Ռուբեն Տեր-Մինասյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռուբեն Տեր-Մինասյան
Ruben Ter-Minasyan.jpg
Դրոշ
Հայաստանի Հանրապետության ռազմական նախարար
Մայիսի 5, 1920 - Նոյեմբերի 23, 1920
Նախորդող Քրիստափոր Արարատյան
Հաջորդող Դրաստամատ Կանայան
 
Ծննդյան օր 1882
Ծննդավայր Ախալքալաք, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական Կայսրություն
Վախճանի օր Նոյեմբեր, 1951
Վախճանի վայր Փարիզ, Ֆրանսիա
Ռուբեն Տեր-Մինասյան
300
Ծնվել է 1882
Վախճանվել է 1951
Պատկանելություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Պաշտոն Հայաստանի Հանրապետության ռազմական նախարար
Մարտեր/պատերազմներ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ

Ռուբեն Տեր-Մինասյան (1882 - Նոյեմբեր, 1951), հայ ականավոր քաղաքական գործիչ, հայկական ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության երրորդ ռազմական նախարար։ Դաշնակցություն կուսակցության անդամ։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Երիտասարդ տարիներ[խմբագրել]

Ռուբեն Տեր-Մինասյանը ծնվել է Թիֆլիսի նահանգի Ախալքալաք քաղաքում հայկական ընտանիքում։ Հետագայում ծնողների հետ տեղափոխվել է Էրզրում [1]։

1894 թ-ին 11 տարեկան հասակում նա մի խումբ ընկերների հետ, որոնց թվում էր նաև ապագայում մեկ այլ անվանի քաղաքական գործիչ Արտաշես Չիլինգարյանը, վերցնում են իրենց հետ զենք ու զինամթերք ու ընտրելով Րաֆֆու պատմվածքներից տարբեր հերոսների անուններ, ճանապարհ են ընկնում դեպի Արևմտահայաստան՝ աջակցելու այնտեղ մարտնչող ազգակիցներին, որոնք այդ տարիներին զոհ էին դառնում Համիդյան ջարդերին։ Ճանապարհի կեսից երեխաներին գտնում ու հետ են վերադարձնում։ Այդ դրվագի մասին նրանք երգ են հորինում, որը երգում են հետագայում [2]։

Տեր-Մինասյանը կրթություն է ստացել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ինչից հետո ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում։ Կրթությունը ավարտելուց հետո 1903-ին վերադառնում է Կովկաս։ Այս տարիներին Տեր-Մինասյանը անդամակցում է Դաշնակցություն կուսակցությանը։

Ազգային Ազատագրական պայքար[խմբագրել]

Ռուբեն Տեր-Մինասյանը հայ ազատագրական շարժմանը և Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությանը անդամակցել է 1902 թվականից: 1902-1903 թթ. գործել է Բաթումում, այնուհետև որպես շրջիկ-գործիչ 1904 թ. սկզբին անցել է Կարս: Այնուհետև անցել Երևան, ուր ծանոթացել է Նիկոլ Դումանի հետ: Նրա հետ միասին 1904-ին անցել է Պարսկաստանում, որտեղ կապեր է հաստատել մի շարք ականավոր հայդուկների հետ։ 1904 թ. հունիսի 26-ին Նիկոլ Դումանի խմբի կազմում /նույն խմբում էին նաև Սարբազ Խեչոն, Հակոբ Զավրիևը, ռուսական բանակի զինվորներ ջավախքցի Սուրենն ու Գրիշը/ փորձում է անցնել Սասուն: Բայց խումբը թուրք-պարսկական սահմանագլխին՝ Ռազզի տեղանքում, ընկնելով թուրքական ծուղակը, ընդհարվում է քրդական զինախմբերի հետ և ստիպված հետ է վերադառնում Սալմաստ: Այնուհետև Ռուբենը Վարդան Շահբազի /Մինաս Տոնիկյան/ հետ միասին սուրբ Թադևոս վանքի գծով 1905 թ. անցնում է Վան: 1905-1906 թթ. Ռուբենը Վանա Իշխանի /Նիկողայոս Պողոսյան/ հետ կազմակերպական աշխատանք է տանում Ռշտունիքի /Լեռնապար/ շրջանի հայկական գյուղերում: 1906 թ. Ռուբենը անցնում է Սասուն: 1906-1907 թթ. գործակցել է Տարոնի հայդուկապետ Գևորգ Չավուշի /Գևորգ Ադամյան-Ղազարյան/, Սպաղանաց Քեռի Մակարի և տեղի մյուս ֆիդայիների հետ՝ փորձելով հաշտեցնել նրանց: Այդ ընթացքում մասնակցում է հայդուկային մի շարք կռիվների: 1907 թ. մայիսի վերջին նա էլ էր Գևորգի խմբի հետ Մշո Սուլուխ գյուղում, երբ հանկարծակի գյուղը շրջապատվեց թուրքական հազարապետ Քյոսա Բինբաշու զորքերի կողմից: Սուլուխի կռվից ու Գևորգ Չավուշի զոհվելուց հետո նա փաստացի դառնում է Տարոնի հայդուկապետ: Սուլուխի կռվից հետո զբաղվել է Գևորգ Չավուշի որդու՝ Վարդգեսի և կնոջ՝ Եղսոյի փրկության հարցով՝ նրանց ուղարկելով Վան՝ Արամ Մանուկյանի մոտ: 1907-1908 թթ. բազմիցս բանակցել է քուրդ զինյալների հետ։ Առաջնորդվելով ՀՅԴ 4-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներով՝ նա կարճ ժամանակում Տարոնը դատարկում է ֆիդայիներից՝ նրանց ուղարկելով Կովկաս: 1908 թվականի հուլիսի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո փաստորեն նա էր, որ Տարոնում դադարեցրեց հայդուկային պայքարը: 1908 թ. վերջին Ռուբենը Սասունից անցնում է Խնուս, այնուհետև Վան, այնտեղից էլ՝ Կարս: Որոշ ժամանակ Կարսում մնալուց հետո՝ Ռուբենը անցնում է Կ. պոլիս, այնտեղից մեկնում է Ժնև, որտեղ ուսուցանում է Ժնևի համալսարանում: 1913 թվականին Ռուբենը վերադառնում է Տարոն: Զբաղեցնում է Մուշի շրջանի հայկական դպրոցների տնօրենի պաշտոնը։ 1915 թվականին դառնում Սասունի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից մեկը: 7 ամիս տևած ինքնապաշտպանությունից հետո, երբ արդեն սպառվել էին ինքնապաշտպանների զինամթերքի և սննդի պաշարները, նա հրահանգում է, որ ով ոնց կարող է, թող փրկվի: 1916 թ. մի խումբ զինակիցների հետ մի շարք դժվարություններից հետո կարողանում է Խնուսի շրջանում միանալ ռուսական զորքերին: Այնուհետև անդամակցում է Սեպուհի և Սեբաստացի Մուրադի ,,մեկ հայը մեկ ոսկի՛՛ նախաձեռնությանը, որի նպատակն էր փրկել ցեղասպանությունից մազապուրծ, բայց քրդերի մոտ գտնվող արևմտահայ որբերին և օգնել արևմտահայ փախստականներին: 1917 թ. Ռուբենն անցնում է Թիֆլիս: Ակտիվորեն մասնակցում Հ. Յ. Դաշնակցության ,,Թիկունքային քաղաքականությանը՛՛՝, բանակցում կարճ ժամանակով Թիֆլիս եկած Բաքվի կոմունայի ղեկավար Ստեփան Շահումյանի և տեղի բոլշևիկյան այլ ղեկավարների հետ: 1918 թ. մայիսի 28-ի Հայաստանի անկախության հռչակումից և Երևանի դիկտատոր Արամ Մանուկյանի վերջնագիր-պահանջից հետո՝ 1918 թ. հունիսին Հայաստանի Հանրապետության կառավորության մյուս անդամների հետ եկել է Երևան: 1920 թ. մայիս-նոյեմբեր ամիսներին Համո Օհանջանյանի գլխավորած Բյուրո-կառավարության մեջ ստանձնել է ներքին գործերի և ռազմական նախարարի պաշտոնը: Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել 1919-1920 թթ. թուրք-թաթարական խռովությունների և 1920 թ. բոլշևիկյան Մայիսյան ապստամբության ճնշման գործում: Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո անցել է Զանգեզուր, այնուհետև Պարսկաստան: Ի վերջո հաստատվել է Ֆրանսիայում, որտեղ գրել և Բոստոի ,,Հայրենիք՛՛ ամսագրի էջերում տպագրել է իր մեծարժեք հուշերը, որոնք իր մահից հետո լույս են տեսել 7 առանձին հատորներով՝ ,,Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները՛՛ խորագրով: Մահացել է 1951 թվականին 68 տարեկան հասակում: Ողջ կյանքում ունեցել է հակախորհրդային կողմնորոշվում և համարվել է ԽՍՀՄ-ի թշնամիներից մեկը: [3]։

Առաջին Համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել]

1914-ի օգոստոսին մասնակցել է թուրքական կողմի հետ, որոնք փորձում էին հայերի աջակցությունը ստանալ պատերազմում՝ խոստանալով, որ հայկական բնակչության աջակցության դեպքում հայերը կստանան ինքնավարությունը Վանում, Բիթլիսում, Էրզրումում, Կարսում, Երևանի ու Էլիզատպոլի նահանգներում։ Հայկական կողմը չի համաձայնվում՝ համոզված լինելով, որ ինչպես դրանից 6 տարի առաջ երիտթուրքական հեղափոխության ժամանակ տված խոսումներին սրանք նույնպես առարկայական տեսք չեն ստանա [2]։

Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, 1920-ականներ

Առաջին Համաշխարհայինի տարիներին Ռուբեն Տեր-Մինասյանը եղել է Վանի, Կարսի ու մի շարք այլ շրջաններում հայկական ինքնապաշտպանության կազմակերպիչ։ 1915-ին եղել է Սասունի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից մեկը։ Մանազկերտում ճեղքելով թուրքական պաշտպանությունը՝ նրան հաջողվում է իրականացնել հայերի դուրս պրծնելը քաղաքից[2]։

1917-ին եղել է Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորած Հայ Ազգային Խորհուրդի անդամ ու մեծապես աջակցել է փախստականների տեղափոխման ու աջակցության գործին։

Տրապիզոնի համաժողովի ընթացքում եղել է Անդրկովկասյան սեյմի խորհրդական։

Հայաստանի առաջին հանրապետություն[խմբագրել]

Հայաստանի Առաջին հանրապետության տարիների Տեր-Մինասյանը ունեցել է զգալի ներդրում պետության կառավարման գործում։ Եղել է Ազգային Ժողովի անդամ` ներկայացնելով ՀՅԴ կուսակցությունը։

1920 թ-ի մայիսի 5-ից մինչև նոյեմբերի 24-ը եղել է ռազմական նախարար Համո Օհանջանյանի կառավարության կազմում` իրականացնելով մի շարք պատժիչ գործողություններ 1920 թ-ի մայիսի հեղաշրջումը կասեցնելու ուղղությամբ [2]։ Այս պաշտոնի հետ մեկտեղ նա նաև տարբեր ժամանակահատվածներում իրականացրել է Ներքին Գործերի նախարարի պաշտոնակատարի լիազորությունները։

Համաձայն Սովետական Ռուսաստանը ներկայացնող Լեգրանի հետ ստորագրված համաձայնագրի՝ հունիսին Ռուբեն Տեր-Մինասյանը հրամայում է Սյունիքում տեղակայված Գագերին Նժդեհի զորքերին տեղափոխվել Երևան։ Նժդեհը հրաժարվում է ենթարկվել՝ պատասխանում նշելով, որ նա խիստ կասկածում է ռուսական ու թաթար ուժերի անկեղծությանը [2]։

Հետխորհրդային շրջան[խմբագրել]

Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, 1940-ականներ

Սովետական օկուպացիայից հետո Ռուբեն Տեր-Մինասյանը որոշ ժամանակ մնում է Սյունիքում, ինչից հետո Նժդեհի բանակի հետ տեղափոխվում դեպի Իրան, իսկ այնուհետև Փարիզ՝ որպես կուսակցության անդամ շարունակելով զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ։ Հետագա տարիներին ճամփորդել է Միջին արևելքով ու Եգիպտոսով ՝ տարածելով Դաշնակցություն կուսակցության գաղափարախոսությունը։

1948-ից որոշելով հանգստի գնալ՝ վերջնականապես տեղափոխվում է Փարիզ ընտանիքով, որտեղ մասնակցում է հակաբոլշևիկյան շարժմանը [1]։ Մահանում է 1951 թ-ի նոյեմբերին։ Նրա աճյունը ամփոփվել է Փարիզի Փէր Լաշէզ գերեզմանատանը 1951 թ-ի նոյեմբերի 30-ին՝ 13874 համարի ներքո։


Երկեր[խմբագրել]

  • ՌՈՒԲԷՆ, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Լոս Անջելոս, 1952:
  • ՌՈՒԲԷՆ, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Պէյրութ, 1979:
  • ՌՈՒԲԷՆ, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Թեհրան, 1982:
  • ՌՈՒԲԷՆ, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Երեւան, 1990-1991:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[խմբագրել]

  • Ռուբեն Տեր-Մինասյան /փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու/, գլխ. խմբ. Ամ. Վիրաբյան, Երևան, Հայաստանի ազգային արխիվ, 2011, 488 էջ:
  • Ներսիսյան Աշոտ, Ռուբեն, Երևան, Էդիթ պրինտ, 2007, 396 էջ:
  • Ստեփանյան Խաչատուր, Ռուբեն Տեր-Մինասյան /կյանքը և գործը/, Երևան, Էդիթ պրինտ, 2008, 183 էջ:
  • Աստուածատրեան Արշալոյս, Ռուբէնը, ,,Հայրենիք՛՛ ամսագիր, Բեյրութ, 1965, թիւ 4, էջ 19-35, թիւ 5, էջ 34-50, թիւ 6, էջ 49-62, թիւ 7, էջ 33-47, թիւ 8, էջ 54-66, թիւ 12, էջ 17-28, 1966, թիւ 1, էջ 27-32, թիւ 3, էջ 32-41, թիւ 4, էջ 43-48, թիւ 5, էջ 32-40, թիւ 6, էջ 49-55:
  • Վրացեան Սիմօն, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Փարիզ, 1928, Պէյրութ, 1968, Թեհրան, 1982, Երեւան, 1993:

ՆԵՐՔԻՆՆ ՀՂՈՒՄՆԵՐ[խմբագրել]

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել]

  • Ռուբեն Տեր-Մինասյանի իրական անունը եղել է Մինաս Տեր-Մինասյան։
  • Տեր-Մինասյանի հուշերը լուս են տեսել 7 հատորյակով։ Նրա գրքերի շարքին է պատկանում նաև «Հայաստանը միջցամաքային ուղիներու վրայ»։
  • Ըստ Զորավար Սմբատի /Մախլուտո/ հուշերի /Փարիզ, 1936/ և Աղան Տարոնեցու խմբագրած և Սարգիս և Միսաք Բդեյանների հեղինակած ,,Հարազատ պատմութիւն Տարօնի /Գահիրէ, 1962/՛՛ գրքերի՝ Ռուբեն Տեր-Մինասյանն է Սուլուխի կռվում թիկունքից սպանել հայդուկապետ Գևորգ Չավուշին: Այս փաստն ապացուցող լուրջ տվյալներ չկան: Բայց, չկան նաև այն հերքելու լուրջ հիմքեր:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]