Հայոց պատմության ժամանակագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Ավելի մանրամասն տեղեկությունների համար տե՛ս Հայոց պատմություն հոդվածը:

Ստորև ներկայացվում է Հայաստանի ժամանակագրությունը։

Ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարեթիվ Իրադարձություն
մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ Քարի դարի սկիզբը Հայկական լեռնաշխարհում
մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջին քառորդ Բրոնզի դարի սկիզբ
մ.թ.ա. 28-27-րդ դարեր Արատտա
մ.թ.ա. 24-րդ դար Արմի
մ.թ.ա. 23-րդ դար Արման
մ.թ.ա. 16-13-րդ դարեր Միտաննի
մ.թ.ա. 15-14-րդ Հայասա
մ.թ.ա. 1450-1400 Հայասայի արքա Մարիասի գահակալությունը[1][2][3][4][5][6]
մ.թ.ա. 1400-1375 Կարաննիի գահակալությունը
մ.թ.ա. 1380 Խեթական պետության մայրաքաղաք Հատտուսան գրավումը և ոչնչացումը Հայասայի զինվորների կողմից
մ.թ.ա. 1375-1340 Հուկկաննասի գահակալությունը[1][2][3][4][5][6]
մ.թ.ա. 13-9-րդ դարեր Նաիրի
9-րդ դարի առաջին կես Արարատյան (Ուրարտու) պետության կազմավորում
մ.թ.ա. 860-590 Վանի թագավորություն կամ Ուրարտու
մ.թ.ա. 860-590 Արամեի գահակալությունը
մ.թ.ա. 859-845 Սալմանասար Գ-ի պատերազմներն Արամեի դեմ
մ.թ.ա. 843-835 Լուտիպրիի գահակալությունը
մ.թ.ա. 835-825 Սարդուրի Ա-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 825-810 Իշպուինիի գահակալությունը
մ.թ.ա. 810-786 Մենուայի գահակալությունը
մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջ-8-րդ դարի սկիզբ Մենուայի ջրանցքի կառուցումը
մ.թ.ա. 786-764 Արգիշտի Ա-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 784 Արգիշտի Ա-ի նվաճումներն Անդրկովկասում և Մերձուրմյան շրջանում
մ.թ.ա. 783 Արգիշտի Ա-ի արշավանքները դեպի Անդրեփրատ
մ.թ.ա. 782 Էրեբունի բերդաքաղաքի հիմնադրումը
մ.թ.ա. 776 Արգիշտիխինիլի (Արմավիր) բերդաքաղաքի հիմնադրումը
մ.թ.ա. 764-735 Սարդուրի Բ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 753-752 Սարդուրի Բ-ի հաղթանակը Ասորեստանի թագավոր Աշշուրնիրարի Զ-ի նկատմամբ
մ.թ.ա. 735-714 Ռուսա Ա-ի գահակալությանը
մ.թ.ա. 714 Սարգոն II-ի արշավանքը Ուրարտու
մ.թ.ա. 714 Մուսասիրի ավերումը
մ.թ.ա. 714-680 Արգիշտի Բ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 680-ական Ասքանազյան քաղաքական կազմավորման հիմնադրումը Արարատյան թագավորության հյուսիս-արևելյան և արևելյան շրջաններում
մ.թ.ա. 680-640 Ռուսա Բ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 673-630 Պարույր Սկայորդու գահակալությունը
մ.թ.ա. 625 կամ 624 Պարույր Սկայորդու որդի Հրաչյա թագավորը ջախջախել է Ասորեստանի Նինվե քաղաքը պաշարած Մարաստանի Կվաքսարեա թագավորին
մ.թ.ա. 640-620 Սարդուրի Գ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 617-609 Ռուսա Գ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 585-550 Աժդահակի գահակալությունը Մարաստանում
մ.թ.ա. 585-550 Հայերի պայքարը Մարաստանի դեմ
մ.թ.ա. 570-560 Երվանդ Սակավակյացի գահակալությունը
մ.թ.ա. 560-535 Տիգրան Երվանդյանի գահակալությունը
մ.թ.ա. 553-550 Տիգրան Երվանդյանի և Կյուրոս զորավարի պատերազմը Մարաստանի դեմ
մ.թ.ա. 550 Մարաստանի կործանումը
մ.թ.ա. 550 Աքեմենյան պետության հիմնադրումը
մ.թ.ա. 538 կամ 537 Հայկական զորքերի մասնակցությունը Նոր Բաբելոնիայի դեմ Կյուրոս II Մեծի հաղթական պատերազմին և Բաբելոնի գրավմանը
մ.թ.ա. 522-521 Հայերի ապստամբությունը Աքեմենյան տերության դեմ
մ.թ.ա. 401-400 Տասը հազար հույն վարձկան զորքի նահանջը Հայաստանի վրայով
մ.թ.ա. 334 Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքը Պարսկաստան
մ.թ.ա. 331 Գավգամելայի ճակատամարտ
մ.թ.ա. 331 Աքեմենյան Պարսկաստանի կործանումը
մ.թ.ա. 330-ից 4-րդ դարի վերջ Երվանդ Գ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 320-ական Ալեքսանդր Մակեդոնացու Մեմնոն զորավարի ներխուժումը Հայաստան և նրա ջախջախումը հայերի կողմից
մ.թ.ա. 312 Սելևկյան պետության հիմնադրումը
մ.թ.ա. 4-րդ դարի երկրորդ կես Արմավիրը հայոց մայրքաղաք
մ.թ.ա. 3-րդ դարի կես Ծոփքի ու Կոմմագենեի կուսակալ Սամոս (Շամ) Երվանդականի հռչակումը ինքնուրույն թագավոր
մ.թ.ա. 249-248 Պարթևական թագավորության հիմնադրումը
մ.թ.ա. 240-220 Արշամը (Արսամես) Ծոփքի և Կոմմագենեի միացյալ հայկական պետության թագավոր
մ.թ.ա. 220-215 Աբդիսարեսի գահակալությունը Ծոփքում
մ.թ.ա. 215-201 Քսերքսեսի գահակալությունը Ծոփքում
մ.թ.ա. 220 Սելևկյան գերիշխանության հաստատումը Մեծ Հայքում և Ծոփքում
մ.թ.ա. 220-201 Քսերքսեսը Ծոփքի և Կոմմագենեի միացյալ հայկական պետության թագավոր
մ.թ.ա. 220-200 Երվանդ Դ Վերջինը Հայաստանի թագավոր, Երվանդաշատ քաղաքի հիմնադրումը
մ.թ.ա. 201-190 Արտաշեսը և Զարեհը (Զարիադրիս) Մեծ Հայքի և Ծոփքի ստրատեգոս-կառավարիչներ
մ.թ.ա. 190 Մագնեսիայի ճակատամարտ
մ.թ.ա. 189 Մեծ Հայքի և Ծոփքի անկախության վերականգնումը
մ.թ.ա. 189-160 Արտաշես Ա-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 183 Փառնակ Պոնտացու դաշինքը Փոքր Հայքի կառավարիչ Միհրդատի հետ, նրանց ներխուժումը Կապադովկիա և պարտությունը
մ.թ.ա. 180-160 Հայկական հողերի միավորումը և Հայկական կենտրոնացված միասնական պետության առաջացումը
մ.թ.ա. 170-ական Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնադրումը
մ.թ.ա. 165 Անտիոքոս IV Եպիփանեսի ներխուժումը Ծոփք
մ.թ.ա. 160-115 Արտավազդ Ա-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 115-96 Տիգրան Ա-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 95-55 Տիգրան Բ Մեծի գահակալությունը
մ.թ.ա. 93 Տիգրան Բ-ի արշավանքը Կապադովկիա
մ.թ.ա. 94 Հայ-պոնտական դաշինքի կնքումը
մ.թ.ա. 94 Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքին
մ.թ.ա. 89-84 Միհրդատյան առաջին պատերազմը
մ.թ.ա. 87-85 Տիգրան Բ-ի պատերազմը Պարթևստանի դեմ
մ.թ.ա. 87-85 Հայոց Միջագետքի, Կորդուքի ու Հայաստանի հյուսիս-արևելյան երկրամասերի ազատագրումը
մ.թ.ա. 83 Ասորիքի թագավորության գահի հանձնումը Տիգրան Բ-ին
մ.թ.ա. 83-81 Միհրդատյան երկրորդ պատերազմը
մ.թ.ա. 80-ական Տիգրանակերտ քաղաքի հիմնադրումը
մ.թ.ա. 78-77 300 հազար կապադովկիացիների և 100 հազար կիլիկիացիների վերաբնակեցումը Տիգրանակերտում
մ.թ.ա. 70-ական Տիգրան Մեծի գերիշխանության տարածումը Կասպից ծովից մինչև Միջերկրականի արևելյան ափերը և Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայից մինչև Կարմիր ծով
մ.թ.ա. 73-71 Զարեհ արքայազնի գլխավորությամբ հայ ավագանու ապստամբությունը Տիգրան Բ-ի դեմ
մ.թ.ա. 74-63 Միհրդատյան երրորդ պատերազմը
մ.թ.ա. 71 Միհրդատ Եվպատորի պարտությունը և փախուստը Հայաստան
մ.թ.ա. 69 Լուկուլլոսի արշավանքը Հայաստան
մ.թ.ա. 69 հոկտեմբերի 6 Տիգրանակերտի ճակատամարտ
մ.թ.ա. 68 սեպտեմբեր Արածանիի ճակատամարտը և հռոմեական զորքի պարտությունը
մ.թ.ա. 67 Տիգրան Կրտսերի ապստամբությունը Տիգրան Բ-ի դեմ
մ.թ.ա. 66 Պոմպեոսի արշավանքը Հայաստան
մ.թ.ա. 55-34 Արտավազդ Բ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 54-53 Կրասոսի պարթևական արշավանքը, հայ-պարթևական դաշինքը
մ.թ.ա. 53 մայիսի 6 Խառանի ճակատամարտ
մ.թ.ա. 53 Եվրիպիդեսի "Բաքոսուհիներ" դրամայի բեմադրությունը Արտաշատում
մ.թ.ա. 34 Անտոնիոսի արշավանքը Հայաստան, Արտավազդ Բ-ի գերումը
մ.թ.ա. 31 Անտոնիոսի պարտությունը Ակցիումի ճակատամարտում
մ.թ.ա. 30-20 Արտաշես Բ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 20-8 Տիգրան Գ-ի գահակալությունը
մ.թ.ա. 8-5 Տիգրան Դ-ի և Էրատոն Մեծ Հայքի թագավոր ու թագուհի
մ.թ.ա. 5-2 Արտավազդ Գ-ի գահակալությունը
մ.թ. ա 2-մ. թ. 1 Տիգրան Դ-ի և Էրատոյի գահակալությունը
1-2 Էրատոն Մեծ Հայքի դրածո թագավոր
2-4 Արիոբարզանը Մեծ Հայքի դրածո թագավոր
4-6 Արտավազդ Դ-ն Մեծ Հայքի դրածո թագավոր
6 Տիգրան Ե-ն Մեծ Հայքի դրածո թագավոր
6 Օգոստոս կայսրը Մեծ Հայքի թագավոր նշանակել է Հրեաստանի թագավոր Հերովդես Ա Մեծի թոռանը՝ Տիգրան Ե-ին
6-11 Էրատո թագուհի (երրորդ անգամ)
11-16 Վոնոն Արշակունիու գահակալությունը Մեծ Հայքում
18-34 Պոնտոսի Պոլեմոն թագավորի որդի Զենոն-Արտաշեսի գահակալությունը Մեծ Հայքում
34-35 Պարթևաց Արտավան Գ-ի թագավորի որդի Արշակ Ա-ն Մեծ Հայքի թագավոր
35-37 Իբերիայի Փարսման թագավորի եղբայր Միհրդատը Մեծ Հայքի թագավոր
37 Հռոմա-պարթևական պայմանագիրը և Հայաստանի տարածքային կորուստները
47-51 Միհրդատը կրկին Մեծ Հայքի թագավոր
51-54 Փարսմանի որդի Հռադամիզդը Մեծ Հայքի թագավոր
52 Հայ-պարթևական համաձայնությունը, Տրդատ Արշակունու գլխավորությամբ հայ-պարթևական զորքի մուտքը Հայաստան
54-63 Հայերի և պարթևների տասնամյա պատերազմը Հռոմի դեմ
55 Ծոփքի անջատումը Մեծ Հայքից և առանձին թագավորության հիմնադրումը
58-59 Կորբուլոնի արշավանքը Հայաստան և Արտաշատ մայրաքաղաքի ավերումն ու հրկիզումը, Տիգրանակերտի գրավումը
60-61 Հռոմի դրածո Տիգրան Զ-ն Մեծ Հայքի թագավոր, Տիգրանակերտի հռչակումը մայրաքաղաք
61 աշուն Պետոսի արշավանքը Հայաստան
62 Հռոմեական զորքի ծանր պարտությունը հայ-պարթևական ուժերից Հռանդեայում
64 Հռանդեայի պայմանագիր
66 Տրդատ Ա-ի թագադրության արարողությունը Հռոմում և վերադարձը Հայաստան
66-88 Տրդատ Ա-ի գահակալությունը
88-110 Սանատրուկի գահակալությունը, Մծուրք քաղաքի կառուցումը
110-113 Աշխադարը (Շիդար) Մեծ Հայքի թագավոր
117-144 Վաղարշ Ա-ի գահակալությունը, Վաղարշապատ քաղաքի կառուցումը
144-161 Կոմմագենեի Երվանդունիների արքայատան շառավիղ Սոհեմոսը Մեծ Հայքի թագավոր
161-163 Բակուր Արշակունին Մեծ Հայքի թագավոր
163 Արտաշատի գրավումը և ավերումը հռոմեացիների կողմից
164-186 Սոհեմոսը Մեծ Հայքի թագավոր երկրորդ անգամ
186-198 Վաղարշ Բ-ի Արշակունու գահակալությունը, հայ Արշակունիների ինքնուրույն արքայատան հիմնումը
198-216 Խոսրով Ա Մեծի գահակալությունը
215 Կարակալայի արշավանքը Ասորիք և Հայաստան, Խոսրով Ա Մեծի ձերբակալությունը, հայերի ապստամբությունը
217-252 Տրդատ Բ-ի գահակալությունը
234-345 Հայ ժողովրդի պայքարը Արտաշիր I-ի և Շապուհ I-ի դեմ
252-262 Արտավազդ Ե-ի գահակալությունը
253 Սասանյանները գրավել են Հայաստանը
261-293 Պարսկական տիրապետությունը Հայաստանի մեծագույն մասում
262-272 Որմիզդ I Սասանյանի գահակալությունը
272-279 Ներսեհ Սասանյան
279-287 Խոսրով Բի գահակալությունը
287-330 Տրդատ Գ Մեծի գահակալությունը
297 Հայկական զորամասերի օգնությամբ հռոմեացիները սոսկալի պարտության են մատնել պարսիկներին
298 Մծբինի հաշտության պայմանագիր
300 Հռիփսիմյան կույսերի նահատակումը
301 Հայաստանում քրիստոնեությանը տարածումը և ընդունումը
331-338 Խոսրով Գ Կոտակի գահակալությունը
337 Պարսկական զորքերի ներխուժումը Հայաստան և նրանց պարտությունը
338-350 Տիրանի գահակալությունը
350-368 Արշակ Բ-ի գահակալությունը, հայ ժողովրդի քաջարի պայքարը Սասանյան Պարսկաստանի ներխուժումների դեմ
352 Աշտիշատի ժողով
354 Աշտիշատի երկրորդ եկեղեցական ժողով
368-369 Փառանձեմ թագուհու գահակալությունը
370-374 Պապի գահակալությունը
371 Պարսկական զորաբանակի ջախջախումը Ձիրավի ճակատամարտում
374-378 Վարազդատի գահակալությունը
378-387 Արշակ Գ-ի գահակալությունը
385-387 Հայաստանի բաժանումը Պարսկաստանի և Հռոմի միջև
389-414 Վռամշապուհի գահակալությունը
405 Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայկական գրերի ստեղծումը
422-428 Արտաշես Գ Արշակունու գահակալությունը
443-451 Վասակ Սյունին Հայաստանի մարզպան
450-451 Հայոց պատերազմը Սասանյան Պարսկաստանի դեմ
451, մայիսի 26 Ավարայրի ճակատամարտը՝ Վարդանանց պատերազմ
464-482 Ատրվշնասպը Հայաստանի մարզպան
481 Ակոռիի ճակատամարտ
482 Սահակ Բագրատունին Հայաստանի մարզպան
482-484 Համաժողովրդական ապստամբությունը՝ Վահանանց պատերազմը
482 Ներսեհապատի ճակատամարտը
482 Ճարմանայի ճակատամարտը
484 Նվարսակի հաշտության պայմանագրի կնքումը
484-506 Վահան Մամիկոնյանը հայոց մարզպան
492 Հայերի ապստամբությունը Կավատի դեմ
6-4-րդ դար Պավլիկյան շարժում
571-575 Համաժողովրդական ազատագրական պատերազմը պարսկական լծի դեմ
571 Խաղամախու դաշտում Վարդան Մամիկոնյանը ջախջախել է պարսկական 20-հազարանոց բանակը,
591 Պարսկա-բյուզանդական հաշտության պայմանագիրը և Հայաստանի երկրորդ բաժանումը
637 Սասանյան պետության քայքայումը
639-654 Թեոդորոս Ռշտունին հայոց իշխան
640 Արաբների առաջին արշավանքը Հայաստան
640 հոկտեմբերի 6 Դվինի գրավումը և կողոպուտը արաբների կողմից
652 Հաշտության պայմանագրի կնքումը Թեոդորոս Ռշտունու և Ասորիքի ու Հյուսիսային Միջագետքի արաբ կուսակալ Մուավիայի միջև
654-661 Համազասպ Մամիկոնյանը հայոց իշխան
661-685 Գրիգոր Մամիկոնյանը հայոց իշխան
685-689 Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան
689 Բյուզանդական և արաբական զորքերի արշավանքը Հայաստան
689-693 Ներսեհ Կամսարականը հայոց իշխան
693-726 Սմբատ Բագրատունին հայոց իշխան
695 Մուհամմադ իբն-Մրվան զորավարի ներխուժումը Հայաստան
701 Արմինիա (Հայաստան, Վիրք և Աղվանք) վարչական միավորման ստեղծումը
703 Վարդանակերտի ճակատամարտը և արաբների պարտությունը
705 Հայ նախարարների ողջակիզումը Նախճավանի և Խրամի եկեղեցիներում («Կրակի տարի»)
725 Հարիսի (Հերթի) աշխարհագիրը
732-749 Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան
749-753 Մուշեղ Մամիկոնյանը հայոց իշխան
753-770 Սահակ Բագրատունին հայոց իշխան
770-775 Սմբատ Բագրատունին հայոց իշխան
774-775 Հայ ժողովրդի ապստամբությունը արաբական տիրապետության դեմ
775 ապրիլի 24 Արձնիի (Բագրևանդ) ճակատամարտ
775-781 Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան
781-785 Տաճատ Անձևացին հայոց իշխան
790-826 Աշոտ Մսակեր Բագրատունին հայոց իշխան
816-837 Բաբեկի ապստամբությունը
826-851 Բագարատ Բագրատունին հայոց իշխանաց իշխան
826 Տարոնի իշխանության հիմնումը
850-852 Ժողովրդական ապստամբություն Խութեցի Հովնանի գլխավորությամբ
852-855 Սմբատ Բագրատունին (Խոստովանող) հայոց իշխան
855 Սմբատ Բագրատունին Բուղա ալ-Քաթիբի կողմից գերեվարումը և տեղափոխումը Սամառա[7]
855-862 Աշոտ Բագրատունին հայոց իշխան [8]
859 Աշոտ Բագրատունին խալիֆայությունից ստացել է հայոց իշխանաց իշխանի տիտղոսը
862 Խալիֆայի անունից ոստիկան Ալի իբն յահյա ալ-Արմանին Աշոտ Բագրատունուն ճանաչել է Հայոց իշխանաց իշխան[9]
862 Աշոտ Բագրատունին Հայաստանի, Վրաստանի և Աղվանքի գերակա իշխան[10]
863 Աբասը ջախջախել է Ջահհաֆին[11]
874 Աշոտ Բագրատունու դուստր Մարիամ իշխանուհին Սևանա կղզում հիմնել է Ս. Աստվածածին և Ս. Առաքելոց եկեղեցիները[12]
884-885 Աշոտ Ա թագադրումը «Թագավոր հայոց և վրաց», Բագրատունյաց թագավորության հաստատումը Հայաստանում
885-895 Թոնդրակյան շարժման սկզբնավորումը
890-914 Սմբատ Ա-ի գահակալությունը
893 Դվինի երկրաշարժ[13]
894 Դողսի ճակատամարտ
898 Թուղխ գետի ափին Սմբատ Ա-ի գլխավորած զորքերը պարտություն են կրել Ահմադից[14]
903 Սմբատ Ա-ի և Յուսուֆի միջև հաշտության պայմանագրի կնքումը [15]
908 Գագիկ Արծրունին թագ է ստացել Յուսուֆից[16]
908 Վասպուրականի անջատումը Բագրատունիների թագավորությունից և Արծրունիների թագավորության հիմնադրումը
909 ապրիլ Յուսուֆի ներխուժումը Սյունիք[17]
910 Նիգ գավառի Ձկնավաճառ վայրում տեղի ունեցած ճակատամարտում Սմբատի պարտությունը Յուսուֆից[18]
914 Յուսուֆը գլխատել է Սմբատ Ա-ին[19]
915 Յուսուֆը կրկին թագ է ուղարկել Գագիկ Արծրունուն[20]
914-929 Աշոտ Բ Երկաթի գահակալությունը
925 Սևանի ճակատամարտը, արաբական զորավար Բեշիրի զորքի ջախջախումը
929-953 Աբաս Բագրատունու գահակալությունը
953-977 Աշոտ Գ Ողորմածի գահակալությունը
961 Անին Հայաստանի մայրաքաղաք
963-1065 Կարսի (Վանանդի) թագավորությունը
964 Աշոտ Ողորմածը հիմնել է Անիի պարիսպների առաջին գիծը, որը կոչվել է «Աշոտաշեն»[21]
966 Խոսրովանույշ թագուհին հիմնել է Սանահինի վանքը
966-1118 Կյուրիկյանների (Լոռու կամ Տաշիր-Զորագետի) թագավորությունը
966 Տարոնի միացումը Բյուզանդական կայսրությանը
972 Աշոտ Գ-ի օժանդակությամբ Տրդատը կառուցել է Արգինա ավանի մայր եկեղեցին[22]
976 Խոսրովանույշը կառուցել է Հաղբատավանքը
977-990 Սմբատ Բ-ի գահակալությունը, որը մինչ այդ եղել է հոր գահակիցը[23]
987-1170 Սյունիքի թագավորությունը
989 հոկտեմբերի 18 Ծումբի ճակատամարտ[24]
989 Սմբատը կառուցել է Անիի պարիսպների երկրորդ գիծը, որը կոչվել է «Սմբատաշեն պարիսպներ»[25]
989-1020 Գագիկ Ա-ի գահակալությունը
1000 Գագիկը կառուցել է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին[26]
1001 Կատրանիդե թագուհու աջակցությամբ Տրդատը կառուցել է Անիի Մայր տաճարը[27]
1020-1041 Հովհաննես-Սմբատի գահակալությունը
1021 Վասպուրականի կցումը Բյուզանդիային
1042-1045 Գագիկ Բ-ի գահակալությունը
1045 Կոստանդին IX Մոնոմախոս կայսրը զենքի ուժով գրավել է Անին և Բագրատունյաց կենտրոնական թագավորությունը անկում է ապրել[28]
1047-1048 Սելջուկյան թուրքերի առաջին արշավանքները Հայաստան, Արծն քաղաքի կործանումը
1050-1053 Թոնդրակյան շարժման ճնշումը
1054 Տուդրուլի արշավանքը, Մանազկերտի պաշտպանությունը
1064 Ալփ-Արսլանի արշավանքը, Անիի գրավումը
1065 Կարսի (Վանանդի) թագավորության անցումը Բյուզանդիային
1071 Մանազկերտի ճակատամարտ
1080 Ռուբինյան հայկական իշխանության հիմնադրումը Կիլիկիայում
1082-1112 Գող Վասիլի իշխանությունը Քեսուն կենտրոնով[29]
1085 Անիի բարձրագույն դպրոցի հիմնադրումը
1095-1100 Կոստանդին Ա-ն Կիլիկիայի իշխան
1100-1129 Թորոս Ա-ն Կիլիկիայի իշխան
1104 Թորոս Ա-ն իր տերությանն է միացրել Սիս և Անարզաբա քաղաքները
1100-1137 Դաշտային Կիլիկիան Ռուբինյանների իշխանության ներքո
1124 Անիի բնակչության ապստամբությունը Շադդադյանների դեմ
1126 Շադդադյանների հարձակումը Անիի վրա
1129-1137 Լևոն Ա-ն Կիլիկիայի իշխան
1137-1143 Բյուզանդիայի Հովհաննես Կոմնեոս կայսեր արշավանքները Կիլիկիա և հայկական իշխանության ժամանակավոր վերացումը
1145-1169 Թորոս Բ-ն Կիլիկիայի իշխան, Ռուբինյան իշխանության վերականգնումը
1161 Անիի կարճատև ազատագրումը հայ-վրացական զորքերի կողմից
1165 Հայ-վրացական ուժերի նահանջը, Անիի անցումը Շադդադյաններին
1169 Ռուբեն Բ-ն Կիլիկիայի իշխան
1169-1175 Մլեհը Կիլիկիայի իշխան
1173 Մլեհը բյուզանդացիներից ազատագրել է Դաշտային Կիլիկիայի մեծ մասը
1175-1187 Ռուբեն Գ-ն Կիլիկիայի իշխան
1185 Բոհեմունդ III-ը Ռուբեն Գ-ին հրավիրել է Անտիոք, ձերբակալել և ներխուժել Կիլիկիա[30]
1185 Սարգիս Զաքարյանը նշանակվել է վրաց զորքի ամիրսպասալար (գլխավոր հրամանատար)
1187-1198 Լևոն Բ-ն Կիլիկիայի իշխան, որը դեռևս թագավորական թագը չստացած, սկզբնաղբյուրներում հիշատակվել էնաև ինքնակալ[31]
1194 Ամբողջ Կիլիկիայի միավորումը Լևոն Բ Ռուբինյանի իշխանության ներքո
1197 Լևոն Բ-ն թագադրման իրավունք է ստացել Բյուզանդական կայսրից[32]
1198 հունվարի 6 Տարսոնում Ներսես Լամբրոնացու նախագահությամբ Լևոն Բ-ն օծվել է Կիլիկիայի թագավոր[33]
1198 Հայկական թագավորության հռչակումը Կիլիկիայում
1198-1219 Լևոն Բ իշխանը հայոց թագավոր
1203 Դվինի ազատագրումը
1204 Բասենի ճակատամարտը, Իկոնիայի սուլթանության պարտությունը
1206 Կարսի ազատագրումը
1208-1209 Հայ-վրացական զորքերն ազատագրել են Բագրևանդը, Տուրուբերանի հյուսիսային շրջանները
1211 Զաքարյաններն ազատագրել են Սյունիքը և մտան Ատրպատական
1212 Զաքարե ամիրսպասալարի մահը, Իվանեի նշանակումը վրաց թագավորության աթաբեկ
1216 Իկոնիայի սուլթանը ներխուժել է Կիլիկիա
1219 մայիսի 2 Մահացել է Լևոն Ա-ն
1219-1252 Զաբելը դարձել է Կիլիկիայի թագուհի
1222 Զաբելը ամուսնացել է Ֆիլիպի հետ
1225 Հայ իշխանները ձերբակալել են Ֆիլիպին
1220-1221 Մոնղոլական հետախույզ զորամասերի ներխուժումը Հայաստան
1222-1225 Ֆիլիպը Կիլիկիայի թագավոր
1225-1231 Խորեզմի թագաժառանգ Ջալալ ադ Դինի արշավանքները Հայաստան
1226 Զաբելը ամուսնացել է Հեթումի հետ և սկիզբ է դրվել Հեթումյանների արքայատոհմին
1226-1269 Հեթում Ա-ն Կիլիկիայի թագավոր, Հեթումյանների արքայատան հիմնադրումը
1228 Հեթում Ա-ն թողարկել է երկլեզվյան դրամներ[34]
1236 Չարմադան Նոյինը նվաճել է Զաքարյան իշխանապետության տարածքը
1242-1245 Մոնղոլները Բաչուի հրամանատարությամբ զավթել են Հայաստանի հարավ-արևմտյան նահանգները
1249 Հայ իշխանների զինված ապստամբությունը մոնղոլական տիրապետության դեմ
1254 Արղունի աշխարհագիրը Հայաստանում
1254-1256 Հեթում Ա-ն մեկնել է Կարակորում և կնքվել է հայ-մոնղոլական պայմանագրը[35]
1259-1261 Հայ և վրաց իշխանների երկրորդ ապստամբությունը մոնղոլական տիրապետության դեմ
1266 Եգիպտոսի մամլուքների ներխուժել են Կիլիկիա[36]
1266 օգոստոսի 24 Մառիի ճակատամարտում հայերը պարտություն են կրել եգիպտացիներից[37]
1268 Հայ-եգիպտական պայմանագիր
1269 Հեթում Ա-ն մոնղոլների համաձայնությամբ գահը հանձնել է որդուն՝ Լևոնին և դարձել վանական[38]
1269-1289 Լևոն Գ-ն Կիլիկիայի թագավոր[39]
1277 Կրկին Կիլիկիա ներխուժած եգիպտական զորքերը պարտություն են կրել Լևոն Գ-ից[40]
1275-1276 Մամլուքների, սելջուկների, թուրքմենների արշավանքները Կիլիկիա[41]
1278-1279 Մամլուքները արշավել են Կիլիկիա
1280 Հիմնադրվել է Գլաձորի համալսարանը
1289-1306 Հեթում Բ-ն դարձել է Կիլիկիայի թագավոր
1292 Մամլուքները գրավել են Հռոմկլան և կաթողիկոսական աթոռը տեղափոխվել է Սիս[42]
1293 հունիս Կիլիկիայի և Եգիպտոսի միջև հաշտության պայմանագիր է կնքվել[43]
1306 Հեթում Բ-ն պաշտոնապես գահը հանձնել է իր եղբորորդուն՝ Լևոն Գ-ին[44]
1306-1307 Լևոն Դ-ն Կիլիկիայի թագավոր
1307 Սսի եկեղեցական ժողով
1308 Լևոն թագավորի և 40 հայ իշխանների սպանությունը Անարզաբայում, հայ-մոնղոլական դաշինքի խզումը
1308-1320 Օշինը Կիլիկիայի թագավոր
1316 Ադանայի եկեղեցական ժողով
1318 Եգիպտոսի մամլուքների և Իկոնիայի թուրքմեն կարակումների ներխուժումը Կիլիկիա
1320 Եգիպտոսի մամլուքները հարձակվել են Կիլիկիայի վրա[45]
1320-1342 Լևոև Ե-ն Կիլիկիայի թագավոր
1323 մայիսի 31 Հայ-եգիպտական հաշտության պայմանագիր
1337 Կիլիկիայի և Եգիպտոսի միջև հաշտության պայմանագրի կնքումը, Այաս նավահանգստի անցումը Եգիպտոսին
1343-1344 Կոստանդին Գ-ն (Գվիդոն-Կի) Կիլիկիայի թագավոր, Լուսինյան արքայատան հաստատումը Կիլիկիայում
1344 նոյեմբերի 17 Ադանա քաղաքում սպանել են Կոստանդին Գ-ին և նրա եղբայր Բոհեմուդին[46]
1345-1363 Կոստանդին Դ-ն Կիլիկիայի թագավոր
1355 Մամլուքները գրավել են և ավերել Ադանա և Տարսոն քաղաքները
1360 Կիպրոսի Պետրոս I-ի զորքերը գրավել են Կոռիկոսը[47]
1365-1373 Կոստանդին Ե-ն Կիլիկիայի թագավոր
1373-1410 Գործել է Տաթևի համալսարանը
1374-1375 Լևոն Զ Լուսինյանը Կիլիկիայի վերջին թագավոր
1375 Կիլիկյան հայկական թագավորության անկումը
1375-1424 Հայ իշխան Կոստանդինի փաստացի կառավարումը Կիլիկիայում
1385-1403 Լենկթեմուրի արշավանքները
1390-ական-1446 Գործել է Մեծոփա վանքի բարձրագույն դպրոցը
1410-1468 Հայաստանը կարակոյունլու թուրքմենների տիրապետության տակ
1441 Ամենայն հայոց կաթողիկոսության աթոռի վերահաստատումը Վաղարշապատում
1468-1502 Հայաստանը ակկոյունլու թուրքմենների տիրապետության տակ
1487 Օսմանյան թուրքերը նվաճել են Կիլիկյան Հայաստանը
1500-1704 Գործել է Բաղեշի Ամիրդոլու վանքի բարձրագույն տիպի դպրոցը
1512 Թուրք-իրանական պատերազմների սկիզբը
1512 Հայերեն առաջին գրքի տպագրումը Վենետիկում
1532-1555 Պարսկա-օսմանյան պատերազմները Հայաստանում
1540-ական Հայկական գաղութի հիմնումը Մադրասում
1547 Էջմիածնի առաջին ժողովը և Հայաստանի ազատագրության հարցի բարձրացումը
1555 Ամասիայի հաշտության պայմանագրի կնքումը Թուրքիայի և Իրանի միջև, Հայաստանի երրորդ բաժանումը
1567 Հայկական տպարանի հիմնումը Կոստանդնուպոլսում Աբգար դպիրի կողմից
1578-1590 Պարսկա-օսմանյան նոր պատերազմները Հայաստանում
1604 Հայերի բռնագաղթը Աբբաս I կողմից
1604-1603 Նոր Ջուղայի հիմնադրումը
1615 Հիմնադրվել է Սյունյանց Մեծ կամ Հարանց անապատի բարձրագույն դպրոցը
1635 Սուլթան Մուրադի արշավանքը, Երևանի գրավումը
1637 Սկսել է գործել Էջմիածնի բարձրագույն դպրոցը
1638 Հայկական տպարանի հիմնադրումը Նոր Ջուղայում
1639 Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև Կասրե Շիրինում հաշտության կնքումը, Հայաստանի չորրորդ բաժանումը
1667 Առևտրական պայմանագրի կնքումը Ռուսաստանի և Նոր Ջուղայի վաճառականական ընկերության միջև
1673 Հայկական տպարանի հիմնադրումը Մարսելում
1677 Էջմիածնի ժողովը Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ
1680 Իսրայել Օրին մեկնել է Եվրոպա
1699 Իսրայել Օրին Հայաստանում, Անգեղակոթի ժողովը
1701 Իսրայել Օրու տեսակցությունը Պետրոս I հետ
1717 Մխիթար Սեբաստացին Սուրբ Ղազար կղզում հիմնել է Մխիթարյան միաբանությունը
1722-1730 Ազատագրական կռիվները Սյունիքում Դավիթ Բեկի և Մխիթար սպարապետի գլխավորությամբ
1722 Ռուսական զորքերի արշավանքը Պարսկաստան
1722 սեպտեմբերի 22 Հայ-վրացական զորքերի միավորումը Գանձակի մոտ՝ Չոլակ դաշտում
1724 Օսմանյան բանակի ներխուժումը Արևելյան Հայաստան
1724 նոյեմբերի 10 Պետրոս I հրամանագիրը հայ ժողովրդին իր հովանավորության տակ առնելու մասին
1725 փետրվար Օսմանյան 6 հազարանոց բանակի ոչնչացումը Վարանդայում
1725 Հայկական իշխանության ստեղծումը Սյունիքում
1727 Հալիձորի պաշտպանությունը, թուրքական բանակի պարտությունը
1728 Հայկական ապստամբության ղեկավարներ Դավիթ Բեկի և Եսայի Հասան-Ջալալյանի մահը
1735 Պարսկական զորքերի հաղթանակը օսմանցիների դեմ և պարսկական իշխանության վերահաստատումը Անդրկովկասում
1746 Աստրախանում հիմնադրվել է հայկական դատարան
1763 Մոզդոկում կազմավորվել է հայկական գաղթավայր
1769 Մովսես Սարաֆյանի մշակած՝ Հայաստանի ազատագրության ծրագիրը հանձնվել է ռուսական կառավարությանը
1770-1771 Մադրասի ազատագրական խմբակի ստեղծումը
1771 Հայաստանում (Էջմիածին) հիմնադրվել է առաջին տպարանը
1772 Հիմնադրվել է Մադրասի հայկական տպարանւ
1779 Հիմնադրվել է Նոր Նախիջևանի հայկական գաղթավայրը
1781 Պետերբուրգում Գրիգոր Խալդարյանի կողմից հիմնադրվել է Խալդարյանց տպարանը
1783 Հովսեփ Արղությանը և ովհաննես Լազարյանը ռուսական կառավարությանը ներկայացրին ռուս-հայկական դաշնագրության երկու նախագիծ
1794 Հայկական առաջին թերթի՝ «Ազդարար»-ի հրատարակումը Մադրասում
1795 Աղա Մահմեդ խան Կաջարի արշավանքն Անդրկովկաս, Թիֆլիսի գրավումը
1796 Ռուսական զորքերի արշավանքը Անդրկովկաս
1796 Աղա Մահմեդ խանի երկրորդ արշավանքը
1801 սեպտեմբերի 12 Ալեքսանդր I-ը հրովարտակով Արևելյան Վրաստանը միացրել է Ռուսաստանին, Վրաստանի հետ Ռուսաստանին միացվել են նաև Լոռին, Փամբակը, Ղազախը, Բորչալուն
1804-1813 Ռուս-պարսկական պատերազմը
1804 մայիս Ռուսական զորքերի Երևանյան առաջին արշավանքը
1805 մայիսի 14 Քյուրակչայի պայմանագիրը, Ղարաբաղի խանության միացումը Ռուսաստանին
1806-1812 Ռուս-թուրքական պատերազմը
1807 Արփաչայի ճակատամարտը ռուսական և թուրքական զորքերի միջև
1808 Ռուսական զորքերի Երևանյան երկրորդ արշավանքը
1808 Ռուսական զորքերը գրավել են Նախիջևանը
1811 Հիմնվել է Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը
1812 Պետերբուրգում հիմնվել է Հովսեփ Հովհաննիսյանի տպարանը
1813 Գյուլիստանի հաշտության պայմանագիրը
1815 Մոսկվայում բացվել է Լազարյան ճեմարանը
1816 Աստրախանում լույս է տեսել «Արևելյան ծանուցմունք» շաբաթաթերթը՝ արևելահայ առաջին պարբերականը
1824 Թիֆլիսում բացվել է Ներսիսյան դպրոցը
1826-1828 Ռուս-պարսկական պատերազմը
1826 հուլիսի 16-17 Պարսկական զորքերը ներխուժել են Ղարաբաղ
1826 հուլիսի 25-սեպտեմբերի 10 Շուշվա բերդի հերոսական պաշտպանությունը
1826 սեպտեմբերի 3 Շամքորի (Շամխորի) ճակատամարտում ռուսական բանակը հաղթանակ է տարել
1826 սեպտեմբերի 13 Ռուսական զորքերը հաղթանակ են տարել Ելիզավետպոլի ճակատամարտում
1826 սեպտեմբերի 21 Միրաքի ճակատամարտում ռուսական զորքերը պարտության են մատնել Երևանի սարդարի զորքերին
1827 մարտ-մայիս Թիֆլիսում կազմավորվել են Հայկական կամավորական ջոկատները
1827 ապրիլի 2 Սկսվել է ռուսական զորքերի Երևանյան երրորդ արշավանքը
1827 ապրիլի 13 Ռուսական առաջապահ զորքերը գրավել են Էջմիածինը
1827 ապրիլի 27 Ռուսական զորքերը պաշարել են Երևանի բերդը
1827 հուլիսի 5 Ջևան-Բուլաղի ճակատամարտը
1827 հուլիսի 21 Կարագիադինի հաշտության բանակցությունները
1827 օգոստոսի 17 Օշականի ճակատամարտը
1827 հոկտեմբերի 1 Երևանի գրավումը
1827 հոկտեմբերի 6 Կազմվել է Երևանի ժամանակավոր վարչությունը
1827 նոյեմբերի 6-1828 հունվարի 7 Դեհխառականի բանակցությունները
1827 դեկտեմբեր Հիմնադրվել է Շուշիի հայկական տպարանը
1828 փետրվարի 10 Կնքվել է Թուրքմենչայի պայմանագիրը, Արևելյան Հայաստանը միացվել է Ռուսաստանին
1828 փետրվարի 26 Սկսվել է պարսկահայերի վերաբնակեցումը
1828 մարտի 21 Կազմակերպվել է Հայկական մարզը
1828-1829 Ռուս-թուրքական պատերազմը
1828 հունիսի 23 Կարսի գրավումը
1828 հուլիսի 23 Ռուսական զորքերը գրավել են Ախալքալաքը
1828 օգոստոսի 15 Ռուսական զորքերը գրավել են Ախալցխան
1828 օգոստոսի 28 Ռուսական զորքերը գրավել են Բայազետը
1828 սեպտեմբերի 12 Ռուսական զորքերը գրավել են Ալաշկերտը
1829 հունիսի 27 Էրզրումի գրավումը
1829 սեպտեմբերի 2 Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագիր
1829 Լազարյան ճեմարանի տպարանի հիմնադրումը
1829 Արևմտահայերի գաղթը Արևելյան Հայաստան
1830-1838 Իշխան Բեհբութովը Հայկական մարզի վարչության պետ
1833 հունիսի 23 Փոփոխվել է Հայկական մարզի վարչական կառուցվածքը
1834 Նոր վարչական բաժանում Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում
1836 մարտի 11 Նիկոլայ I վավերացրել է հայ լուսավորչական եկեղեցու կանոնադրությունը («Պոլոժենի»)
1836 սեպտեմբերի 11 Վենետիկում բացվել է մխիթարյանների Ռափայելյան վարժարանը
1837 փետրվարի 22 Հայկական եկեղեցական բարձրագույն խորհրդի՝ Սինոդի հիմնումը Էջմիածնում
1837 մայիսի I Բացվել է Երևանի կոնսիստորիան
1837 սեպտեմբերի 2 Երևանի թեմական դպրոցի բացումը
1837 հոկտեմբերի 4 Գյումրին վերանվանվել է Ալեքսանդրապոլ
1838 փետրվար - Նոր Բայամարտ գետի շրջանում տեղի են ունեցել գյուղացիական հուզումներ
1838 հունիսի 22 Բացվել է Շուշիի թեմական դպրոցը
1839 նոյեմբերի 3 Հրապարակվել է Գյուլհանեի Հաթթը շերիֆ կոչվող հրովարտակը (թանզիմաթ)
1840 ապրիլի 10 Հայկական մարզի վերացումը, Վրացամերեթական նահանգի և Կասպիական մարզի ստեղծումը
1840-1850 Գյուղացիական հուզումները Արևելյան Հայաստանի տարբեր գավառներում
1843 մայիս Վենետիկում սկսել է հրատարակվել «Բազմավեպ» հանդեսը
1844 նոյեմբեր Հիմնվել է Կովկասի փոխարքայությունը, փոխարքա էնշանակվել Միխայիլ Վորոնցովը
1846 դեկտեմբերի 14 Անդրկովկասի վարչական նոր բաժանումը
1847 մայիսի 9 Կ. Պոլսի հայ համայնքի ներկայացուցիչներից կազմվել են Հոգևոր և Գերագույն ժողովները
1847-1863 Վիեննայում մխիթարյանները հրատարակել են «Եվրոպա» շաբաթաթերթը
1849 հունիսի 9 Կազմակերպվել է Երևանի նահանգը
1850 հունվարի 2 Երևանում բացվել է Հռիփսիմյան դպրոցը
1850 սեպտեմբերի 1 Թիֆլիսում հրատարակվել է «Արարատ» շաբաթաթերթը
1852 փետրվարի 2 Կ. Պոլսում հրատարակվել է «Մասիս» լրագիրը
1853-1856 Ղրիմի (Արևելյան) պատերազմը
1853 հոկտեմբերի 30 Պատերազմական գործողություններ են սկսվել Ղրիմի պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատում
1853 նոյեմբերի 19 Բաշկադըքլարի ճակատամարտը
1854 հուլիսի 19 Ռուսական զորքերը գրավել են Բայազետը
1854 հուլիսի 24 Քյուրուկ-Դարայի ճակատամարտը
1855-1856 Փարիզում Ստեփան Ոսկանը հրատարակել է «Արևելք» հանդեսը
1856 փետրվարի 18 Սուլթան Աբդուլ Մեջիդը հրապարակել է Հաթթը Հումայուն կոչվող բարենորոգումների հրովարտակը
1856 մարտի 18 Կնքվել է Փարիզի հաշտության պայմանագրը
1856 հոււիսի 28 Կարսը վերադարձվել է Թուրքիային
1856 սեպտեմբերի 15 Կ. Պոլսում Հարություն Սվաճյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Մեղու» հանդեսը
1857 մարտի I Բացվել է Վարագավանքի ժառանգավորաց վարժարանը
1858 հունվարի 1 Թիֆլիսում Մանդինյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Մեղու Հայաստանի» պարբերականը
1858 հունվար Մոսկվայում լույս է տեսել «Հյուսիսափայլ» ամսագիրը
1858 Շահագործման են հանձնվել Ղափանի և Հալիձորի պղնձաձուլական գործարանները
1859 հունվար-1865 Փարիզում Ստեփան Ոսկանը հրատարակել է «Արևմուտք» հանդեսը
1860 մայիսի 24 Ընդունվել է Արևմտահայերի Ազգային սահմանադրությունը
1861 փետրվարի 19 Ալեքսանդր II-ի հրովարտակը՝ ճորտատիրական իրավունքի վերացման մասին
1862 օգոստոսի 2 Զեյթունի ապստամբություն
1865 Թիֆլիսի համքարությունների արհեստավորների ելույթը քաղաքային ինքնավարության հակահամքարական միջոցառումների դեմ
1865 հոկտեմբեր Երևանում հիմնվել է Հայկական թատրոնը
1866 Երևանում բացվել է Գայանյան օրիորդաց դպրոցը
1869 հունիսի 17 Թիֆլիսում բացվել է Գայանյան օրիորդաց դպրոցը
1870 մայիսի 14 Ալեքսանդր II-ի հրովարտակը Հայաստանում և Ադրբեջանում գյուղացիական ռեֆորմ անցկացնելու մասին
1870 Ախալցխայում բացվել է Եղիսաբեթյան իգական դպրոցը
1871 հունվարի 1-1909 Զմյուռնիայում լույս է տեսել «Արևելյան մամուլ» ամսագիրը
1871 հունվարի 30 Ալեքսանդրապոլում բացվել է Արղության հայ օրիորդաց դպրոցը
1872 հունվարի 1-1920 Թիֆլիսում լույս է տեսել «Մշակ» թերթը (ընդմիջում՝ 1885)
1872 մարտի 3 Վանում հիմնվել է «Միություն ի Փրկության» գաղտնի ընկերությունը
1872, սեպտեմբերի 23 Բաքվում բացվել է Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոցը
1874 սեպտեմբերի 28 Էջմիածնում բացվել է Գևորգյան ճեմարանը
1875 հոկտեմբեր Զեյթունի ապստամբություն
1876 դեկտեմբերի 11 Թուրքական սահմանադրության հռչակումը
1876 Կ. Պոլսի Կեդրոնական վարժարանի բացումը
1877-1878 Ռուս-թուրքական պատերազմը
1877 ապրիլի 17 (29) Ռուսական զորքերի երևանյան ջոկատը և հայ աշխարհազորայինները գրավել է Բայազետը
1877 մայիսի 5 (17) Ռուսական զորքերը գրավել են Արդահանը
1877 նոյեմբերի 6 Ռուսական բանակը գրավել է Կարսը
1877 նոյեմբերի 8 Թիֆլիսում բացվել է Մարիամյան-Հովնանյան օրիորդաց դպրոցը
1878 Կ. Պոլսում հիմնվել է մշակութային Արևելյան ընկերությունը
1878 փետրվարի 8 Ռուսական զորքերը գրավել են Էրզրումը
1878 փետրվարի 19 (մարտի 13) Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև ստորագրվել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը
1878 մարտի 8 Հայկական պատվիրակությունը Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ Կ.Պոլսից մեկնել է Բեռլին՝ Հայկական հարցը Բեռլինի կոնգրեսին ներկայացնելու համար
1878 հուլիսի 1 Բեռլինի դաշնագրի կնքումը
1878 Կարսը, Արդահանը և Բաթումը իրենց շրջաններով միացվել են Ռուսաստանին
1878 Վանի հիմնվել է Երամյան վարժարանը
1878 աշուն Արարատյան ընկերությունը Վանում բացել է «Վարժապետանոցը»՝ Մկրտիչ Փորթուգալյանի գլխավորությամբ[48]
1879 հոկտեմբերի 1 Երևանամ բացվել է առաջին քաղաքային դուման
1880 հունիսի 1 Կ. Պոլսում կազմվել է կրթական-մշակութային «Միացյալ ընկերությունը»
1881 հուլիսի 6 Թիֆլիսում հիմնվել է «Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերությունը»
1881 հոկտեմբերի 1 Կարինում հիմնադրվել է Սանասարյան վարժարանը
1881 նոյեմբերի 1 Բացվել է Երևանի ուսուցչական սեմինարիատը
1881 նոյեմբերի 8 Բացվել է Նոր Նախիջևանի թեմական դպրոցը
1881 Կարինում հիմնվել է «Պաշտպան հայրենյաց» գաղտնի կազմակերպությունը
1882 Մոսկվայի հայ ուսանողները հիմնել են «Հայրենասերների միության» գաղտնի խմբակը
1885 հոււիսի 20-1923 Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում Մկրտիչ Փորթուգալյանի խմբագրությամբ հրատարակվել է «Արմենիա» թերթը
1885 Վանում հիմնվել է Արմենական կազմակերպությունը՝ առաջին քաղաքական կուսակցությունը հայ իրականության մեջ
1886 Նյու Յորքում հիմնվել է ամերիկահայ առաջին հասարակական կազմակերպությանը՝ «Հայկական միությունը»
1887 հունվար Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը հրատարակել է «Հանդես ամսօրյա» ամսագրի առաջին համարը
1887 Ժնևում կազմակերպվել է Հնչակյան կուսակցությունը
1889-1907 Թիֆլիսում հրատարակվել է «Մուրճ» ամսագիրը
1890 Թիֆլիսում կազմակերպվել է Դաշնակցական կուսակցությունը
1891 փետրվար Աբդուլ Համիդ I-ը ստեղծել է «Համիդիե» գնդերը հայերին կոտորելու համար
1892 Թիֆլիսում հիմնադրվել է «Հայ բանվոր հեղափոխականների ասոցիացիա» կազմակերպությունը
1894 օգոստոս Սասունի ինքնապաշտպանությունը
1894 Երևանում բացվել է Սարաջյանի գինու, կոնյակի գործարանը
1895 Ալեքսանդրապոլում տեղի է ունեցել Մալխասյանի տպարանի բանվորների գործադուլը
1895 Պետերբուրգում Լենինի գլխավորությամբ ստեղծվել է «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միությունը»
1895 մայիսի 11 Կ. Պոլսում Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի դեսպանները թուրքական կառավարությանն են ներկայացրել հայկական վիլայեթներում բարենորոգումներ անցկացնելու ծրագիրը
1895 սեպտեմբեր-դեկտեմբեր Հայերի զանգվածային կոտորածներ են տեղի ունեցել Արևմտյան Հայաստանի գավառներում
1895 հոկտեմբերի 12 Զեյթունի ապստամբություն
1896 ապրիլի 8 Բանվորների գործադուլը Ախթալայում
1896 հանիս Վանի պաշտպանությունը
1896 օգոստոս Հայերի կոտորածներ սկսվել են Կ. Պոլսում
1896 նոյեմբերի 16 Կ. Պոլսում լույս է տեսել «Բյուզանդիոն» թերթը
1897 հոկտեմբեր Բանվորական ելույթներ են տեղի ունեցել երկաթուղու շինարարության Կարսի տեղամասում
1898 փետրվար Երևանում բացվել է Կովկասյան գյաղատընտեսական ընկերության բաժանմունք
1898 մարտի 1-8 ՌՍԴԲԿ առաջին համագումարը
1898 Թիֆլիսում կազմակերպվել է հայ բանվորների առաջին սոցիալ-դեմոկրատական մարքսիստական խումբը
1899 հունվարի 1 Շահագործման է հանձնվել Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ երկաթուղագիծը
1899 հուլիսի 15 Ավարտվել է Թիֆլիս-Կարս երկաթուղու շինարարությունը
1899 Ստեփան Շահումյանի ղեկավարությամբ Ջալալօղլիում (Ստեփանավան) ստեղծվել է Հայաստանում առաջին մարքսիստական խմբակը
1900-1903 Լենինյան «Իսկրա» թերթի հրատարակությունը
1900 հուլիսի 3 Թուրք-քրդական ուժերը հարձակվել են Սասունի Սպաղանք գյուղի վրա և կոտորել բնակչությանը[49]
1901 Երևանում ստեղծվել է սոցիալ-դեմոկրատական լենինյանսկրայական խմբակ
1901 դեկտեմբերի 10-20 Ռիգայամ տեղի է ունեցել Ռուսաստանի հայ ուսանողների համագումար, որտեղ Ստեփան Շահումյանը ղեկավարել է հեղափոխական սոցիալ-դեմոկրատական խումբը
1901 դեկտեմբերի 13 Բացվել է Ալեքսանդրապոլ-Երևան երկաթուղագիծը
1901 Ստեփան Շահումյանը Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում հիմնադրել է մարքսիստական «Թեորետիկ» խմբակը
1902 ապրիլի 10 Հիմնադրվել է Թիֆլիսի հայոց դրամատիկական ընկերությունը
1902 Ստեփան Շահումյանը Բոգդան Կնունյանցի, Զուրաբյանի, Խումարյանի, Սարգիս Խանոյանի և ուրիշների հետ միասին Թիֆլիսում հիմնադրել է լենինյանսկրայական ուղղության «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միությունը»
1902 հոկտեմբեր Թիֆլիսում լույս է տեսել «Հայ սոցիալ-դեմոկրատների միության» օրգան «Պրոլետարիատ» թերթը
1903 հունվարի 12 Ցարական կառավարությունը օրենք է հաստատել հայ եկեղեցական գույքի և կալվածքների բռնագրավման և պետականացման մասին
1903 մարտ Թիֆլիսում ստեղծվել է ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միությունը
1903 մայիս և նոյեմբեր Հաղպատի գյուղացիների զինված ելույթը կալվածատեր Բարաթովի դեմ
1903 հունիսի 12 Նիկոլայ II-ը ստորագրել է հայոց եկեղեցու գույքի բռնագրավման մասին օրենքը[50]
1903 հուլիսի 17 Բացվել է ՌՍԴԲԿ երկրորդ համագումարը
1903 սեպտեմբերի 23 Երևանի փոխնահանգապետ Նակաշիձեն կազակների ուղեկցությամբ մտել է Էջմիածնի վանք
1903 հոկտեմբեր ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության երկրորդ համագումարը
1903 հոկտեմբերի 14 Հնչակյանները կատարել են եկեղեցական գույքի բռնագրավման հետ կապված ամենամեծ ահաբեկչությունը Կովկասի կառավարչապետ Գոլցինի դեմ[51]
1903 նոյեմբեր Հիմնվել է Հավլաբարի բոլշևիկյան ընդհատակյա տպարանը
1903 Ստեղծվել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպությունը» («սպեցիֆիկներ»)[52]
1903 Ժնևում հիմնվել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպությունը» (սպեցիֆիկներ)
1904 փետրվարի 22 ՌՍԴԲԿ Կենտկոմը Ժնևում հաստատել է հայերեն և վրացերեն սոցիալ-դեմոկրատական գրականության հրատարակող հանձնաժողովի կազմը՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ
1904 փետրվար-մայիս Սասունի ապստամբությունըը
1904 ապրիլի 13 Տեղի է ունեցել Սեմալի մարտը, սպանվել է Հրայրը[53]
1904 ապրիլի 29 Ալեքսանդրապոլի արդյունաբերական և այլ ձեռնարկությունների աշխատողների գործադուլը
1904 մայիս ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության երրորդ համագումարը
1904 հուլիս Շամիրամի մարտ
1905 հունվարի 9 «Արյունոտ կիրակի» դեպքերը Պետերբուրգում, Ռուսական առաջին բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության սկիզբը
1905 փետրվարի 6 Բաքվի նահանգապետ, իշխան Նակաշիձեի հրահրումով մի քանի օր անընդհատ տեղի են ունենում հայերի կոտորածներ[54]
1905 փետրվար Ցարական իշխանությունների կազմակերպած հայ-ադրբեջանական ընդհարումները Բաքվում, Երևանում, Ելիզավետպոլում, Շուշիում և այլուր
1905 մարտ-ապրիլ Գործադուլային շարժումներ և բողոքի ցույցեր Երևանում, Ալավերդիում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում
1905 ապրիլի 25 Լոնդոնում բացվել է ՌՍԴԲԿ երրորդ համագումարը
1905 ապրիլի 25 Խարսի կռիվ[55]
1905 ապրիլ Ժնևում գումարված «Դաշնակցություն» կուսակցության խորհուրդը մշակել է «Կովկասյան նախագիծը»
1905 մայիս Ստեղծվել է ՌՍԴԲԿ Բորչալուի գավառական կոմիտեն
1905 օգոստոսի 1 Ցարական կառավարությունը չեղյալ հայտարարել է եկեղեցական գույքի բռնագրավման օրենքը
1905 հոկտեմբերի 1 Տեղի է ունեցել Ալվառինջի կռիվը
1905 հոկտեմբերի 15 Սկսվել է Հայաստանի երկաթուղայինների ընդհանուր գործադուլը
1905 հոկտեմբերի 17 Նիկոլայ II-ը հրապարակել է հրովարտակ՝ խոստանալով օրենսդրական դումա և դեմոկրատական ազատություններ, Ալավերդու հանքագործների գործադուլը
1905 նոյեմբերի 20 Ալավերդու հանքագործների գործադուլը
1906 փետրվար Ցարական զորքերը ապստամբ գյուղացիներին ահաբեկելու նպատակով ռմբակոծել են Սիսիանի Անգեղակոթ, Բռնակոթ գյուղերը
1906 ապրիլի 1 Թիֆլիսում լույս է տեսել բոլշևիկյան «Կայծ» թերթը՝ Ստեփան Շահումյանի և Սուրեն Սպանդարյանի խմբագրությամբ
1906 ապրիլի 10 Ստոկհոլմում բացվել է ՌՍԴԲԿ չորրորդ «Միավորիչ» համագումարը
1906 հունիս Թիֆլիսում ստեղծվել է «Կովկասի հայոց դպրոցների ուսուցիչների և վարժուհիների միությունը»
1906 օգոստոսի 2 Բոլշևիկների ղեկավարությամբ Ալավերդիում սկսվել է խոշոր գործադուլ
1906 օգոստոսի 18 Թիֆլիսում լույս է տեսել բոլշևիկյան «Նոր խոսք» թերթը Ստեփան Շահումյանի և Սուրեն Սպանդարյանի խմբագրությամբ
1906 սեպտեմբեր Երևանում սկսել է գործել քաղաքային ձիաքարշը
1907 հունվարի 27 Երևանի Սարաջևի գործարանի բանվորների գործադուլը
1907 մարտի 10 Ալեքսանդրապոլի տպագրական բանվորների գործադուլը
1907 մարտի 26-29 Ղափանի պղնձահանքերի բանվորների գործադուլը
1907 ապրիլի 30 Լոնդոնում գումարվել է ՌՍԴԲԿ հինգերորդ համագումարը
1907 մայիս Երևանում գործարկվել է առաջին հիդրոէլեկտրակայանը
1907 մայիսի 27 Սուլուխի կռվում Գևորգ Չավուշը վիրավորվել է և հաջորդ օրը մահանում[56]
1907 հունիսի 3 Ստոլիպինյան պետական հեղաշրջումը Ռուսաստանում
1907 հունիս Ստեղծվել է «Սոցիալիստ հեղափոխականների կուսակցության հայկական կազմակերպության»
1907 դեկտեմբերի 27 Փարիզում հրավիրվել է Թուրքիայի ընդդիմադիր կուսակցությունների և խմբերի կոնգրեսը
1908 փետրվարի 20 Ավարտվել է Ուլուխանլու-Ջուլֆա երկաթուղու շինարարությունը
1908 հուլիսի 23 Երիտթուրքերի հեղաշրջումը Թուրքիայում, սահմանադրության վերականգնումը
1909 մարտի 31-ապրիլի 13 Ադանայի և շրջակա հայերի կոտորածը [57]
1910 հունիս Ալավերդու հանքարդյունաբերական շրջանի Սիսիմադանի պղնձաձուլական գործարանի բանվորների գործադուլը
1910-1911 Գյուղացիական ելույթներ ռն տեղի ունեցել Երևանի, է ջմիածնի, Նոր Բայազետի, Ալեքսանդրապոլի, Զանգեզուրի գավառներում
1911 փետրվարի 21- 23 Կողբի աղահանքերի բանվորների գործադուլը
1912 հունվարի 5 Պրահայում բացվել է ՌՍԴԲԿ վեցերորդ կոնֆերանսը, Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյան ընտրվել են Կենտկոմի կազմում
1912 հոկտեմբերի 2 Ամենայն հայոց Գևորգ կաթողիկոսի դիմումը Նիկոլայ II-ին
1912 հոկտեմբերի 9 Սկսվել է Առաջին Բալկանյան պատերազմը, որին մասնակցել է Անդրանիկի գլխավորած հայկական ջոկատը<ref><Жебокрицкий В., Болгария во время Балканских войн 1912-1913гг., Киев, 1961, с. 96/ref>
1912 նոյեմբերի 10 Պողոս Նուբար Փաշայի գլխավորությամբ կազմվել է Ազգային պատվիրակություն Հայկական հարցը եվրոպական պետությունների մոտ արծարծելու համար
1913 հունվար Թուրքիայում իշխանության գլուխ է անցել Էնվեր, Թալեաթ և Ջեմալ Փաշաների եռապետությունը
1913 մայիսի 4 Երևանում բացվել է հեռախոսային ցանցը
1913 հունիսի սկիզբ Կազմվել է Արևմտյան Հայաստանում անցկացվելիք բարենորոգումների ռուսական նախագիծը
1913 հունիսի 29 Սկսվել է Բալկանյան երկրորդ պատերազմը
1913 հուլիսի 3 Կ. Պոլսի դեսպանաժողովն սկսել է Հայկական բարենորոգումների հարցի քննարկումը
1914 հունվարի 26 Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև Կ. Պոլսում համաձայնագիր
1914 ապրիլ Հայաստանում վերատեսուչներ են ընտրվել նորվեգացի գնդապետ Հոֆը և հոլանդացի դիվանագետ Վեսթենենկը
1914 հուլիսի 19 Սկսվել է առաջին համաշխարհային պատերազմը
1914 հուլիսի 20 Կ. Պոլսում Գերմանիայի և Թուրքիայի միջև կնքվել է գաղտնի ռազմական դաշինք
1914 սեպտեմբեր Հայտարարվել է հայ կամավորական ջոկատներ ստեղծելու մասին
1914 հոկտեմբերի 20 (նոյեմբերի 2) Ռուսաստանը պատերազմ է հայտարարել Թուրքիային
1914 դեկտեմբերի 9-1915 հունվարի 5 Սարիղամիշի ճակատամարտ, Էնվեր Փաշայի բանակի ջախջախումը
1915 փետրվար Երիտթուրքերի պարագլուխների գաղտնի խորհրդակցությունը, որն ընդունել է արևմտահայերի բնաջնջման որոշում
1915 ապրիլ Ինքնապաշտպանական կռիվները Շատախում
1915 ապրիլի 7-մայիսի 6 Վանի հերոսամարտը
1915 ապրիլի 15 Թալեաթի, Էնվերի ու Նազըմի ստորագրությամբ տեղական իշխանություններին ուղարկվել է արևմտահայերի համատարած բռնագաղթի ու բնաջնջման հրահանգ
1915 ապրիլի 24 Հայ մտավորականների ձերբակալումը Կ. Պոլսում, աքսորը և սպանությունը, Հայկական Մեծ եղեռնի սկիզբը
1915 մայիսի 12 Ռուսաստանի, Անգլիայի ու Ֆրանսիայի կառավարությունների հուշագիրը Թուրքիային՝ հայկական ջարդերին վերջ տալու մասին
1915 հունիսի 1-29 Շապին Գարահիսարի հերոսամարտը
1915 հուլիս Ռուսական զորքերի նահանջը, Վանի և Վասպուրականի հայերի մեծ գաղթը և ծանր կորուստները
1915 հուլիս Մշո ինքնապաշտպանությունը
1915 հուլիսի 29-սեպտեմբերի 13 Մուսա լեռան ինքնապաշտպանությունը
1915 օգոստոս Ցիմերվալդի կոնֆերանսի հրովարտակը, ուր ցավակցություն է հայտնվել պատերազմի զոհերի համար
1915 սեպտեմբերի 30-հոկտեմբերի 23 Ուրֆայի հայերի գոյամարտը
1915-1917 Թիֆլիսում հրատարակվել է բոլշևիկյան «Պայքար» թերթը
1916 հունվարի 1 Մոսկվայում լույս է տեսել «Հայկական լրաբեր» շաբաթաթերթը
1916 փետրվարի 3 Ռուսական զորքերը գրավել են Էրզրումը
1916 փետրվար Ռուսական զորքերը գրավել են Մուշը, Բիթլիսը, Մամախաթունը
1916 նոյեմբերի 14 Հուզումներ են սկսվել Ղափանի Կոնդուրովների պղնձաձուլական գործարանում
1916 նոյեմբերի 26 Ֆրանսիան հայերից կազմել է «Արևելյան լեգեոնը»
1917 փետրվարի 27 Բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության հաղթանակը և ցարիզմի տապալումը Ռուսաստանում
1917 մարտ Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Սարիղամիշում, Կարսում, Նոր Բայազետում և այլուր ստեղծվել են բանվորների, զինվորների դեպուտատների և գյուղացիական խորհուրդներ
1917 մարտի 9 Ժամանակավոր կառավարությունը վերացրել է Կովկասի փոխարքայությունը և ստեղծել է Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտե (Օզակոմ)
1917 մարտի 16 Թիֆլիսում հիմնվել է «Հայ ժողովրդական կուսակցությունը»
1917 ապրիլի 24-29 Պետրոգրադում կայացել բոլշևիկների կուսակցության համառուսաստանյան յոթերորդ (ապրիլյան) կոնֆերանսը
1917 մայիսի 2 Երևանում բացվել է արևմտահայերի առաջին համագումարը
1917 հուլիսի 5 Երևանի բանվոր-ծառայողների ցույցերը ժամանակավոր կառավարության դեմ
1917 հուլիսի 19 Բոլշևիկները Ալեքսանդրապոլում կազմակերպել են բանվոր-ծառայողների և զինվորների մեծ ցույց
1917 հուլիսի 26 Իր աշխատանքը սկսել է ՌՍԴԲԿ վեցերորդ համագումարը
1917 օգոստոսի 15 Ալավերդու բանվորների գործադուլը
1917 սեպտեմբերի 29 Թիֆլիսում բացվել է Հայոց ազգային խորհուրդը որտեղ ընտրվել է հայոց ազգային խորհուրդ
1917 հոկտեմբերի 2-7 Թիֆլիսում կայացել է ՌՍԴԲ(բ)Կ Կովկասյան կազմակերպությունների առաջին համագումարը
1917 հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 7) Հոկտեմբերյան Սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակը
1917 նոյեմբերի 3-24 Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Ալավերդիում, Ղարաքիլիսայում, Կարսում, Սարիղամիշում, Ջալալօղլիում և այլ վայրերում տեղի են ունեցել բազմամարդ միտինգներ, որոնց մասնակիցները ողջունել են Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակը
1917 նոյեմբերի 15 Թիֆլիսում կազմվել է Անդրկովկասյան կոմիսարիատը
1917 դեկտեմբերի 16 Խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմխորհը, Լենինի նախագահությամբ, Բաքվի խորհրդի նախագահ Ստեփան Շահումյանին նշանակել է Կովկասի գործերի ժամանակավոր արտակարգ կոմիսար
1917-1918 Թիֆլիսում լույս է տեսել «Բանվորի կռիվը» թերթը
1917 դեկտեմբերի 29 Խորհրդային Ռուսաստանի ժողկոմխորհն ընդունել է Թուրքահայաստանի մասին դեկրետը
1917 դեկտեմբեր Խորհրդային Ռուսաստանի ազգությունների գործերի ժողովրդական կոմիսարիատին կից Մոսկվայում ստեղծվել է Հայկական գործերի կոմիսարիատը
1918 հունվարի 19 Բաքվում լույս է տեսել «Բանվորի խոսք» շաբաթաթերթը
1918 փետրվարի 10 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասյան սեյմը
1918 փետրվարի 27 Թիֆլիսում լույս է տեսել «Բանվոր» օրաթերթը
1918 մարտի 3 Ստորագրվել է Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը
1918 մարտի 6 Պետրոգրադում բացվել է ՌԿ(բ)Կ յոթերորդ համագումարը
1918 մարտի 12 Թուրքական բանակը գրավել է էրզրումը
1918 ապրիլի 13 Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարության բողոքի հեռագիրը թուրքական բանակի՝ դեպի Անդրկովկաս առաջ շարժվելու և խաղաղ բնակչությանը բնաջնջելու առթիվ
1918 ապրիլի 22 Անդրկովկասյան սեյմը Անդրկովկասը հայտարարել է անկախ
1918 ապրիլի 25 Բաքվում կազմվել է ժողկոմխորհ՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ (Բաքվի կոմունա)
1918 ապրիլի 25 Թուրքական բանակը գրավել է Կարսը
1918 մայիսի 15 Թուրքական բանակը գրավել է Ալեքսանդրապոլը
1918 մայիսի 22-26 Սարդարապատի հերոսամարտը, թուրքական բանակի ջախջախումը
1918 մայիսի 25-28 Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը
1918 մայիսի 26-28 Ցրվել է Անդրկովկասյան սեյմը, Վրաստանը, Ադրբեջանը և Հայաստանը հայտարարվել են անկախ հանրապետություններ
1918 հունիսի 4 Թուրքիայի և հայոց ազգային խորհրդի պատվիրակության միջև կնքվել է Բաթումի պայմանագիրը
1918 հուլիսի 31 Բաքվում ժամանակավորապես ընկել է խորհրդային իշխանությունը
1918 սեպտեմբերի 19 Արարայի (Պաղեստին) ճակատամարտը, Արևելյան (Հայկական) լեգեոնի մարտիկների հաղթանակը թուրքական զորքերի դեմ
1918 սեպտեմբերի 20 Բաքվի 26 կոմիսարների գնդակահարությունը անդրկասպյան ավազուտներում
1918 դեկտեմբերի 9-31 Դաշնակցականների և մենշևիկների արկածախնդրական քաղաքականության հետևանքով տեղի է ունեցել հայ-վրացական զինված ընդհարում
1919 հունվարի 9 Թիֆլիսում, Անտանտի զինվորական գործիչների ղեկավարությամբ, բացվել է դաշնակցական և մենշևիկյան կառավարությունների ներկայացուցիչների կոնֆերանս, որի որոշմամբ Լոռին հայտարարվել է «Չեզոք գոտի»
1919 մարտի 18 Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ ութերորդ համագումարը
1919 ապրիլի 8 Գործադուլ հայտարարել են Երևանի երկաթուղային բանվոր-ծառայողները
1919 ապրիլի 20 Երևանում ստեղծվել է «Սպարտակ» կազմակերպությունը
1919 օգոստոսի 1 Երևանում բացվել է Հայաստանի բուրժուական հանրապետության պառլամենտը
1919 սեպտեմբեր Երևանում տեղի է ունեցել Հայաստանի բոլշևիկյան կազմակերպությունների ներկայացուցիչների ընդհատակյա խորհրդակցություն, որն ընտրել է ՌԿ(բ)Կ Հայաստանի կոմիտե՝

Արմենկոմ

1919 հոկտեմբերի 30 Սկսվել է Ալեքսանդրապոլի տպարանի բանվորների գործադուլը
1920 հունվարի 6 Ալեքսանդրապոլի երկաթուղային կայարանում տեղի է ունեցել խոշոր գործադուլ
1920 հունվարի 19-20 Երևանում տեղի է ունեցել Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին ընդհատակյա կոնֆերանսը
1920 մարտի 29 Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ իններորդ համագումարը
1920 ապրիլի 23 Ալեքսանդրապոլում տեղի է ունեցել աշխատավորության հակակառավարական ցույց
1920 ապրիլի 28 Խորհրդային իշխանության հաստատումը Ադրբեջանում
1920 մայիսի 1 Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Սարիղամիշում, Նոր Բայազետում և Հայաստանի այլ վայրերում կոմունիստների ղեկավարությամբ Տեղի են ունեցել խոշոր ցույցեր դաշնակցական կառավարության դեմ
1920 մայիսի 7 Ալեքսանդրապոլում տեղի է ունեցել Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Սարիղամիշի, Քյավթառլուի, Ղազախ-Շամշադինի բոլշևիկյան կազմակերպությունների խորհրդակցություն՝ Արմենկոմի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: Խորհրդակցությունը զինված ապստամբությունը ղեկավարելու համար կազմել է Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե
1920 մայիսի 10 Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կոմիտեն Ալեքսանդրապոլում, ինչպես նաև ամբողջ Հայաստանում, հայտարարել է Խորհրդային իշխանություն
1920 մայիս Զինված ապստամբություններ տեղի են ունեցել Կարսում, Սարիղամիշում, Նոր Բայազետում, Իջևանում, Դիլիջանում, Ղազախում, Շամշադինում, Զանգեզուրում և այլուր
1920 մայիսի 31 Մոսկվայում բանակցություններ են սկսվել Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայցուցիչների և Հայաստանի կառավարության պատվիրակության միջև
1920 հունիս ՌԿ(բ)Կ Հայաստանի կազմակերպությունները ձևավորվել են որպես Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցություն
1920 օգոստոսի 10 Սևր քաղաքում (Փարիզի մոտ) դաշնակիցների և Թուրքիայի սուլթանական կառավարության միջև կնքվել է դաշնագիր
1920 օգոստոսի 10 ՌՍՖՍՀ լիազոր-ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանը Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչների հետ Թիֆլիսում կնքել է համաձայնագիր
1920 սեպտեմբերի 22 Սկսվել է թուրքական բանակի ներխուժումը Արևելյան Հայաստան
1920 հոկտեմբերի 8 Հրապարակվել է ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի կոչը դաշնակցական կառավարությունը տապալելու մասին
1920 հոկտեմբերի 11 Դաշնակցական կառավարության հետ բանակցություններ վարելու համար Երևան ժամանել է Խորհրդային Ռուսաստանի պատվիրակությունը
1920 նոյեմբերի 15-28 Հեղափոխական ելույթներ Տեղի են ունեցել Շիրակի, Նոր Բայազետի, Դարալագյազի, Ախտայի, Ապարանի, Էջմիածնի, Իջևանի, Դիլիջանի, Շամշադինի և Հայաստանի այլ շրջաններում
1920 նոյեմբերի 29 Հայաստանում հաստատվել է Խորհրդային իշխանություն
1920 նոյեմբերի 30 ՀԽՍՀ Հեղկոմը Հայաստանի ապստամբ բանվորների և գյուղացիների անունից հեռագիր ուղարկել է Լենինին
1920 դեկտեմբերի 2 Լենինը ողջույնի հեռագիր ուղարկել է Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կոմիտեի նախագահ Սարգիս Կասյանին
1920 դեկտեմբերի 2 Դաշնակցական կառավարության պատվիրակությունը Ալեքսանդրապոլում թուրքական զավթիչների հետ կնքել է Հայաստանը անդամահատող և ստրկացնող ապօրինի

պայմանագիր

1920 դեկտեմբերի 4 Երևան ժամանել է ՀԽՍՀ Հեղկոմը
1920 դեկտեմբերի 5 Երևանում լույս է տեսել ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի և Հայհեղկոմի օրգան «Կոմունիստ» հայերեն օրաթերթի առաջին համարը
1920 դեկտեմբերի 6 ՀԽՍՀ Հեղկոմի դեկրետով հանրապետության սահմաններում պետական լեզու ճանաչվել է հայերենը
1920 դեկտեմբերի 10 ՀԽՍՀ Հեղկոմը դեկրետ ընդունել է բանկերի ազգայն ացման մասին
1920 դեկտեմբերի 13 Լենինն ընդունել է ՀԽՍՀ Հեղկոմի անդամներ Ասքանազ Մռավյանին և Սահակ Տեր-Գաբրիելյանին
1920 դեկտեմբերի 13 ՀԽՍՀ ներքին գործերի ժողկոմատի հրամանը հին վարչական հիմնարկներն ու պաշտոնները վերացնելու մասին
1920 դեկտեմբերի 17 ՀԽՍՀ Հեղկոմի դեկրետով Հայաստանի բոլոր կուլտուր-կրթական հիմնարկները պետականացվել են
1920 դեկտեմբերի 18 ՀԽՍՀ արդարադատության ժողկոմիսարիատի հրամանով վերացվել են հին դատարանները
1920 դեկտեմբերի 25 Դաշնակցականները կազմել են այսպես կոչված «Ինքնավար Սյունիքի կառավարություն» (1921-ի ապրիլի 26-ին այն վերակազմվել է և կոչվել է «Լեռնահայաստանի կառավարություն»),
1920 դեկտեմբերի 28 ՀԽՍՀ Հեղկոմն ընդունել է դեկրետ հողի ազգայնացման մասին
1921 հունվարի 21 ՀԽՍՀ Հեղկոմն ընդունել է դեկրետ ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության խորհուրդ՝ ժողտնտխորհ, կազմակերպելու մասին
1921 հունվարի 23 Երևանի Ժողովրդական համալսարանի հանդիսավոր բացումը (1923-ից պետական համալսարան)
1921 փետրվարի 5 ՀԽՍՀ Հեղկոմն ընդունել է դեկրետ Էջմիածնի մատենադարանի և թանգարանի բազայի վրա Հայաստանի կուլտուր-պատմական գիտական ինստիտուտ հիմնելու մասին
1921 փետրվարի 12 Սկսվել է Վրաստանի մենշևիկյան կառավարության դեմ Լոռու «Չեզոք գոտու» աշխատավորության ապստամբությունը
1921 փետրվարի 13 Դաշնակցականների հակահեղափոխական խռովության սկիզբը
1921 փետրվարի 25 Խորհրդային իշխանության հաստատումը Վրաստանում
1921 փետրվարի 26 Դաշնակցականների հակահեղափոխական խռովության դեմ կռվելու նպատակով Դիլիջանում ստեղծվել է Հայաստանի հյուսիսային գավառների Ռազմահեղափոխական կոմիտե
1921 մարտի 8 Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասներորդ համագումարը
1921 մարտի 16 Մոսկվայում կնքվել է ՌԽՖՍՀ կառավարության և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության միջև
1921 ապրիլի 2 Երևանն ազատագրվել է դաշնակցական խռովարարներից
1921 ապրիլի 14 Լենինի պատմական նամակը Ադրրեջանի, Վրաստանի, Հայաստանի, Դաղստանի և Լեռնականների հանրապետության կոմունիստներին
1921 ապրիլի 22 Ալեքսանդրապոլն ազատագրվել է թուրքական զավթիչներից
1921 մայիսի 21 ՀԽՍՀ Հեղկոմը վերակազմվել է ՀԽՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի
1921 հունիսի 24 ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի դեկրետը պարենմասնատրումը պարենհարկով փոխարինելու մասին
1921 հունիսի 26- հուլիսի 13 Քաղաքացիական կռիվները Զանգեզուրում
1921 հունիս Հայաստանում ստեղծվել են առաջին Խորհրդային տնտեսությունները
1921 օգոստոսի 21 Երևանում բացվել է Հայաստանի կոմերիտմիության առաջին համագումարը
1921 օգոստոսի 22 Երևանում բացվել է Հայաստանի արհեստակցական միությունների առաջին համագումարը
1921 սեպտեմբերի 21 ՀԽՍՀ ժողկոմխորհն ընդունել է դեկրետ Հայաստանում անգրագիտությունը վերացնելու մասին
1921 սեպտեմբերի 29 ՌՍՖՍՀ Կենտգործկոմն ընդունել է դեկրետ «Լազարյան ճեմարանը Խորհրդային Հայաստանի կուլտուրայի տուն վերանվանելու և նրա բոլոր նյութական ու կուլտուրական արժեքները Խորհրդային Հայաստանի կառավարության տրամադրության տակ դնելու մասին»
1921 հոկտեմբերի 13 Կարսի պայմանագիրը
1921 դեկտեմբերի 1 Հայաստանում սկսվում են գյուղական, գավառակային և գավառային խորհուրդների առաջին ընտրությունները
1921 դեկտեմբեր Սկսվել է հայերի հայրենադարձությունը Խորհրդային Հայաստան
1921 Սփյուռքում ձևավորվել է ռամկավար ազատականների կուսակցությունը
1922 հունվարի 26 Երևանում բացվել է Հկ(բ)կ առաջին համագումարը
1922 հունվարի 26 Երևանում բացվել է առաջին պետական դրամատիկական թատրոնը
1922 հունվարի 30 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ բանվորների, գյուղացիների և կարմիրբանակայինների պատգամավորների խորհուրդների առաջին համագումարը
1922 փետրվարի 3 ՀԽՍՀ խորհուրդների առաջին համագումարը հաստատել է ՀԽՍՀ առաջին սահմանադրությունը
1922 փետրվարի 19 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասյան կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին համագումարը
1922 մարտի 12 Թիֆլիսում տեղի է ունեցել Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի Կենտգործկոմների ներկայացուցիչների լիազոր կոնֆերանսը, որը հաստատել է Անդրկովկասյան ֆեդերացիայի ստեղծման դաշնակցային պայմանագիրը
1922 մարտի 27 Բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասնմեկերորդ համագումարը
1922 նոյեմբերի 7 Երևանում բացվել է պետական հանրային գրադարանը
1922 նոյեմբերի 7 Երևանում բացվել է պետական թանգարանը
1922 նոյեմբերի 29 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների երկրորդ համագումարը
1922 դեկտեմբերի 10 Բաքվում բացվել է Անդրկովկասյան խորհուրդների առաջին համագումարը, որը որոշել է ԱՍՍՖՀՄ-ն վերակազմել ԱՍՖՍՀ
1922 դեկտեմբերի 30 Խորհուրդների համամիութենական առաջին համագումարում կազմավորվել է Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունը
1923 հունվարի 29 տեղի է ունեցել Երևանի առաջին բանֆակի հանդիսավոր բացումը
1923 մարտի 13 Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ երկրորդ համագումարը
1923 մարտի 20 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասյան կոմունիստական կազմակերպությունների երկրորդ համագումարը
1923 ապրիլի 16 ՀԽՍՀ ժողկոմխորհը որոշում ընդունել է Խորհչդային Հայաստանի պետկինո (հետագայում Հայկինո) ստեղծելու մասին
1923 ապրիլի 17 Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասներկուերորդ համագումարը
1923 մայիսի 5 լույս է տեսել ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի օրգան «Ավանգարդ» թերթի առաջին համարը
1923 հունիսի 2 ՀԽՍՀ Կենտգործկոմը որոշում ընդունել է «Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան» սահմանելու մասին
1923 դեկտեմբերի 1 Երևանում բացվել է Հայաստանի պետական կոնսերվատորիան
1923 դեկտեմբերի 4 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների երրորդ համագումարը
1924 հունվարի 21 Լենինի մահը
1924 փետրվարի 26 ՍՍՀՄ Կենտգործկոմի որոշմամբ Ալեքսանդրապոլ քաղաքը վերանվանվել է Լենինական
1924 մայիսի 5 Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ երրորդ համագումարը
1924 մայիսի 13 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների երրորդ համագումարը
1924 մայիսի 23 Մոսկվայում բացվել է ՌԿ(բ)Կ տասներեքերորդ համագումարը
1924 նոյեմբերի 7 Շարք է մտել Ղափանի պղնձաձուլարանը
1925 մարտի 12 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդներիի հինգերորդ համագումարը
1925 ապրիլի 27 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտը
1925 հունիսի 21 Շիրակի ջրանցքի հանդիսավոր բացումը
1925 նոյեմբերի 30 Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ չորրորդ համագումարը
1925 դեկտեմբերի 5 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների չորրորդ համագումարը
1925 դեկտեմբերի 18 Մոսկվայում բացվել է այաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցության համագումարները
1926 մայիսի 16 Երևանի առաջին հիդրոէլեկտրակայանի գործարկումը
1926 օգոստոսի 26 Բացվել է «Արզնի» առողջարանը
1927 մարտի 20 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների հինգերորդ համագումարը
1927 նոյեմբերի 13 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ հինգերորդ համագումարը
1927 նոյեմբերի 21 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների հինգերորդ համագումարը
1927 դեկտեմբերի 2 Մոսկվայում բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնհինգերորդ համագումարը
1928 նոյեմբերի 1 Լենինականում բացվել է Հայաստանի պետական երկրորդ դրամատիկ թատրոնը
1928 նոյեմբերի 17 Երևանում բացվել է Հայաստանի կոլտնտեսությունների առաջին համագումարը
1928 նոյեմբերի 29 Տեղի է ունեցել Լենինականի տեքստիլ գործարանի և հիդրոէլեկտրակայանի գործարկումը
1929 հունվարի 20 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ վեցերորդ համագումարը
1929 ապրիլի 7 Բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների վեցերորդ համագումարը, որտեղ հաստատվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության զարգացման առաջին հնգամյա պլանը
1929 նոյեմբերի 29 Բացվել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնը
1929 նոյեմբերի 29 Տեղի է ունեցել Լենինական-Արթիկ երկաթգծի հանդիսավոր բացումը
1930 մարտի 1 Սկսել է աշխատել Սարդարապատի մեքենատրակտորային կայանը
1930 մայիսի 24 Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ յոթերորդ համագումարը
1930 հունիսի 5 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների վեցերորդ համագումարը
1930 հունիսի 26 Բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնվեցերորդ համագումարը
1930 հուլիսի 25 ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում ընդունել է ընդհանուր պարտադիր տարրական ուսուցում մտցնելու մասին
1930 օգոստոսի 5 ՀԽՍՀ Կենտգործկոմը և ժողկոմխորհը որոշում ընդունել են ՀԽՍՀ գավառները վերացնելու մասին, Հանրապետությունը բաժանվել է 25 շրջանի
1930 նոյեմբերի 1 ՀԽՍՀ ժողկոմխորհը որոշում ընդունել է ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտը վերակառուցելու և այն գիտությունների ինստիտուտ վերանվանելու մասին
1930 նոյեմբերի 29 Բացվել է Փոքր Սարդարապատի ջրանցքը
1931 փետրվարի 14 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհուրդների յոթերորդ համագումարը
1932 հունվարի 3 Երևանում տեղի է ունեցել Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հանդիսավոր բացումը
1932 հունվարի 17 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ ութերորդ համագումարը
1932 փետրվարի 23 Երևանում լույս է տեսել Հայաստանի խորհրդային գրողների ֆեդերացիայի օրգան «Գրական թերթի» առաջին համարը
1932 ապրիլի 9 Կազմակերպվել են Հայաստանի խորհրդային գրողների միությունը, Խորհրդային Հայաստանի երաժիշտների միությունը, խորհրդային նկարիչների ու կերպարվեստի աշխատողների միությունը և խորհրդային ճարտարապետների միությունը
1932 նոյեմբերի 5 Տեղի է ունեցել Երևանի երկրորդ հիդրոկայանի գործարկումը
1932 նոյեմբերի 15 Տեղի է ունեցել Զորագէ սի հանդիսավոր գործարկումը
1933 հունվարի 12 Գործարկվել է Երևանի տրամվայը
1933 հունվարի 20 Տեղի է ունեցել ՀԽՍՀ պետական օպերայի հանդիսավոր բացումը
1933 նոյեմբերի 29 Գործարկվել են Կիրովականի քիմիական կոմբինատը և Դավալուի (Արարատ) ցեմենտի գործարանը
1934 հունվարի 10 Երևանում բացվել է ՀԿ(բ)Կ իններորդ համագումարը
1934 հունվարի 15 Թիֆլիսում բացվել է Անդրկովկասի կոմունիստական կազմակերպությունների յոթերորդ համագումարը
1934 հունվարի 27 Բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնյոթերորդ համագումարը
1934 հուլիսի 12 լույս է տեսել ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի, Երքաղկոմի և ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի օրգան «Կոմունիստ» թերթի առաջին համարը
1934 օգոստոսի 1 Բացվել է Հայաստանի խորհրդային գրողների առաջին համագումարը
1934 սեպտեմբերի 6 Տեղի է ունեցել Ղափանի հարստացուցիչ ֆաբրիկայի հանդիսավոր բացումը
1934 նոյեմբերի 5 Բացվել է Լենինականի մանկավարժական ինստիտուտը
1934 նոյեմբերի 29 Գործարկվել է Երևան-Քանաքեռ երկաթգիծը
1935 հունվարի 10 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ խորհրդային ութերորդ համագումարը
1935 մայիս է կրան բարձրացավ «Պեպո» առաջին հայկական հնչուն կինոնկարը
1935 հունիսի 19 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ պետական պատմական թանգարանը
1935 հուլիսի 14 Տեղի է ունեցել ՍՍՀՍ գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղի (ԱրմՖԱՆի) հանդիսավոր հիմնադրումը
1936 նոյեմբերի 19 Բացվել է ՀԽՍՀ խորհրդային իններորդ արտակարգ համագումարը
1936 դեկտեմբերի 5 ՍՍՀՍ խորհրդների ութերորդ արտակարգ համագումարը հաստատել է ՍՍՀՍ նոր սահմանադրությունը
1936 դեկտեմբերի 5 Շարք է մտել Քանաքեռի Հէ Կ-ը
1937 մարտի 23 ՀԽՍՀ խորհուրդների իններորդ համագումարը հաստատել է Հայկական ՍՍՀ նոր սահմանադրությունը
1937 մայիսի 26 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասներորդ համագումարը
1937 նոյեմբերի 15 Տեղի է ունեցել Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոնի հանդիսավոր բացումը Երևանում
1937 դեկտեմբերի 17 Տեղի են ունեցել ՍՍՀՍ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1938 հունիսի 2 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնմեկերորդ համագումարը
1938 հունիսի 12 Տեղի են ունեցել Հայկական ՍՍՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1938 հուլիսի 12 Բացվել է ՀԽՍՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի առաջին նստաշրջանը
1939 փետրվարի 26 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասներկուերորդ համագումարը
1939 մարտի 10 Բացվել է ՀամԿ(բ)Կ տասնութերորդ համագումարը
1939 սեպտեմբերի 15 Սկսվել է «Սասունցի Դավիթ» է պոսի 1000-ամյակի տոնակատարությունը
1939 հոկտեմբերի 20 Մոսկվայում բացվել է հայկական արվեստի տասնօրյակը
1940 մարտի 11 Բացվել է Հկ(բ)կ տասներեքերորդ համագումարը
1940 մարտ Շահագործման է հանձնվել Երևանի Կիրովի անվան սինթետիկ կաուչուկի գործարանը
1940 նոյեմբերի 24 Տեղի է ունեցել Լենինի հուշարձանի հանդիսավոր բացումը Երևանի Լենինի հրապարակում
1941 մայիսի 10 Մոսկվայում սկսվել է հայ գրականության տասնօրյակը
1941 մայիսի 25 Տեղի է ունեցել Մոսկվայի համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի հայկական տաղավարի հանդիսավոր բացումը
1941 հունիսի 22 Ֆաշիստական Գերմանիան հարձակվել է Խորհրդային Միության վրա, սկսվել է խորհրդային ժողովրդի Հայրենական մեծ պատերազմը
1941 օգոստոսի 17 Հրապարակվել է Խորհրդային Հայաստանի գիտության, արվեստի ու գրականության մի խումբ աչքի ընկնող գործիչների դիմումը արտասահմանյան երկրների բոլոր հայերին՝ ֆաշիզմի դեմ պայքարելու համար
1941 օգոստոսի 25 «Պրավդա»-ում լույս է տեսել առաջնորդող հոդված «Հայ ժողովուրդը Խորհրդային Միության ազատագրական պատերազմի մարտական մասնակիցն է » վերնագրով
1941 դեկտեմբեր Երևանում կազմավորվել է 89-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիան՝ գնդապետ Սիմոն Զաքյանի հրամանատարությամբ
1942 հունվար Կերչի թերակղզում, մարտական իրադրության մեջ, ձևավորվել է 390-րդ հայկական դիվիզիան, Հայաստանում գտնվող 409-րդ դիվիզիան համալրվելով հայ ռազմիկներով ու սպաներով, վերանվանվել է Հայկական դիվիզիա
1942 ապրիլ Հայաստանում ձևավորվել է 408-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիան
1942 Հիմնադրվել է Լենինի անվան հայէլեկտրագործարանը
1943 հոկտեմբերի 9 Թաման թերակղզու ազատագրման համար մղված մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար Գերագույն գլխավոր հրամանատարության հրամանով 89-րդ հրաձգային դիվիզիային շնորհվել է Թամանյան կոչում
1943 նոյեմբերի 29 Բացվել է Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիան
1944 մարտի 18 ՄարտաՇարք է մտել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունը, որը ստեղծվել է ր արտասահմանյան հայերի հավաքած միջոցներով
1944 նոյեմբերի 20 Հիմնադրվել է արտասահմանի հետ մշակութային կապի հայկական ընկերությանը
1945 հունվարի 12 Երևանում բացվել է Հայաստանի կոմպոզիտորների առաջին համագումարը
1945 մարտ Ռամկավար ազատական կուսակցության, Ամերիկահայ առաջադիմական միության և հնչակյան կուսակցության միջև կայացած համաձայնությամբ ստեղծվել է Ամերիկահայ ազգային խորհուրդ
1945 մայիսի 9 Հայրենական մեծ պատերազմում խորհրդային ժողովրդի տարած հաղթանակի օրը
1945 օգոստոսի 27 Երևանում բացվել է Հայաստանի խորհրդային նկարիչների միության առաջին համագումարը
1945 հոկտեմբեր Երևանում բացվել են գեղարվեստաթատերական և ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտները
1946 մարտի 27 ՀԽՍՀ գերագույն խորհրդի Նախագահության հրամանագիրը ՀԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի և ՀԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարիատները ՀԽՍՀ մինիստրությունների վերակազմելու մասին
1946 հուլիսի 2 Արտասահմանից ներգաղթող հայերի առաջին խմբի ժամանումը Խորհրդային Հայաստան
1947 հունվարի 4 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ երկրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1947 ապրիլի 30 ԱՄՆ-ում հրավիրվել է համաշխարհային հայկական կոնգրես
1947 օգոստոսի 23 ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոյի որոշմամբ կազմակերպվել է ՍՄԿԿ Կենտկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական ֆիլիալը՝ Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության պատմության ինստիտուտը
1947 Նյու Յորքում ձևավորվել է ամերիկահայ «Միջհայրենակցական միությունը»
1948 նոյեմբերի 12 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնչորսերորդ համագումարը
1949 մարտի 16 Բացվել է Հայաստանի թատերական ընկերության առաջին համագումարը
1949 նոյեմբերի 11 Գործարկվել է Սևանի հիդրոէլեկտրակայանը
1950 Շահագործման են հանձնվել Քանաքեռի ալյումինի և Երևանի պոլիվինիլացետատի գործարանները
1951 փետրվարի 25 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ երրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1951 մարտի 20 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնհինգերորդ համագումարը
1951 Շահագործման են հանձնվել Երևանի էլեկտրալամպերի գործարանը, բրդյա նուրբ գործվածքների կոմբինատը և Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը
1952 սեպտեմբերի 20 Բացվել է ՀԿ(բ)Կ տասնվեցերորդ համագումարը
1952 հոկտեմբերի 5 Բացվել է ՍՄԿԿ տասնիններորդ համագումարը
1952 Շահագործման են հանձնվել Շահումյանի շրջանի Լենինի անվան մետաքսի և Դաստակերտի պղնձամոլիբդենային կոմբինատները
1953 ապրիլի 26 Ավարտվել է Գյումուշի հիդրոէլեկտրակայանի առաջին հերթի շինարարությանը
1954 փետրվարի 14 Բացվել է ՀԿԿ տասնյոթերորդ համագումարը
1955 մարտի 6 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ չորրորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1955 Հիմնադրվել է Բեյրութի Հայկազյան քոլեջի հայագիտական ամբիոնը, ԱՄՆ-ում՝ Հայագիտական ազգային ընկերությունը
1956 հունվարի 19 Բացվել է ՀԿԿ տասնութերորդ համագումարը
1956 փետրվարի 14 Բացվել է ՍՄԿԿ քսաներորդ համագումարը
1957 հունիսի 6 Ստեղծվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության խորհուրդ՝ ժողտնտխորհ
1957 հոկտեբերի 11 լույս է տեսել «Երևան» (այժմ՝ «Երեկոյան Երևան») թերթի առաջին համարը
1957 նոյեմբերի 17 Շահագործման է հանձնվել Երևան-Ախտա (այժմ՝ Հրազդան) երկաթուղին
1958 հունվարի 25 Բացվել է ՀԿԿ տասնիններորդ համագումարը
1958 նոյեմբերի 2 Գործարկվել է Արզնի-Շամիրամ ջրանցքի առաջին հերթը
1958 Շահագործման են հանձնվել Երևանի մետաղահատ հաստոցների, Չարենցավանի (Լուսավանի) ներտաշ հաստոցների, երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների, Կիրովականի ճշգրիտ հաստոցների, Լենինականի հղկող հաստոցների գործարանները
1959 հունվարի 10 Բացվել է ՀԿԿ քսաներորդ արտահերթ համագումարը
1959 հունվարի 27 Բացվել է ՍՄԿԿ քսանմեկերորդ արտահերթ համագումարը
1959 մարտի 15 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ հինգերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1959 նոյեմբերի 5 Գործարկվել է Աթարբեկյանի հիդրոէլեկտրակայանը
1959 դեկտեմբերի 3 Երևանի կայարանամերձ հրապարակում տեղի է ունեցել «Սասունցի Դավիթ» արձանի հանդիսավոր բացումը
1960 փետրվարի 10 Բացվել է ՀԿԿ քսանմեկերորդ համագումարը
1960 փետրվարի 10 Ավարտվել է Ղարաբաղ-Ղազախ-Երևան գազամուղի շինարարությունը
1960 սեպտեմբերի 26 Երևանում բացվել է Հայաստանի ուսուցիչների համագումարը
1960 նոյեմբերի 30 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ հեղափոխության պետական թանգարանը
1961 ապրիլի 29 Երևանում բացվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսը
1961 օգոստոսի 12 ՍՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի որոշումը «Սևանա լճի մակարդակը բնական պայմաններին մոտ բարձրության վրա պահպանելու նպատակով Արփա գետի ջրի մի մասը Սևանա լիճ շրջելու միջոցառումների մասին»
1961 սեպտեմբերի 21 Բացվել է ՀԿԿ քսաներկուերորդ համագումարը
1961 հոկտեմբերի 17 Բացվել է ՍՄԿԿ քսաներկուերորդ համագումարը
1962 մայիսի 27 Նշվել է հայ գրերի ստեղծող և հայ դպրության հիմնադիր Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան 1600-ամյակը
1962 հոկտեմբերի 12 Սկսվել է արտասահմանյան երկրներում ապրող հայերի նոր զանգվածային վերադարձը Խորհրդային Հայաստան
1962 նոյեմբերի 9 Շարք է մտել Կիրովականի արհեստական մետաքսաթելի գործարանը
1963 փետրվարի 13 Գործարկվել է Լուսավանի (Չարենցավանի) գործիքաշինական գործարանի կենտրոնական ձուլարանը
1963 մարտի 17 Տեղի են ունեցել Հայկական ՍՍՀ վեցերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1963 ապրիլի 29 Գործարկվել է Երևանի ջերմաէլեկտրակայանի առաջին ագրեգատը
1963 մայիսի 28 Գործարկվել է յոթնամյակի հսկաներից մեկը՝ Ագարակի պնղձամոլիբդենային կոմբինատը
1963 հոկտեմբերի 26 Նշվել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակը
1964 հունվարի 7 Բացվել է ՀԿԿ քսաներեքերորդ համագումարը
1964 հունիսի 25 Երևանում հիմնադրվել է Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեն
1965 ապրիլի 22 Հրապարակվել է ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը «Գիտության և արվեստի բնագավառում Հայկական ՍՍՀ պետական մրցանակներ սահմանելու մասին»
1965 հունիսի 17 Երևանում բացվել է Ավետիք Իսահակյանի արձանը
1965 նոյեմբերի 29 Երևանում բացվել է Միքայել Նալբանդյանի արձանը
1966 մարտի 3 Բացվել է ՀԿԿ քսանչորսերորդ համագումարը
1966 մարտի 29 Բացվել է ՍՄԿԿ քսաներեքերորդ համագումարը
1966 հունիսի 1 Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի հրատարակումը կազմակերպելու միջոցառումների մասին ՀԿԿ Կենտկոմի և ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը
1967 մարտի 19 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ յոթերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1967 նոյեմբերի 5 Երևանում գործարկվել է էլեկտրոնային օղակաձև արագացուցիչը
1967 նոյեմբերի 28 Երևանում տեղի է ունեցել Ծիծեռնակաբերդի բարձունքի վրա կառուցված 1915 Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան-կոթողի բացումը
1968 մայիսի 25 Տեղի է ունեցել Սարդարապատի ճակատամարտին նվիրված հուշարձանի հանդիսավոր բացումը
1968 օգոստոսի 13 Շարք է մտել Մխչյանի ջրհան կայանը
1968 հոկտեմբերի 16 Խորհրդային Հայաստանը պարգևատրվել է Լենինի երկրորդ շքանշանով
1968 հոկտեմբերի 18 Նշվել է Երևանի հիմնադրման 2750-ամյակը
1969 սեպտեմբեր Նշվել է Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան 100-ամյակը
1969 նոյեմբերի 18 Ընդունվել է որոշում՝ գիտության և տեխնիկայի բնագավառում Հայկական ՍՍՀ պետական մրցանակներ հիմնելու մասին
1969 նոյեմբեր Նշվել է Կոմիտասի ծննդյան 100-ամյակը
1970 ապրիլ Հայ ժողովուրդը տոնել է Լենինի ծննդյան 100-ամյակը
1970 նոյեմբերի 23 Տեղի է ունեցել Հրազդանի լեռնաքիմիական կոմբինատի ցեմենտի գործարանի գործարկումը
1970 նոյեմբեր Լրացել է Հայաստանում Խորհրդային իշխանության հաստատման և Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կազմավորման 50-ամյակը, հանրապետությունը պարգևատրվել է «Հոկտեմբերյան հեղափոխության» շքանշանով
1971 փետրվարի 25 Բացվել է ՀԿԿ քսանհինգերորդ համագումարը
1971 մարտի 30 Բացվել է ՍՄԿԿ քսանչորսերորդ համագումարը
1971 հունիսի 13 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ ութերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1971 հունիսի 25 Երևանում հանդիսավոր նշվել է հայկական օպերայի 100-ամյակը
1971 դեկտեմբերի 17 Նշվել է Ալեքսանդր Սպենդիարյանի ծննդյան 100-ամյակը
1972 մարտի 20 Հայկական ՍՍՀ Մինիստրների խորհրդին առընթեր Հայկական հեռագրական գործակալությունը վերակազմվել է պետական ինֆորմացիոն գործակալության՝ Արմենպրեսի
1972 հոկտեմբերի 27 Ավարտվել է Հրազդանի պետական շրջանային էլեկտրակայանի առաջին հերթի շինարարությունը
1972 նոյեմբերի 3 Գաբրիել Սունդուկյանի հուշարձանի բացումը Երևանում
1972 դեկտեմբերի 12 Երևանում նշվել է ՍՍՀՄ կազմավորման 50-ամյակը
1973 հունվարի 24 ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհուրդը որոշում է ընդունել հայ պարբերական մամուլի կենտրոնական արխիվ ստեղծելու մասին
1973 Շահագործման են հանձնվել Իջևանի «Բենթոնիտ», Չարենցավանի լիզինի արտադրության, «Արզնի» հանքային ջրերի գործարանները, Երևանի կաշվի-գալանտերեայի, Կիրովականի կահույքի ֆաբրիկաները
1974 հունիսի 14 Երևանում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի արձանի հանդիսավոր բացումը
1974 հունիսի 26 Երևանում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Թամանյանի արձանի հանդիսավոր բացումը
1974 օգոստոս Շահագործման է հանձնվել Հրազդանի պետական շրջանային էլեկտրակայանի վերջին՝ 4-րդ էներգաբլոկը
1974 հոկտեմբերի 19 Երևանում ստեղծվել է ՍՍՀՍ առողջապահության մինիստրության կլինիկական ու փորձնական վիրաբուժության համամիութենական ինստիտուտ
1974 նոյեմբերի 28 Շահագործման է հանձնվել Երևանի «Ռոսիա» կինոթատրոնը
1975 հունվարի 10 Երևանում բացվել է Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարանը
1975 հունիսի 15 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ իններորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1975 հոկտեմբերի 30 Նշվել է Ավետիք Իսահակյանի ծննդյան 100-ամյակը
1976 հունվարի 20 Բացվել է ՀԿԿ քսանվեցերորդ համագումարը
1976 փետրվարի 24 Բացվել է ՍՄԿԿ քսանհինգերորդ համագումարը
1976 դեկտեմբերի 28 Շարք է մտել Հայաստանի ատոմային կայանի առաջին էներգաբլոկը
1977 փետրվարի 18 Երևանում բացվել է ականավոր զորավար Գայի (Հայկ Բժշկյանցի) արձանը
1977 մայիսի 18 Նշվել է Դերենիկ Դեմիրճյանի ծննդյան 100-ամյակը
1977 օգոստոսի 13 ՀԿԿ Կենտկոմի, ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի ու ՀԱՄԽ որոշումը՝ աշխատանքային ակնառու նվաճումների համար Հայկական ՍՍՀ պետական մրցանակներ սահմանելու մասին
1977 հոկտեմբերի 7 ՍՍՀՄ Գերագույն խորհրդի յոթերորդ (Արտահերթ) նստաշրջանը հաստատել է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրությունը
1977 նոյեմբերի 4 Տեղի է ունեցել Տավուշի (Շամշադինի շրջան) ջրամբարի բացումը
1978 ապրիլի 14 Հայկական ՍՍՀ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանը հաստատել է Հայկական ՍՍՀ սահմանադրությունը (Հիմնական օրենքը)
1978 մայիսի 19 Նշվել է Ալեքսանդր Թամանյանի ծննդյան 100-ամյակը
1978 մայիսի 31 Գործարկվել է Ազատի ջրամբարը (Արտաշատի շրջան)
1978 հուլիսի 28 Սպիտակում տեղի է ունեցել Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150-ամյակին նվիրված հուշակաոայցի հանդիսավոր բացումը
1978 հոկտեմբերի 14 Երևանամ տեղի է ունեցել հանդիսավոր նիստ՝ նվիրված Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150-ամյակին, Խորհրդային Հայաստանը պարգևատրվել է Լենինի երրորդ շքանշանով
1978 նոյեմբերի 21 Նշվել է Ստեփան Շահումյանի ծննդյան 100-ամյակը
1978 Շահագործման է հանձնվել Շամբի ՀԷԿը
1979 հունվարի 17 Սկսվել է համամիութենական մարդահամարը
1979 նոյեմբերի 19 Նշվել է Միքայել Նալբանդյանի ծննդյան 100-ամյակը
1979 դեկտեմբերի 31 Գործարկվել է Հայաստանի ատոմակայանի երկրորդ էներգաբլոկը
1979 դեկտեմբերի 31 Տեղի է ունեցել Արփա-Սևան թունելի վերջին երկու հատվածների միակցումը
1980 փետրվարի 24 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ տասներորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1980 ապրիլի 11 Նշվել է Մարտիրոս Սարյանի ծննդյան 100-ամյակը
1980 մայիսի 16 Նշվել է Դավիթ Անհաղթի ծննդյան 1500-ամյակը
1980 հունիսի 27 ՀԿԿ Կենտկոմի և ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը՝ Հովհաննես Թումանյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Գաբրիել Սունդուկյանի, Միքայել Նալբանդյանի և Ստեփան Զորյանի անվան ամենամյա մրցանակներ սահմանելու մասին
1980 սեպտեմբերի 16 Շարք է մտել Արփա-Սևան ստորգետնյա ջրամբարի գլխամասային հանգույցը՝ Կեչուտի ջրամբարը
1980 նոյեմբերի 22 Սահմանվել են Մեսրոպ Մաշտոցի, Պետրոս Ադամյանի, Անանիա Շիրակացու, Խաչատուր Աբովյանի, Մարտիրոս Սարյանի և Կոմիտասի անվան մրցանակներ՝ մշակույթի և գիտության սփյուռքահայ առաջադեմ գործիչներին շնորհելու համար
1980 նոյեմբերի 22 Գործարկվել է Ջողասի ջրամբարը
1980 նոյեմբերի 24 Երևանում բացվել է սփյուռքահայերի ներկայացուցիչների ժողովը
1980 նոյեմբերի 26 Երևանում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Մյասնիկյանի արձանի բացումը
1981 հունվարի 22 Բացվել է ՀԿԿ քսանյոթերորդ համագումարը
1981 փետրվարի 23 Բացվել է ՍՄԿԿ քսանվեցերորդ համագումարը
1981 Շահագործման են հանձնվել Երևանի մետրոպոլիտենի առաջին հերթը, «Զվարթնոց» օդանավակայանը, շարք է մտել Մասիս-Նուռնուս երկաթուղագիծը
1982 դեկտեմբերի 17 Հայ ժողովուրդը մեծ շուքով նշել է ՍՍՀՄ կազմակերպման 60-ամյակը
1982 Նշվել է պրոֆեսիոնալ հեղափոխական Կամոյի ծննդյան 100-ամյակը
1982 Շարք է մտել Իջևան-Դիլիջան երկաթուղագիծը՝ 30 կմ երկարությամբ
1983 Շարք է մտել Սպանդարյանի հիդրոէլեկտրակայանը, Գորիս-Նախիջևան գազատարը
1984 հոկտեմբերի 14-18 Տոնվել է Գլաձորի համալսարանի հիմնադրման 700-ամյակը
1984 Ընդունվել է հանրակրթական և պրոֆեսիոնալ դպրոցի ռեֆորմի մասին օրենքը
1984 Երևանում ամբողջությամբ շահագործման է հանձնվել Ծիծեռնակաբերդի մարզահամերգային համալիրը
1985 փետրվարի 24 Տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ տասնմեկերորդ գումարման Գերագույն խորհրդի ընտրությունները
1985 ապրիլի 23 Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է «ՍՄԿԿ քսանյոթերորդ համագումարի հրավիրման և դրա նախապատրաստմանն ու անցկացմանն առնչվող խնդիրների մասին» հարցը
1985 հոկտեմբերի 15 Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է «ՍՄԿԿ ծրագրի նոր խմբագրության նախագծի մասին» հարցը
1985 Ավարտվել է Իջևան-Հրազդան երկաթուղագծի կառուցումը
1986 հունվարի 24 Տեղի է ունեցել ՀԿԿ քսանութերորդ համագումարը
1986 փետրվարի 25 Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ քսանյոթերորդ համագումարը
1987 հունվարի 27-28 Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է վերակառուցման և կուսակցության կադրային քաղաքականության մասին հարցը
1987 հունիսի 25-26 Տեղի է ունեցել ՍՄԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որը քննարկել է «Կուսակցության խնդիրները է կոնոմիկայի կառավարման արմատական վերակառուցման ուղղությամբ» հարցը
1987 նոյեմբերի 2-3 Տեղի է ունեցել Մեծ հոկտեմբերի 70-ամյակին նվիրված ՍՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի, ՍՍՀՄ Գերագույն խորհրդի և ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի համատեղ հանդիսավոր նիստը
1987 նոյեմբերի 20 Նշվել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 275-ամյակը
1990 Ղարաբաղյան շարժման ու ԽՍՀՄ փլուզման գործառույթների ներքո տեղի են ունեցել ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի ընտրությունները
1990 օգոստոսի 23 «Հայաստանի անկախության մասին» հռչակագրի ընդունումից հետո, 1990 օգոստոսի 24-ն, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը որոշել է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը վերանվանել Հայաստանի Հանրապետություն, իսկ նորընտիր Գերագույն Խորհուրդը համարել Հայաստանի Հանրապետության առաջին գումարման Գերագույն Խորհուրդ
1991 սեպտեմբերի 21 Անցկացվել է Հայաստանի անկախության հանրաքվեն
1991 սեպտեմբերի 23 ՀԽՍՀ Գերագույն խորուրդը հռչակել է Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը
1991 հոկտեմբերի 16 Տեղի է ունեցել Հայաստանի Հանրապետության նախագահական ընտրություններ, Հայաստանի նախագահի պաշտոնը ստանձնել է Լևոն Տեր-Պետրոսյանը
1995 հուլիսի 5 Համաժողովրդական հանրաքվեով ընդունվել է Հայաստանի Սահմանադրությունը, տեղի են ունեցել Ազգային ժողովի ընտրություններ
1996 սեպտեմբերի 22 Տեղի են ունեցել ՀՀ նախագահական երկրորդ ընտրությունները, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը վերընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնում
1998 փետրվարի 3 Հանրապետության նախագահի՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, հանրապետության բազմաթիվ այլ ղեկավարների և պատասխանատու աշխատողների հրաժարականը
1998 Տեղի են ունեցել արտահերթ նախագահական ընտրություններ, որը կայացել է երկու փուլով: Առաջին փուլում առավել ձայներ են ստացել երկու թեկնածուներ՝ Ռոբերտ Քոչարյանը և Կարեն Դեմիրճյանը: Երկրորդ փուլի արդյունքներով ՀՀ նախագահ ընտրվել է Ռոբերտ Քոչարյանը
1999 Կազմավորվել է Ազգային ժողովը
1999 հոկտեմբերի 27 Տեղի է ունեցել Ազգային ժողովի ահաբեկչությունը, ահաբեկչական խմբի գործողությունների արդյունքում զոհվել են ՀՀ ԱԺ նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը և 6 այլ պետական գործիչներ ու ԱԺ պատգամավորներ, 8 մարդ վիրավորվել է, իսկ 91-ը՝ գերեվարվել
1999 հոկտեմբերի 27 Կազմավորվել էնոր կառավարություն
2003 փետրվարի 19 Տեղի են ունեցել նախագահական ընտրություններ, գործող նախագահը նորից դարձավ նախագահ
2003 մայիսի 25 Տեղի են ունեցել Ազգային ժողովի ընտրություններ
2005 նոյեմբերի 27 Հանրաքվեով ընդունվել է սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը
2007 Տեղի են ունեցել Ազգային ժողովի ընտրություններ
2008 փետրվարի 19 Տեղի են ունեցել նախագահական ընտրություններ, Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնը ստանձնել է Սերժ Սարգսյանը
2012 մայիսի 6 Ազգային ժողովի ընտրություններ
2013 փետրվարի 18 Տեղի են ունեցել ՀՀ նախագահական ընտրություններ
2015 դեկտեմբերի 6 Տեղի է ունեցել սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվե, որի արդյունքներով Հայաստանը անցավ կառավարման խորհրդարանական համակարգին
2017 ապրիլի 2 Ազգային ժողովի ընտրություններ
2018 ապրիլի 23-ից-մայիսի 8 Թավշյա հեղափոխություն
2018 մայիսի 8 Հայաստանի հանրապետության վարչապետ է դարձել Նիկոլ Փաշինյանը
2018 դեկտեմբերի 9 Անցկացվել են արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 E. Forrer «Hajassa-Azzi», Caucasica Leipzig 1931 N 9
  2. 2,0 2,1 E. Kretscmer «Die nationale Nome der armenier hajkh». Anzeiger der Akad der Wiss in Wien, phil-hist Klasse, 1932 N 1-7 ЖН 1933 N 7-8
  3. 3,0 3,1 Ադոնց Ն. «Հայաստանի պատմությունը», Երևան 1972, в переводе Адонц Н. «История Армении», Ереван 1972 Ավետիսյան Հ.Մ. «Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII||IX դդ», Երևան 2002, в переводе Аветисян Г. М. «Политическая история государственных образовании Армянского нагорья и северной Месопотамии в XVII||IX веках до н. э.», Ереван 2002 Թովմասյան Պ.Մ. «Հայկական լեռնաշխարհը և Միջագետքը», Երևան 2006, в переводе Товмасян М. П. «Армянское нагорье и Месопотамия», Ереван 2006 Քոսյան Ա.Վ. «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Երևան 2004, в переводе Косян А. В. «Топонимика Армянского нагорья (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Ереван 2004 «հայոց պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Երևան 1968, в переводе «История Армении» изд. АН АССР Ереван 1968 и тд.
  4. 4,0 4,1 Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988 N 1
  5. 5,0 5,1 Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988 № 2 с. 87||88.
  6. 6,0 6,1 Այվազյան Ա. «Հայաստանի պատմության լուսաբանումը ամերիկյան պատմագրության մեջ (քննական տեսություն)», Երևան, «Արտագերս», 1998 , 260 է ջ (на армянском), в переводе Айвазян А. "Освещение истории Армении в американской историографии: критический обзор", Ереван, изд. «Артагерс» 1998 260 с.
  7. Թովմա Արծրունի և Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, քննական բնագիրը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Մ. Հ. Դարբինյան-Մելիքյանի, Երևան, 2006, է ջ 194
  8. Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1912, է ջ 132-133(այսուհետև՝ Հովհաննես Դրասխանակերտցի), Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւն տիեզերական, Ս. Պետերբուրգ, 1885, է ջ 109 (այսուհետև՝ Ասողիկ)
  9. Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 133, Ասողիկ, է ջ 136, Նալբանդյան Հ., Արաբացի որտիկանները Հայաստանում, ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկագիր» հասարակական գիտությունների (այսուհետև՝ «Տեղեկագիր»), 1956, թիվ 8, է ջ 122
  10. Ասողիկ, է ջ 158
  11. Ասողիկ, է ջ 110,Laurent J., նշվ. աշխ., է ջ 386
  12. Ղաֆադարյան Կ., Մարիամ Սյունյաց իշխանուհու 874 թվականի արձանագրությունը Սևանում, է ջեր հայոց միջնադարյան մշակույթի և պատմության, I, Երևան, 2007, է ջ 165, Ստեփանոս Օրբելյան, է ջ 173-174
  13. Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 162-163
  14. Թովմա Արծրունի և Անանուն, է ջ 262, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 175-176: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու՝ Հայոց թագավորի ուժերը 60 հազար է ին, իսկ համաձայն Թովմա Արծրունու՝ 100 հազար: Ավելի հավանական է առաջին տվյալը: Թուղխի ճակատամարտի թվական է համարվել նաև 896-ը (Լեո, Հայոց պատմություն, Երկերի ժողովածու, երկրորդ հատոր, Երևան, 1967, է ջ 521): Մովսես Կաղանկատվացու և Թովմա Արծրունու տվյալների համադրումով պարզվել է ճակատամարտի ստույգ թվականը՝ 898 (Adontz N., Taronites en armènie et à Byzance, Etudes Armèno-Byzantines, Lisbonne, 1965, 15 213, այսուհետև՝ EAB):
  15. Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 195-197
  16. Թովմա Արծրունի և Անանուն, է ջ 314
  17. Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 214
  18. Հովհաննես Դրասխանակերտցի, է ջ 218-219
  19. Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, սյունակ 1210
  20. Թովմա Արծրունի և Անանուն, է ջ 315
  21. Վարդան վարդապետ, է ջ 89
  22. Ասողիկ, է ջ 184-185
  23. Անանիա Մոկացի, Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից, է ջ 144
  24. Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, սյունակ 1371-1372
  25. Ասողիկ, է ջ 187, Վարդան վարդապետ, է ջ 90, Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէ պ հանդիսարանաց, աշխատասիրությամբ՝ Հ.Գ, Մարգարյանի, Երևան, 1983, է ջ 67 (այսուհետև՝ Մխիթար Անեցի)
  26. Մխիթար Այրիվանեցի, է ջ 57, հմմտ. Ասողիկ, է ջ 282
  27. Ասողիկ, է ջ 256
  28. Բարթիկյան Հ., Հայաստանի նվաճումը Բյուզանդական կայսրության կողմից, նույնի՝ «Դիգենիս Ակրիտաս» է պոսը. Հարավային Հայաստանի նվաճումը Բյուզանդիայի կողմից, Հայ-բյուզանդական հետազոտություններ, հ. Ա, է ջ 219-225
  29. Dèdèyan G., Les Armeniens entre Grecs, vol. 2, է ջ 37-48
  30. Ըստ Միքայել Ասորու՝ Անտիոքի դուքս Բոհեմունդ III-ն այդ քայլը կատարել է ՝ այն համաձայնեցնելով Սալահ ադ-Դինի հետ (հմմտ. Ալիշան Ղ., է ջ 454, ծան. 2)
  31. Տն. Ներսեսի Լամբրոնացւոյ Տարսոնի եպիսկոպոսի Ատենաբանութիւն եւ թուղթ եւ ճառք, Ընտիր մատենագիրք. Գրիգորի Կաթողիկոսի Տղայ, Ներսէ ս Լամբրոնացի, Վենետիկ, 1865, է ջ 207 (այսուհետև՝ Ներսես Լամբրոնացի, Ատենաբանութիւն եւ թուղթ եւ ճառք)
  32. Ալիշան Ղ., Սիսուան, է ջ 465-466
  33. Ալիշան Ղ., Սիսուան, է ջ 469
  34. Սապպաղեան Պ., Հեթում Ա.ի Հեթում-Զապէ լ եւ երկլեզուեան դրամներու մասին, «Հայկազեան հայագիտական հանդէ ս», Պէ յրութ, 1980,հ. Ը, է ջ 233-248
  35. Խաչիկեան Լ., Արտազի հայկական իշխանութիւնը եւ Ծործորի դպրոցը, է ջ 47
  36. Արաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրների մասին, է ջ 236
  37. Մանր ժամանակագրություններ. XIII-XVIII դդ., հ. I, է ջ 84
  38. Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վենետիկ, 1956, է ջ 252
  39. Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, է ջ 512
  40. Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ, յօրինել է Հ. Բարսեղ վրդ. Սարգիսեան, հ. Ա, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1914, է ջ 427
  41. Մութաֆյան Կ., նշվ. աշխ., է ջ 442
  42. Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, է ջ 691
  43. Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, է ջ 718
  44. Մայր ցուցակ ձեռագրաց Սրբոց Յակոբեանց, հ. չորրորդ, կազմեց՝ Նորայր եպս. Պողարեան, Երուսաղէ մ, 1969, է ջ 536
  45. Արաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրների մասին, է ջ 246
  46. Մանր ժամանակագրություններ. XIII-XVIII դդ., հ. II, է ջ 178
  47. Բասմաջեան Կ., Լեւոն Ե Լուսինեան վերջին թագաւոր Հայոց, հ. Ա, Պարիս, 1908, է ջ 23-24
  48. Դեռևս 1870-ական թթ. սկզբին նա հայտնի էր դարձել Եվդոկիայում ծավալած մանկավարժական գործունեությամբ և «կապանոք ի Սևաստ տարուած է ր» որպես քաղաքականապես անբարեհույս, Կոստանդյան է ., Գարեգին Սրվանձտյանց, Երևան, 2008, է ջ 44
  49. ՀԱԱ ֆ. 57, ց. 3, գ. 6, թ., նաև Դրօշակ, յունուար, 1901, թիվ 1(112)
  50. Երկանյան Վ., Պայքար հայկական նոր դպրոցի համար Անդրկովկասում, Երևան, 1970, է ջ 230
  51. Ալեքսանյան Կ., Պետրոս Մոճոռյանի հուշերը Կովկասի կառավարչապետ Գրիգորի Գոլցինին ահաբեկելու մասին, Բանբեր Հայաստանի արխիվների, Երևան, N 1, 2010, է ջ 121-128, Հովհաննիսյան Գ., Հնչակյան կուսակցության պատմություն (1887-1915 թթ.), Երևան, 2012, է ջ 145-146
  52. Հայ ազգային և Հայաստանի ու Անդրկովկասի սոցիալիստական կուսակցությունների պատմության ակնարկներ (1885-1914), Երևան, 2003, է ջ 177-200
  53. Հայրենիք, հունիսի 25, 1904, թիվ 259
  54. Ստեփանյան Գ. Ս., Բաքու քաղաքի հայության պատմությունը, Երևան, 2011, է ջ 295
  55. Տարօնի Արծիւ, 1949, թիվ 27, է ջ 16
  56. Ներսիսյան Ա., Գևորգ Չավուշի սպանության առեղծվածը, Երևան, 1992, է ջ 33
  57. Սիմոնյան Հր., Հայերի զանգավածային կոտորածները Կիլիկիայում, Երևան

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]