Հրայր Դժոխք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արմենակ Ղազարյան
Tjohk Grayr.jpg
1864 - 1904
Ծննդավայր Արևմտյան Հայաստան, Խուլփի գավառակի Ահարոնք
Մահվան վայր Արևմտյան Հայաստան, Գելիգուզան
Մարտեր/պատերազմներ Սասունի ինքնապաշտպանություն (1891-1894)
Սասունի ինքնապաշտպանություն (1904)

Հրայր Դժոխք (Ուրվական, Արմենակ Մամբրեի Ղազարյան, 1864, գ. Ահարոնք - 1904, ապրիլի 13 Գելիեգուզան, Սասունի գավառում), հայդուկապետ, ռազմական տեսաբան, Հայոց ազատագրական շարժման ղեկավարներից։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության անդամ։ Սկզբում կարճ ժամանակով անդամակցել է Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցությանը:

Տարել է կազմակերպչական գործունեություն։ Առաջնորդվելով ՀՅԴ 2-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներով` փորձել է կասեցնել ֆիդայական կռիվները և կազմակերպել միասնական ապստամբություն։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է Սասունի Խուլփի գավառակի Ահարոնք գյուղում։ Սովորել է Տարոնի Ղզլաղաճ գյուղի, Մշո Ս. Կարապետ վանքի դպրոցներում և Մշո Կեդրոնական վարժարանում։ Եղել է ուսուցիչ, ծանոթացել Սասունի ու Տարոնի հայերի վիճակին, քարոզել հայ ազատագրական պայքարի գաղափարը։

Առաջին ռազմական գործողությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1890 թվականից մասնակցել է հայ ազատագրական շարժումներին։ 1891-1894 թթ.-ին՝ Սասունի ինքնապաշտպանական մարտերի ղեկավարներից էր։ Նրա ցուցումներով էր կռվում Գևորգ Չաուշը: Աչքի է ընկել Տալվորիկի կռվում (1893), որտեղ ապահովել է հայերի փայլուն հաղթանակը։

1893 թ.-ին Հնչակյան կուսակցության անդամ էր։ Նրա գործընկերն էին հանրահայտ հնչակյաններ Մեծն Մուրադը (Համբարձում Պոյաճյան) և Միհրան Տամատյանը։ Հրայրը հանդիսացավ հնչակյան կուսակցության հիմնադիրը Սասունում և Տարոնում[1]:

Արտասահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1894 թ.-ի գարնանը մեկնել է Կովկաս՝ կամավորներ հավաքագրելու և զենք հայթայթելու։ Նրան Հնչակյան կուսակցության Կարսի կոմիտեն մերժում է զենք տալ։ Հրայրին դուր չի գալիս հնչակյանների քաղաքականությունը, որոնք միմիայն ցուցադրական ապստամբություն էին կատարում, որպեսզի գրավեն արտասահմանյան իշխանության ուշադրությունը։

Հրայրին մասնակի չափով օգնում է Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը: Դաշնակցականների մոտեցումը Արևմտյան Հայաստանում ծավալվող պայքարի վերաբերյալ լրիվ այլ էր։ Նրանք կողմ էին վրիժառությունների և ֆիդայական շարժումների դադարեցմանը և միասնական պայքարի ծավալմանը։ Դա մոտ էր Հրայրի պատկերացումներին և ֆիդայապետը դառնում է Դաշնակցական։

Հրայրը շատ քիչ զենք կարողացավ հայթայթել և որոշեց գնալ Օսմանյան կայսրությանը հարակից երկրներ, որտեղից նա ուզում էր նոր կռվող ուժեր և զենք ու զինամթերք բերել։ Հրայրը գիտակցում էր, որ Արևմտյան Հայաստանի պայքարի համար պետք է մարտնչեն հենց տեղի զավակները, որոնք հակահայկական իշխանությունների հետ ժամանակին բախվելով հայտնվել էին արտասահմանում։

1895 թ.-ին եղել է նաև Ռումինիայում և 50 հայ երիտասարդների հետ վերադարձել Հայաստան: Երիտասարդների կազմում էին Անդրանիկ Օզանյանը, Աղբյուր Սերոբը և Սեպուհը: Վերջիններս Հրայրի հորդորով անցել են ՀՅ Դաշնակցության շարքերը։

1895 թ.-ին Հրայրն իր մարդկանցով հասավ Կարս։ Կարսում երիտասարդները համապատասխան ռազմական վարժանքներ անցան և ուսումնասիրեցին պարտիզանական կռվի տակտիկան։ Այնուհետև ջոկատը ռուս-թուրքական սահմանի վրայով մաս առ մաս տեղափոխվեց Խնուս և Սասուն[2]:

Ձերբակալություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրայր Դժոխքի քանդակը Ջերմուկ քաղաքում (հեղինակ՝ Հովհաննես Մուրադյան)

Սասունում Հրայրը գործակցել է Թաթուլի (Արամ Արամյանց) հետ։ 1896 թվականի հուլիսի 2-ին Բասենի Իշխու գյուղում մատնությամբ ձերբակալվել է, տարվել Կարինի բանտ։ Ձերբակալել էին նաև Թաթուլին։ Հրայրն ընդհանուր ներման շնորհիվ ազատվել է, իսկ Թաթուլը` 1899 թվականին կախաղան բարձրացվել։

Կազմակերպչական աշխատանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանից դաշնակցականներն ուղարկում են երկու գործիչների՝ Գուրգենին (Բաղդասար Մայան) և Վազգենին (Տիգրան Տերոյան)։ Հրայրը գիշեր ու ցերեկ շարունակում էր շրջել Հայաստանի գավառներով մեկ և հսկել իր հիմնած հայդուկային խմբերի աշխատանքներին։ Նրան գրեթե ոչ-ոք չէր կարողանում տեսնել։ Նրա այցելության մասին իմանում էին միայն իր գալուց հետո։ Դրա պատճառով էլ ժողովրդի շրջանում նա ստացել էր Ուրվական մականունը։

Հրայրը պլանավորել էր համընդհանուր ապստամբություն բարձրացնել 1905 թ.-ին։

1898 թվականի հունվարի 2-ին Վանի Կուռուբաշ գյուղում մատնության հետևանքով իր զինակից ընկեր Շատախցի Միքոյին (Արշակ Չալկադրյան) հետ զոհվել է խմբապետ Վազգենը։ 1899 թ.-ի ապրիլի 24-ին իր 9 ընկերների հետ միասին Մշո Ցրոնք գյուղում զոհվել է Գուրգենը։ 1899 թ.-ին նոյեմբերի 1-ին դավադրության զոհ է դառնում նաև Աղբյուր Սերոբը։

Հրայրը զրկվում է իր համախոհներից, բայց շարունակում է իր աշխատանքը։ Նա բոլոր ֆիդայիներին ստիպում էր զերծ մնալ վրիժառույթունից և մուսուլմանների հետ բախումից։ Սակայն Շենիկում գումարված ժողովում Անդրանիկը դեմ գնաց Հրայրին։ Անդրանիկն անգամ զենք քաշեց Հրայրի վրա և սպառնաց սպանել նրան։ Վրա հասած գյուղացիները զինաթափ արեցին Անդրանիկին և նրա ջոկատին և պատրաստ էին սպանել Հրայրի վրա ձեռք բարձրացնողներին։ Հրայրը չի թողնում, որ ֆիդայիների վրա ձեռք բարձրացնեն[2]:

Գևորգ Չաուշն այդ իմանալով այս ամենը` կարողացավ խոսել Հրայրի հետ և զենքերը հետ վերադարձնել[3]:

Վերջին մարտերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերադարձել է Ղզլաղաճ և ձեռնամուխ եղել ընդհանուր ապստամբության կազմակերպմանը։ 1904 թվականին մասնակցել է Սասունի ինքնապաշտպանական կռիվներին։ 1904 թվականի ապրիլի 13-ին, երբ թուրքերի գերակշիռ ուժերը հարձակվել են Գելիգուզանի ուղղությամբ, Հրայրը ընկերներով փորձել է փակել նրանց ճանապարհը։

Կռվում Հրայրը նկատում է, որ Սեպուհը վիրվավորվել է և նետվում է վերջինիս օգնության։ Սեպուհը փորձում է համոզել Հրայրին, որ վերադառնա, բայց Հրայրը Սեպուհին ծանր դրության մեջ միայնակ չի թողնում։ Հրայրն ի պատասխան ասում է. «Կամ կսպանվիմ, կամ քեզ էլ ազատելուց հետս կտանեմ»: Նա կարողանում է Սեպուհին դուրս հանել մարտադաշտից, բայց մահացու վիրվավորվում է ճակատից և ընկնում մարտի դաշտում։

Օգնության հասած Անդրանիկի զինվորները Հրայրին և մյուս զոհվածներին թաղել են Գելիեգուզանում՝ Սուրբ Կարմրավոր եկեղեցու բակում` Աղբյուր Սերոբի կողքին[2]։

Հրայրի խոսքերից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մեր յոյսը պիտի լինի մեզ վրայ միայն եւ մեռնել սուրբ նպատակին համար։ Այդ է մեր փառքն ու պսակը։ Րոպէն կրիտիկական է։ Հասնիլ պատերազմի դաշտում, օգնել միմեանց, սփոփել իրար – մեր դիակները թշնամին թող գիրկընդխառն տեսնէ։ Իսկ դուք, քոյրեր, սիրտ տուէք հայ երիտասարդին վիարկապ հիւսեցէք ձեր մազերից, որ չաղտոտեն իրենց անուն ու պատիւը[4]:
  • Վստահ եղեք, որ գիշեր ու ցերեկ անքուն կշրջիմ, որ գտնեմ մի փոքր հարմարություն անդադար պիտի գործիմ մինչև վերջին շունչս[2]:
  • Հայ ժողովուրդ, անգութ է Եվրոպան, ավելի արյունածարավ, քան մեր դարավոր ոսոխը, չհավատաս նրան երբեք։ Նա արյան ու անմեղ զոհերի մեջ է որոնում իր շահը, մեր հույսը պետք է լինի մեզ վրա[5]:

Հրայրին նվիրված ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողովուրդը երգեր է հյուսել Հրայրի մասին [6]:

Տեսաֆիլմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ս. Կ. Պողոսյան, Կ. Ս. Պողոսյան «Ինձ բահ տվեք...», էջ 319-327
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 «Մեր մեծերը. Հրայր Դժոխք»։ Վերցված է 2015 Հունվարի 16 
  3. Ս. Կ. Պողոսյան, Կ. Ս. Պողոսյան «Ինձ բահ տվեք...», էջ 201
  4. «Հրայր Դժոխք»։ Վերցված է 2015 Հունվարի 16 
  5. «Հրայր Դժոխքի ծննդյան 150-ամյակը»։ Վերցված է 2015 Հունվարի 16 
  6. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին։ Երևան: ՀՀ ԳԱԱ, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն։ 2005։ էջ էջ 689 
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Հրայր Դժոխք հոդվածին
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png