Տիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Տիր (այլ կիրառումներ)

Տիր՝ դպրության, պերճախոսության, գիտությունների ու արվեստների աստվածը հին հայկական դիցաբանության մեջ։

Նա եղել է Հայկ Աղեղնավորի ուստրը[1], և համարվել է Արամազդ աստվածահոր ատենադպիրն ու սուրհանդակը, մարդկանց ճակատագրի գուշակն ու երազների մեկնիչ, նրանց չար ու բարի գործերի գրանցողը, ննջեցյալների հոգիները «անդրշիրիմյան աշխարհ» ուղեկցողը։ Նա մի ամբողջ ամիս զբաղվում էր մարդկանց ծնունդներն ու մահերն իր մատյանում գրանցելով, մնացած տասնմեկ ամիսներն արարչագործության ավիշ էր ներարկում գրողներին, երաժիշտներին, պատկերահաններին, և քարագործ-ճարտարապետներին։[1]

Տիր աստծուն Արիական գաղտնագիտության մեջ համապատասխանել է եթերի տարերքը, ինչը խորհրդանշել է գիտելիքը և մարմնավորվել է երկնային ոլորտով այն ժամանակակից գիտությունում ունի Իոնոլորտ անվանումը։

Տիրին նվիրված գլխավոր Կաճառը կոչվել է Երազամույն, կամ Զվարդնոց՝ այն այսոր կոչվում է Զվարթնոց վերանվանության միջոցով քրիստոնեական բարբարոսությունները սրբագրելու նպատակով։ Հայաստանում դավադրաբար և բռնի ուժով քրիստոնեություն հաստատելուց հետո այն առաջինն է քանդվել հայ/Արի/ ազգի մշակութային, կրոնական ինքնագիտակցության պոռտալարը կտրելով ոչնչացնելու նպատակով։ Տիրի կաճարռ է եղել նաև Այրիվանքը՝ ժամանակակից Գեղարդավանքը: Վանական համալիրի հարող քարանձավները, ուր ուխտավորները երազանք պահելով փորձում են քարեր նետել, Տիրի պաշտամունքի մնացուկներն են և ուղղակիորեն վկայում են այնտեղ ժամանակին Տիրի կաճառի գոյության մասին: Տիրի կաճառ է եղել նաև Մեծամորում, Քարահունջում, Տաթևի և Հաղպատի տեղում: Տիր աստծուն նվիրված նշանավոր կաճարռ կար Արևմտյան Հայաստանուի Մշո Սուրբ Կարապետ վանքի տեղում: Տիրի կաճառ է եղել է նաև Սոսյաց անտառում՝ Արմավիր մայրաքաղաքի մոտ, որտեղ Բնապաշտ քրմերը բնության երևույթներնրն են ուսումնասիրել, աստղագիտությամբ զբաղվել:

Տիր աստծո տոնահանդեսը՝ Տիրական։ Հայոց հին տոմարի 4-րդ ամիսը Տիրի անունով կոչվել է Տրե կամ տրի, ծիածանը՝ Տիրական կամ Տրական գոտի։ Նրա անունով են կոչվել Տիրինկատար լեռը, Տիրակատար քաղաքը, Տրե և Տիրառիճ գյուղերը, ինչպես նաև մի շարք անձնանունները (Տիրան, Տիրոց, Տրդատ)։ Հելլենիստական դարաշրջանում հայերը Տիրին են նույնացրել Ապոլլոնին և Հերմեսին։

Տիրը մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեառնընդառաջ տոնը Բնապաշտական Կրոնում նվիրված է եղել Տիր աստծուն և կոչվել է Տրնտես (Տիրին տեսության)։ Նրա անվան հետ է կապված «Գրողի տարած», «գրողի ծոցը» արտահայտությունները։‌[փա՞ստ]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Խաչատրյան Հայկ (2003)։ Հայոց Հնօրյա Զվարճախոսները։ Երևան: «Ամարաս»։ էջ 120