Էսէռներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցություն
Партия социалистов-революционеров
1917PartiyaSoz-Rev.jpg
Տեսակ Ռուսական կայսրության քաղաքական կուսակցություն
Երկիր Flag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն
Առաջնորդ Վիկտոր Չեռնով
Հիմնադրված 1902
Լուծարված 1940
Գաղափարախոսություն սոցիալիզմ
Շտաբ Մոսկվա
Socialist-Revolutionary Party Վիքիպահեստում

Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցություն (ռուս.՝ Партия социалистов-революционеров, СР - социалисты-революционеры` սոցիալիստ հեղափոխականներ, Էսէռներ) Ռուսական կայսրության, հետագայում՝ Ռուսաստանի հանրապետության և ՌԽՖՍՀ սոցիալիստական հեղափոխական կուսակցություն։

Կազմավորվել է ժողովրդական կազմակերպությունների համախմբումով 1902 թվականին, իսկ հետագայում ռուսական քաղաքական կուսակցությունների մեջ զբաղեցրել է առաջատար դիրք։ Կուսակցության ղեկավար գործիչներն էին Վիկտոր Չեռնովը, Նիկոլայ Ավկսենտևը, Գրիգորի Գերշունին, Բորիս Սավնիկովը և ուրիշներ։ Էսէռների ծրագիրը պահանջում էր. դաշնային սկզբունքների հիման վրա ժողովրդավարական հանրապետության ստեղծում, համընդհանուր ընտրական իրավունք, խոսքի, մամուլի, խղճի, ժողովների, միությունների ազատություն, եկեղեցու անջատումը պետությունից, համընդհանուր անվճար կրթություն, մշտական բանակի ոչնչացում։ Բանվորական հարցում էսէռները պահանջում էին ութժամյա աշխատանքային օր, արհմիությունների ստեղծում, սոցիալական ապահովություն` ի հաշիվ պետության և գործատերերի, իսկ ագրարային հարցում` «հողի սոցիալիզացիայի» լոզունգի հիման վրա հողը պետք է տրվեր համայնքներին ու համայնքների տարածքային միություններին` հավասար օգտագործման հիմունքով։ Սկզբունքորեն ընդունելով, զանգվածային շարժումները և գործնականում մասնակցելով մի քանիսին (1905-ի Դոնբասի ապստամբություն, Մոսկվայի դեկտեմբերյան զինված ապստամբություն), էսէռները այնուամենայնիվ, ինքնակալության դեմ պայքարի հիմնական ձևը համարում էին անհատական տեռորը։ 1906 թվականին էսէռների կուսակցությունը պառակտվեց, աջ մասը ստեղծեց օրինական Աշխատանքային ժողովրդա-սոցիալիստական կուսակցությունը։ 1907-1910 թվականներին ԷսԷռները ժամանակավորապես դուրս մնացին քաղաքական ասպարեզից։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխության հաղթանակից հետո էսէռները ակտիվացրին իրենց գործունեությունը։ Կուսակցության որոշ անդամներ մտան Ժամանակավոր կառավարության կազմի մեջ (Ալեքսանդր Կերենսկի, Նիկոլայ Ավկսենտև, Վիկտոր Չեռնով)։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո կուսակցության ներսում պառակտումը խորացավ։ 1917 թվականի դեկտեմբերին կուսակցության «ձախ» թևը կազմեց ինքնուրույն կուսակցություն։ 1918 թվականի ամռանը «աջ» և «ձախ» էսէռները Անտանտի դիվանագիտական և զինվորական գործակալների ու սպիտակգվարդիականների հետ կազմակերպեցին ապստամբություններ խորհրդային իշխանությունների դեմ, կազմակերպեցին մահափորձ Վլադիմիր Լենինի դեմ և անգլիացի ինտերվենտների դրդմամբ գնդակահարեցին Բաքվի 26 կոմիսարներին: Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո ԷսԷռների գործունեությունը հիմնովին վերացվեց։ Կուսակցության ղեկավարների մի մասը հակախորհրդային գործունեության համար ձերբակալվեց, մի մասը անցավ արտասահման։ «Ձախ» էսէռների մի մասը, խզելով կապերը աջերի հետ, մտավ ՌԿ(բ)Կ շարքեր։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 76 CC-BY-SA-icon-80x15.png