծ եղեռնի արդյունքում, մեծամասամբ Արևելյան Թուրքիայում գտնվող տարածքների մի հսկա հատված մնաց համարյա առանց հայերի։ Չնայած որ Արարատը Ռուսական Կայսրության Երևանի նահանգի մի մասն էր և Կարսի 1921 թվականի պայմանագրով հանձնվել էր Թուրքիային, հաջորդող տասնամյակներին հայ ազգային գիտակցության մեջ Արարատը խորհրդանշում է Արևմտյան Հայաստանի կորուստը[80][81][Ն 2]. «Այն հիշեցնում է հայերի կյանքում մեծ տեղ գրաված ողբերգության մասին. Արարատը տեսանելի է Հայաստանից, բայց պատկանում է Թուրքիային», գրել է Սմիթսոնիան ամսագրի լրագրողներից մեկը[83]: Արի Լ. Գոլդմանը 1988 թվականին գրել է՝ «Սփյուռքի ընտանիքների մեծամասնության տներում, կան Արարատի լուսանկարներ, որոնք հիշեցնում են հայրենիքը և ազգային ձգտումները»[84]: Արարատը հայերի համար դարձել է «կորցրած հողերը» վերականգնելու խորհրդանիշ, այն հողերը, որոնք ներկայումս Թուրքիայի տարածքում են, բայց ժամանակին հայերի մեծ բնակչություն են ունեցել[85]: Ադրիանը գրում է՝ «Ամենօրյա սովորական վերադարձականության մեջ մենք կարող ենք տեսնել, որ Արարատ լեռը հայերի համար սրբազան հող է, այն հետևում է Նոյան տապանի ուղին՝ ապահովելով ոսկե անցյալի երևակայական պատկերը[86]: Ստեֆանի Պլաթցը գրել է. «Ամենուր, Արարատի պատկերը հառնում է Երևանի վրա և նրա ստորոտները անընդհատ հայերին հիշեցնում են իրենց ենթադրական էթնոգենեզի մասին ... և նրանց վտարումը Արևելյան Անատոլիայից 1915-ի Հայերի ցեղասպանությունից հետո»[87]:

Հայաստանի գերբը

Արարատ լեռը պատկերվել է Հայաստանի գերբի վրա 1918 թվականից սկսած։ Առաջին հանրապետության զինանշանը նախագծել են ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը և նկարիչ Հակոբ Կոջոյանը: Այս գերբը ընդունվել է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր իշխանության կողմից 1992 թվականի ապրիլի 19-ին՝ անկախության վերահաստատումից հետո։ Գերբի վահանի վրա պատկերված է Արարատը՝ գագաթին Նոյան տապանը նարնջագույն ֆոնի վրա[88]:

Սովետական Հայաստանի գերբը ստեղծել է Մարտիրոս Սարյանը և Հակոբ Կոջոյանը՝ 1921 թվականին[89]: Արարատ լեռը պատկերված է կենտրոնում է կազմում է գերբի մեծ մասը։

Մշակութային արտապատկերում

The first stamps issued by independent Armenia in 1992

Ազգագրագետ Լևոն Աբրահամյանը նկատել է, որ Արարատը պատկերված է հայերի իրականության, խորհրդանիշների և մշակույթի մեջ[90]։ Հայաստանի անկախացումից հետո, 1992 թվականին թողարկված երեք նամականիշներն էլ Արարատի պատկերով էին։ Արարատ լեռը պատկերված է շատ կրթական (Երևանի պետական համալսարան, Հայաստանի ամերիկյան համալսարան և այլն), մարզական (Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիա, Արարատ ֆուտբոլային ակումբ և այլն) հաստատությունների լոգոների վրա։ Հայաստանի նախկին ավիափոխադրող Արմավիայի լոգոյի վրա նույնպես պատկերված էր Արարատը։

Պատկերասրահ

Mount Ararat and the Araratian plain (panorama).jpg

Տես նաև

Ծանոթագրություններ

  1. Yilmaz Y., Güner Y., Saroğlu F. (1998)։ «Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia»։ Journal of Volcanology and Geothermal Research 85: 173–210 
  2. Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd տպ.). Springfield, Massachusetts: Merriam-Webster. 2001. էջ 63. ISBN 9780877795469. 
  3. Nichanian, Marc (2002). The National Revolution. Gomidas Institute. էջ 91. ISBN 978-1-903656-09-9. 
  4. Hovannisian, Richard (1971). The Republic of Armenia: The first year, 1918–1919. University of California Press. էջ 259. 
  5. Aftandilian, Gregory L. (1981). Armenia, vision of a republic: the independence lobby in America, 1918–1927. Charles River Books. էջ 25. 
  6. «Ararat»։ Jewish Virtual Library։ 2008։ Վերցված է 27 July 2009 
  7. Smith Eli (1832)։ «Foreign Correspondence»։ The Biblical Repository and Classical Review: 203։ «On the last occasion we passed very near the base of that noble mountain, which is called by the Armenians, Masis, and by Europeans generally Ararat...» 
  8. Bryce, 1877, էջ. 198
  9. 9,0 9,1 Movses Khorenatsi (1978). History of the Armenians. Robert W. Thomson (translator). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 0-674-39571-9. 
  10. 10,0 10,1 10,2 Novoseltsev, 1978
  11. Avetisyan, Kamsar (1979) (Հայերեն). Հայրենագիտական էտյուդներ [Armenian studies sketches]. Yerevan: Sovetakan grogh. էջ 14. http://armenianhouse.org/avetisyan/armenian-highland.html. «Հայերը Արարատը անվանում են Մասիս...» 
  12. «Պատմություն [History]» (Հայերեն)։ Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia։ «Բարձրավանդակի գրեթե կենտրոնում վեր է հառնում աստվածաշնչյան Արարատ (Մասիս) լեռը...» 
  13. Dalton, Robert H. (2004). Sacred Places of the World: A Religious Journey Across the Globe. Abhishek. էջ 133. ISBN 9788182470514. «The Turkish name for Mt Ararat is Agri Dagi (which means mountain of pain).» 
  14. McCarta, Robertson (1992). Turkey (2nd տպ.). Nelles. էջ 210. ISBN 9783886184019. «(Turkish: Agri Dagi, "Mount of Sorrows")» 
  15. Jastrow, Jr., Morris; Kent, Charles Foster (1902). «Ararat». Jewish Encyclopedia Volume II. New York: Funk & Wagnalls Co.. էջ 73. «The mountain itself is known as Ararat only among Occidental geographers. The Armenians call it Massis, the Turks Aghri Dagh, and the Persians Koh i Nuh, or "the mountain of Noah."»  view online
  16. Sarıkaya Mehmet Akif (2012)։ «Recession of the ice cap on Mount Ağrı (Ararat), Turkey, from 1976 to 2011 and its climatic significance»։ Journal of Asian Earth Sciences (46): 190–194։ doi:10.1016/j.jseaes.2011.12.009 
  17. «Xortekî tirk dixwaze bi bîsîklêtê xwe ji çiyayê Agirî berde xwarê» (քրդերեն)։ Rudaw Media Network։ 19 June 2014 
  18. Petrossyan Sargis (2010)։ «Արարատյան լեռների հին անունների և անվանադիրների մասին [About the Ancient Names and Eponyms of the Ararat Mountains]»։ Patma-Banasirakan Handes (3): 220–227 
  19. Minorsky V. (1944)։ «Roman and Byzantine Campaigns in Atropatene»։ Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 11 (2): 259։ «Although what Strabo means by Abos seems to be the southern spurs of Mt. Ararat...» 
  20. Hovannisian Richard G. (1973)։ «Armenia and the Caucasus in the Genesis of the Soviet-Turkish Entente»։ International Journal of Middle East Studies 4 (2): 129։ «...Nationalist Turkey annexed the Surmalu district, embracing Mount Ararat, the historic symbol of the Armenian people.» 
  21. "IBS No. 28 - Iran (IR) & Turkey (TU) 1964" (PDF), law.fsu.edu.
  22. "Ağrı – Mount Ararat". Republic of Turkey Ministry of culture and tourism (kultur.gov.tr). 2005.
  23. SRTM data for Mount Ararat
  24. Detailed topographic maps of Mount Ararat
  25. 25,0 25,1 25,2 Blumenthal M. M. (1958)։ «Vom Agrl Dag (Ararat) zum Kagkar Dag. Bergfahrten in nordostanatolischen Grenzlande»։ Die Alpen 34: 125–137 
  26. Sarıkaya Mehmet Akif (2012)։ «Recession of the ice cap on Mount Ağrı (Ararat), Turkey, from 1976 to 2011 and its climatic significance»։ Journal of Asian Earth Sciences (46): 190–194։ doi:10.1016/j.jseaes.2011.12.009 
  27. 27,0 27,1 Sarıkaya, M.A., and A.E. Tekeli (2014) Satellite inventory of glaciers in Turkey. In J. S. Kargel and others, eds., pp. 465-480, Global Land Ice Measurements from Space. Springer Praxis Books, Springer-Verlag, New York. 876 pp. ISBN 978-3540798170
  28. William of Rubruck (1998). The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253-55. W. W. Rockhill (translator). New Delhi: Asian Educational Services. էջ 269–270. ISBN 9788120613386. 
  29. 29,0 29,1 Ketchian Philip K. (December 24, 2005)։ «Climbing Ararat: Then and Now»։ The Armenian Weekly 71 (52)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 8, 2009-ին 
  30. Parrot, 1846, էջ. 196
  31. Randveer Lauri։ «How the Future Rector Conquered Ararat»։ University of Tartu 
  32. Khachaturian, Lisa (2011). Cultivating Nationhood in Imperial Russia: The Periodical Press and the Formation of a Modern Armenian Identity. Transaction Publishers. էջ 52. ISBN 9781412813723. 
  33. Milner, Thomas (1872). The Gallery of Geography: A Pictorial and Descriptive Tour of the World, Volume 2. W.R. M'Phun & Son. էջ 783. «Great Ararat was ascended for the first time by Professor Parrot, October 9, 1829...» 
  34. Polo, Marco; Yule, Henry (2010). The Book of Ser Marco Polo, the Venetian: Concerning the Kingdoms and Marvels of the East, Volume 1. Cambridge University Press. էջ 49. 
  35. Fairbairn, Patrick (1866). «Ararat». The Imperial Bible-Dictionary: Historical, Biographical, Geographical and Doctrinal - Volume I. էջ 119. 
  36. Bryce James (1878)։ «On Armenia and Mount Ararat»։ Proceedings of the Royal Geographical Society of London (London: Royal Geographical Society) 22 (3): 169–186։ doi:10.2307/1799899 
  37. Lynch H. F. B. (1893)։ «The ascent of Ararat»։ The Geographical Journal 2: 458 
  38. Lynch, H. F. B. (1901). Armenia, travels and studies. Volume I: The Russian Provinces. London: Longmans, Green, and Co.. էջ 176. 
  39. «Հորիզոն» 1910, 11 օգոստոս, «Լումայ» 1910, թիվ 5-6, էջ 101
  40. «Սեյլան», Սասուն, Երևան, 1990, էջ 5-6
  41. «Conquering the legendary Mount Ararat»։ Hürriyet Daily News։ 15 January 2006 
  42. Benner, Jeff A. (2007). A Mechanical Translation of the Book of Genesis: The Hebrew Text Literally Tranlated Word for Word. էջ 48. ISBN 978-1602640337. 
  43. «Armenian Rare Books | Աստուածաշունչ տպագր. Ոսկան Երևանցու, տպ. Ս. Էջմիսծնի և Ս. Սարգսի»։ greenstone.flib.sci.am։ Վերցված է 2016-05-24 
  44. Richard James Fischer (2007). «Mount Ararat». Historical Genesis: From Adam to Abraham. University Press of America. էջեր 109–111. ISBN 9780761838074. https://books.google.com/books?id=4qX0bQs0eEYC&pg=PA109&dq=ararat. 
  45. Arnold, Bill T. (2008). Genesis. Cambridge University Press. էջ 105. ISBN 9780521000673. «The specific mountain now known as Mount Ararat in Armenia has been associated with the Genesis flood story only since the eleventh-twelfth centuries CE.» 
  46. Kurkjian, Vahan (1964). A History of Armenia. New York: Armenian General Benevolent Union of America. http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/1*.html. 
  47. Bromiley, Geoffrey W., ed։ (1982). «Flood (Genesis)». International Standard Bible Encyclopedia: E-J (fully revised տպ.). Wm. B. Eerdmans Publishing. էջ 319. ISBN 0-8028-3782-4. 
  48. Tremblais Jean-Louis (16 July 2011)։ «Ararat, montagne biblique»։ Le Figaro (ֆրանսերեն) 
  49. «Biblical mountain's glaciers shrinking»։ News24։ 8 August 2010 
  50. Avagyan, Ṛafayel (1998). Yerevan--heart of Armenia: meetings on the roads of time. Union of Writers of Armenia. էջ 17. «The sacred biblical mountain prevailing over Yerevan was the very visiting card by which foreigners came to know our country.» 
  51. Bailey, Lloyd R. (1990). «Ararat». in Mills, Watson E.; Bullard, Roger Aubrey. Mercer Dictionary of the Bible. Mercer University Press. էջ 54. https://books.google.am/books?id=goq0VWw9rGIC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=mount+ararat. «...the local (Armenian) population called Masis and which they began to identify as the ark's landing place in the eleventh-twelfth centuries.» 
  52. Conybeare F. C. (1901)։ «Reviewed Work: Ararat und Masis. Studien zur armenischen Altertumskunde und Litteratur by Friedrich Murad»։ The American Journal of Theology 5 (2): 335–337։ «Masis was anyhow a center and focus of pagan myths and cults, which the author enumerates; and it was only in the eleventh century, after these had vanished from the popular mind, that the Armenian theologians ventured to locate on its eternal snows the resting-place of Noah's ark.» 
  53. Mandel, Jerome (2013). «Ararat, Mount». in Friedman, John Block; Figg, Kristen Mossler. Trade, Travel, and Exploration in the Middle Ages: An Encyclopedia. Routledge. էջ 30. ISBN 9781135590949. 
  54. Mandeville, John (2012). The Book of Marvels and Travels. Anthony Bale (translator). Oxford University Press. էջ 70. ISBN 9780199600601. «...there's another mountain called Ararat; the Jews call this Thano, where Noah's ship rested, and it is still there. One can glimpse it from afar in clear weather, and the mountain is seven miles high.» 
  55. Dwight, 1856, էջ. 189
  56. Bryce James (1878)։ «On Armenia and Mount Ararat»։ Proceedings of the Royal Geographical Society of London (London: Royal Geographical Society) 22 (3): 169–186 
  57. Charles Léon Souvay (1907). «Ark, Noe's Ark». Catholic Encyclopedia Volume 1. «Jewish and Armenian tradition admitted Mount Ararat as the resting place of the Ark.» 
  58. «Homily of John Paul II»։ vatican.va։ Cathedral of St. Gregory the Illuminator, Yerevan: Holy See։ 26 September 2001 
  59. «Приветственная речь Святейшего Патриарха Кирилла в кафедральном соборе Эчмиадзина [Welcome speech by His Holiness Patriarch Kirill at the Cathedral of Etchmiadzin]»։ patriarchia.ru (ռուսերեն)։ Russian Orthodox Church։ 16 March 2010։ «Каждый, кто приезжает в Армению, получает неизгладимое впечатление, лицезрея ее главный символ — священную гору Арарат, на которой остановился после потопа ковчег праотца Ноя.» 
  60. Mayell Hillary (27 April 2004)։ «Noah's Ark Found? Turkey Expedition Planned for Summer»։ National Geographic։ էջեր 1, 2 
  61. Cline, Eric H. (2009). Biblical Archaeology: A Very Short Introduction. Oxford University Press. էջ 72. ISBN 978-0-19-534263-5. 
  62. Fagan, Garrett G. (2006). Archaeological Fantasies: How Pseudoarchaeology Misrepresents the Past and Misleads the Public. Psychology Press. էջ 69. ISBN 9780415305921. 
  63. Feder, Kenneth L. (2010). «Noah's Ark». Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum: From Atlantis to the Walam Olum. ABC-CLIO. էջեր 195–196. 
  64. Shoemaker, M. Wesley (2014). «Armenia». Russia and The Commonwealth of Independent States 2014. Rowman & Littlefield. էջ 203. ISBN 9781475812268. «Mt. Ararat, traditionally associated with Armenia, is actually in this area, the highest peak in the mountain chain that forms the border between modern-day Turkey and Armenia.» 
  65. * Levonian Cole Teresa (30 October 2010)։ «Armenia opens up to visitors»։ Financial Times։ «Ararat, the supreme symbol of Armenia...» 
    • Kaya Serdar (7 August 2011)։ «‘Ağrı Dağı’nı verelim...’»։ Taraf (թուրքերեն)։ «Ağrı Dağı, pek çok Ermeni için neredeyse kutsal bir anlam ifade ediyor. Bunun nedeni, dağın, Ermeni tarihine ve kimliğine dair anlatılarda merkezî bir yere sahip olması. Translation: Mount Ararat has an almost sacred meaning for many Armenians. That's because the mountain has a central place in the narrative of Armenian history and identity.» 
  66. Bernbaum, Edwin (2005). «Sacred Mountains». in Taylor, Bron. Encyclopedia of Religion and Nature Volume I: A-J. Continuum. էջ 1458. ISBN 978-1-84371-138-4. «The Armenian people regard Mount Ararat, a volcano in eastern Turkey believed to be the site of Noah's ark in the Bible, as the symbol of their national and cultural identity.» 
  67. Sakalli Seyhun Orcan (2014)։ «Coexistence, Polarization and Development: The Armenian Legacy in Modern Turkey»։ HEC Lausanne 
  68. Bryce, 1877, էջ. 234
  69. O'Lear Shannon (2011)։ «Borders in the South Caucasus»։ Defense & Security Analysis (Taylor & Francis) 27 (3): 271։ doi:10.1080/14751798.2011.604486։ «Armenian national identity is tightly bound around international recognition of that attempt to eradicate Armenians and an Armenian homeland. A critical piece of that homeland is Mount Ararat. Noah’s Ark is said to have landed on Mount Ararat, making it a particularly meaningful place for this predominantly Christian country.» 
  70. Darke, Diana (2014). Eastern Turkey. Bradt Travel Guides. էջ 317. ISBN 978-1-84162-490-7. «...of course Mount Ararat is for Armenians their holy mountain...» 
  71. «Арарат» (ռուսերեն). Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary Volume II. 1890. «Арарат давно считался священной горой у армян...»  on Russian Wikisource
  72. Companjen, Françoise; Marácz, László Károly; Versteegh, Lia, eds։ (2010). Exploring the Caucasus in the 21st Century: Essays on Culture, History and Politics in a Dynamic Context. Amsterdam University Press. էջեր 12–13. ISBN 9789089641830. 
  73. Boltyansky Boris (24 October 2015)։ «Солнце мое» (ռուսերեն)։ lenta.ru։ «Библейский Арарат, символ страны, стал главным брендом Армении.» 
  74. Petrosyan, Hamlet L. (2001). «Symbols of Armenian Identity: The Sacred Mountain». in Abrahamian, Levon; Sweezy, Nancy. Armenian Folk Arts, Culture, and Identity. Indiana University Press. էջ 38. ISBN 978-0-253-33704-7. 
  75. Aytulu Gökçe (6 May 2012)։ «Erivan'ın ufkunda Ağrı Dağı yok»։ Radikal (թուրքերեն)։ «Evet, Ağrı Dağı’nın Ermenistan’daki adı Ararat. Ama Ermenistan’dakiler için bir dağdan çok daha fazlası demek.» 
  76. Darieva Tsypylma (2006)։ «Bringing the soil back to the homeland: Reconfigurations of representation of loss in Armenia»։ Comparativ: Leipziger Beiträge zur Universalgeschichte und vergleichenden Gesellschaftsforschung (Leipzig University) (3): 90 
  77. Leeming, David (2006). The Oxford Companion to World Mythology. Oxford: Oxford University Press. էջ 29. ISBN 978-0-19-515669-0. 
  78. Panossian, 2006, էջ. 51
  79. Panossian, 2006, էջեր. 51–52
  80. Johnson, Jerry L. (2000). Crossing Borders – Confronting History: Intercultural Adjustment in the Post-Cold War World. Lanham, Maryland: University Press of America. էջեր 6–7. ISBN 978-0-7618-1536-5. «Armenians view Mount Ararat as both a symbol of the Genocide and loss of hallowed land. Standing majestically on the immediate southwestern horizon, Ararat provides a daily reminder of past horror.» 
  81. Khojoyan Sara (1 August 2008)։ «Beyond and Inside: Turk look on Ararat with Armenian perception»։ ArmeniaNow։ «...Ararat, which is in the territory of modern Turkey but symbolizes the dream of all Armenians around the globe about the lands lost to the west of this biblical mountain.» 
  82. Shirinian, Lorne (1992). The Republic of Armenia and the rethinking of the North-American Diaspora in literature. Edwin Mellen Press. ISBN 978-0773496132. 
  83. Krajeski Jenna (July 2015)։ «One photographer’s personal endeavor to track down survivors of the Armenian Genocide, 100 years later»։ Smithsonian 
  84. Goldman Ari L. (18 December 1988)։ «A History Full of Anguish and Agony; The Armenians, Still 'Like Job's People'»։ The New York Times 
  85. Avakyan K. R. (2009)։ «Աշոտ Մելքոնյան, Արարատ. Հայոց անմահության խորհուրդը [Ashot Melkonyan, Ararat. Symbol of Armenian Immortality]»։ Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (Հայերեն) (1): 252–257։ «Պատմական ճակատագրի բերումով Արարատ-Մասիսը ոչ միայն վեհության, անհասանելիության, կատարելության մարմնավորում է, այլև 1915 թ. հայոց մեծ եղեռնից ու հայ ժողովրդի հայրենազրկումից հետո՝ բռնազավթված հայրենիքի և այն նորեն իր արդար զավակներին վերադարձելու համոզումի անկրկնելի խորհրդանիշ, աշխարհասփյուռ հայության միասնականության փարոս» (էջ 8):» 
  86. Adriaans, 2011, էջ. 40
  87. Platz, Stephanie (1996) (Ph. D. thesis), Pasts and Futures: Space, History and Armenian Identity 1988-1994, University of Chicago 
  88. «Հայաստանի պետական խորհրդանշանները»։ նախագահ.հայ։ Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ 
  89. Matevosian, V.; Haytayan, P. (1984). «Սարյան Մարտիրոս (Saryan Martiros)» (Հայերեն). Soviet Armenian Encyclopedia Volume 10. էջ 240. «1921-ին Հ. Կոջոյանի հետ ստեղծել է Խորհրդային Հայաստանի գերբը...» 
  90. Abrahamian, Levon (2007). «Dancing around the mountain: Armenian identity through rites of solidarity». in Grant, Bruce; Yalçın-Heckmann, Lale. Caucasus Paradigms: Anthropologies, Histories and the Making of a World Area. Berlin: Lit Verlag. էջեր 167–188. ISBN 9783825899066. https://www.academia.edu/10712639/Dancing_Around_the_Mountain_Armenian_Identity_through_Rites_of_Solidarity. 


Արտաքին հղումներ


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն", but no corresponding <references group="Ն"/> tag was found, or a closing </ref> is missing