Հայերը Բրազիլիայում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-բրազիլական հարաբերություններ
Բրազիլիա և Հայաստան

Բրազիլիա

Հայաստան

Հայերը Բրազիլիայում (պորտ.՝ Armênio-brasileiro), խոշոր հայկական համայնք Բրազիլիայի Հանրապետությունում։

Պատմություն[խմբագրել]

Հայերը Բրազիլիայում հաստատվել են 19-րդ դարի 2-րդ կեսից։ 1895 թվականին Բրազիլիայում բնակվել է շուրջ 100 հայ։ 1920-ական թվականներին Բրազիլիա են գաղթել հայերի ավելի ստվար խմբեր, որոնք բնակություն են հաստատել հիմնականում Սան Պաուլո քաղաքում։

Ստեղծվել են հասարակական-քաղաքական և մշակութային կազմակերպություններ, եկեղեցական և կրթական հաստատություններ, հայրենակցական, երիտասարդական և տիկնանց միություններ։ 1927 թվականին հիմնվել է համայնքի ազգային կյանքը կազմակերպող մարմին՝ Հայ գաղութային միությունը, 1928 թվականին՝ առաջին դպրոցը, 1935 թվականին՝ հայկական առաջին եկեղեցին։

Համայնքի պատմության երկրորդ փուլն ընդգրկում է 1950-1960-ական թվականները, երբ հայերը Բրազիլիա են տեղափոխվել Թուրքիայից, Լիբանանից և Սիրիայից, Եգիպտոսից, Ֆրանսիայից և այլ երկրներից։

Երրորդ փուլում, որն ընդգրկում է 1960-ական թվականներից մինչև մեր օրերն ընկած ժամանակահատվածը, բրազիլահայ համայնքում համալրում չի եղել։ Երկրի բնակչության աճի բարձր տեմպերը և տնտեսական դժվարությունները ստիպել են իշխանություններին սահմանափակել արտասահմանյան քաղաքացիների ներգաղթը։

2009 թվականի տվյալներով՝ Բրազիլիայում բնակվում է շուրջ 40 հազար հայ, ովքեր հիմնականում (մոտ 20 հազար) կենտրոնացված են Սան Պաուլոյում և շրջակա քաղաքներում (Օզասկու, Պրեզիդենտե ԱլտինոՌիո դե Ժանեյրոյում ապրում է մոտ 2000, Բրազիլիայի հյուսիս արևելյան Սեարա նահանգի մայրաքաղաք Ֆորտալեզայում՝ շուրջ 500 հայ։ Փոքրաթիվ հայեր ապրում են նաև Սան Պաուլո նահանգի Սան Ժոզե Դո Ռիո Պրետո, Կամպինաս, Մարիլիա, Լինս, Ժաու, Սանտոս գավառներում և քաղաքներում, Մատո Գրոսո նահանգում, Պարանայի մայրաքաղաք Կուրիտիբայում, Սանտա Կատարինա նահանգում և Պորտո Ալեգրեյում։ Բրազիլահայ համայնքը ղեկավարվում է իր կանոնադրությամբ, համայնքի ազգային-հոգևոր կյանքը կազմակերպում են եկեղեցական, կուսակցական, հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային, կրթական, մարզական կազմակերպությունները։

Գործում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Բրազիլիայի թեմը, (կազմավորվել է 1983 թվականին, առաջնորդանիստը՝ Սան Պաուլոյի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, առաջնորդը՝ Տեր Նարեկ վարդապետ Բերբերյանը)։ Գործում են Հայ Ավետարանական և Հայ Կաթողիկե եկեղեցիներ, Օզասկուի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին, «Դուրյան» ազգային ամենօրյա վարժարանը, հայկական ծերանոց, «Արարատ» հիվանդանոցը, «Վահագն Մինասյանի» անվան երգչախումբը։ Հրատարակվում են հայկական «Սիփան» եռամսյա պարբերականը և համայնքային կազմակերպությունների տեղեկատուները։ Գործում է «Արմենիա Վիվա» հայկական ռադիոժամը։

1964 թվականին Սան Պաուլոյի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում հիմնվել է հայկական ուսումնասիրությունների ամբիոն (հիմնադիր՝ պրոֆեսոր Եսայի Գռուզյան, ներկայիս ղեկավար՝ Լուսինե Եղիազարյան)։

Սան Պաուլո նահանգի պատգամավուների պալատը ավելի քան 15 տարի առաջ ճանաչել է Հայոց Ցեղասպանությունը և Ապրիլի 24-ը հռչակել որպես «Հարգանքի օր 1915 թվականիի Ցեղասպանության 1,5 միլիոն զոհերի հիշատակին»։ 2003 թվականին Սան Պաուլոյում նահանգային պատգամավորների պալատի մուտքի հարակից տարածքում կանգնացվել է հայ-բրազիլական բարեկամությունը խորհրդանշող խաչքար։ 2007 թվականին Օզասկո քաղաքի գլխավոր հրապարակներից մեկում կանգնեցվել է Օզասկո և Գյումրի քույր քաղաքները խորհրդանշող խաչքար։

Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքի Ավագանու անդամ (2004), այնուհետև փոխնախագահ (2008) Ստեփան Ներսիսյանի նախաձեռնությամբ Ռիո դե Ժանեյրոյում ապրիլի 24-ը հռչակվել է որպես «Եղեռնի հիշատակին հայ ժողովդին հարգանքի տուրքի և զորակցության օր»։

Համայնքն իր մասնակցությունն է բերել համազգային ձեռնարկումներին, կազմակերպել օգնություն գաղթականներին ու որբերին, օժանդակել 1946-1947 թվականների հայրենադարձությանը, 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո զգալի օգնություն տրամադրել աղետի գոտուն։

Սան Պաուլոյի քաղաքային հրապարակներից մեկը կրում է «Արմենիա» անունը։ 1966 թվականին «Արմենիա» հրապարակում տեղի հայ համայնքի հովանավորությամբ տեղադրվել է Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշակոթող։ 1995 թվականից «Արմենիա» անունն է կրում նաև Սան Պաուլոյի մետրոյի կայարաններից մեկը, որի գլխավոր երկու մուտքերի մոտ տեղադրվել են խաչքար-հուշարձաններ՝ հետևյալ արձանագրությամբ. «Այս կայարանը վերակոչվում է «Արմենիա»` ի պատիվ ժողովրդի, որը եկավ այս երկիր` վերապրելով դարիս առաջին Ցեղասպանությունը, իր ջանասիրությամբ, տաղանդով ու ապրելու կամքով եղավ Բրազիլիայի գիտակից քաղաքացին և նպաստեց այս երկրի մշակույթին, ճարտարվեստին ու բարօրությանը»։ Սան Պաուլոյում կա նաև «Արմենիա» անվամբ կամուրջ, պարտեզ, տեղացի մեծահարուստ Լևոն Աբովյանի, «Քսաջիքյան» և «Հայ նահատակների» անվան փողոցներ։

Հայտնի բրազիլահայեր[խմբագրել]

  • Արասի Բալաբանյան, դերասանուհի, հեռուստասերիալների աստղ[1]
  • Պեդրո Պետրոսյան, քաղաքական գործիչ
  • Ֆիլիպ Կարտալյան, երգիչ, դերասան
  • Ստեփան Ներսիսյան, քաղաքական գործիչ
  • Անտոնիո ԿԱնդիր, պրֆեսոր, տնտեսագետ, քաղաքագետ
  • Մարսելո ԿԻրեմիթջյան, ֆուտբոլիստ
  • Ֆաբիո Մաշերեջյան, ֆուտբոլիստ

Բրազիլիայում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանություն[խմբագրել]

Հայաստանի Հանրապետության և Բրազիլիայի Դաշնային Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի փետրվարի 17-ին։ 1998 թվականի մարտից Սան Պաուլոյում գործում էր ՀՀ գլխավոր հյուպատոսությունը։ Բրազիլիայի դեսպանությունը Հայաստանում գործում է 2006 թվականի օգոստոսից։ 2011 թվականին ԲԴՀ մայրաքաղաք Բրազիլիայում հիմնադրվեց ՀՀ դեսպանությունը։

Նստավայրը՝ Բրազիլիա, Բրազիլիա
Աշխատանքային օրեր և ժամեր՝ երկուշաբթիից՝ ուրբաթ, 09։00 – 18։00
Բրազիլիայի դաշնային Հանրապետությունում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպանն է Ն.Գ. պարոն Աշոտ Գալոյանը[2], հյուպատոս՝ Հակոբ Սարգսյան։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png