Խաչիկ Մուղդուսի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Խաչիկ Մուղդուսի
Ծնվել էսեպտեմբեր 1898
ԾննդավայրՆախիջևան, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Մահացել էփետրվարի 8, 1938(1938-02-08) (39 տարեկանում)
Մահվան վայրՄոսկվա, ԽՍՀՄ
ՔաղաքացիությունՌուսական կայսրություն
Մասնագիտությունսպա
Պարգևներ և
մրցանակներ
Լենինի շքանշան

Խաչիկ Խլղաթի Մուղդուսի, (1895, Նախիջևան, Երևանի նահանգ - փետրվարի 8, 1938, Մոսկվա), Հայաստանի ԽՍՀ ՆԳԺԿ վարչության ղեկավար[1] և ներքին գործերի նախարար (1934, հուլիս - 1937, սեպտեմբեր), պետանվտանգության ավագ մայոր (1936)[2]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաչիկ Մուղդուսին (Աստվածատուրով) ծնվել է 1893 թվականին Երևանի նահանգի Նախիջևան քաղաքում՝ դերձակի ընտանիքում։ 1910 թվականին հաճախել է ծննդավայրի ծխական դպրոցը, իսկ չորս տարի անց՝ Նախիջևանի քաղաքային ուսումնարանը։ 1915 թվականին խուսափելով զինվորական ծառայությունից՝ մեկնել է Ռոստով, սովորել հաշվապահություն և ավելի քան մեկ տարի աշխատել «Աստորիա» հյուրանոցում՝ որպես հաշվապահ։ 1916 թվականի փետրվարին, որպես մեքենագիր, աշխատանքի է անցել նոտարական գրասենյակում, ուր աշխատել է ուղիղ մեկ տարի։ 1917 թվականի մայիսին զորակոչվել է ռուսական բանակ, ուր ծառայել է մինչև հոկտեմբերյան հեղաշրջումը (1917 հոկտեմբերի 25)։ Հինգ ամիս անփող ու սոված թափառել է Ռոստովի փողոցներում, այնուհետև հեռացել Հյուսիսային Կովկաս՝ Պյատիգորսկ, ուր հիվանդության պատրվակով յոթ ամիս խուսափել է հակամարտ կողմերի զինված ուժերում հայտնվելուց։

Մուղդուսին Հայաստանում կամ Հայազգի Թալեաթը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետագայում ստացվում է այնպես, որ Մուղդուսին մերթ հայտնվում է սպիտակների, մերթ՝ կարմիրների բանակում և նրա համար տարբերություն չկար, թե ով ում դեմ է կռվում, ով ումից ինչ է պահանջում։ Երբ կարմիրները գրավում են Պյատիգորսկը՝ նա ծառայության անցնելով 11-րդ կարմիր բանակում՝ զբաղեցնում է ռազմաճակատային արտակարգ հանձնաժողովի գործավարի օգնականի պաշտոնը։

Հետո կրկին նրան հետապնդում են անհաջողությունները։ Կարմիրները պարտվելով՝ թողնում են Պյատիգորսկը, իսկ Խաչիկը մնում է քաղաքում՝ բարեկամների մոտ։ Հետագայում հորինում է այն առասպելը, թե իբր նահանջն այնքան անկազմակերպ է եղել, որ ինքը դրանից անտեղյակ լինելով՝ չի հասցրել հեռանալ և հրաշքով փրկվել է մահից։

1919-1920 թթ․ անգործ Մուղդուսին մեկ հայտնվում է Ռոստովում, մեկ՝ Գեորգիևսկում։ Այս ընթացքում նա իրեն ներկայացնում է հայ գաղթական, օգտվում տարբեր կազմակերպությունների ծառայություններից, ապա չգիտես որտեղից և ում օգնությամբ ձեռք է բերում պարսկական անձնագիր, սակայն դա չի փրկում նրան կրկին բանակում հայտնվելուց։

Սպիտակ բանակում կռվում է բոլշևիկների դեմ, ապա փախչում Հյուսիսային Կովկաս, փորձում թաքնվել, սակայն դասալիքը ձերբակալվում է սպիտակների կողմից և կանգնում ռազմական ատյանի առջև։

Գնդակահարությունից ու բանտարկությունից փրկվում է ազգականների ջանքերի արդյունքում, ապա որոշ ժամանակ մնում Գերոգիևսկում, բոլշևիկներին մատուցում գաղտնի ծառայություններ՝ ավելի ստույգ մատնում սպիտակների հետ համագործակցած ու բոլորովին անմեղ բազմաթիվ մարդկանց՝ ձգտելով վերստին արժանանալ կարմիրների բարեհաճ վերաբերմունքին, աշխատանք ձեռք բերել և, ամենակարևորը, վեր բարձրանալ՝ տրորելով իր ճանապարհին կանգնած բոլոր հնարավոր հակառակորդներին։ Կարմիրները, գնահատելով նրա ծառայությունները, Գեորգիևսկի կաշվի գործարանում աշխատանքի են ընդունում վարիչի տեղակալի պաշտոնով։

1920-ի ամռանը, երբ ռուս-քեմալական դաշինքը գործողության մեջ էր և սպառնում էր ոչնչացնել Հայաստանի հանրապետությունը՝ Մուղդուսուն ուղարկում են հայրենիք, որտեղ բոլշևիկները նրա նմանների կարիքը շատ էին զգում։ Սեպտեմբերին նա արդեն Երևանում էր, իսկ երբ սկսվում է հայ-թուրքական պատերազմը՝ ծառայության է անցնում Քանաքեռի 10-րդ հեծյալ գնդում՝ որպես գրագիր։

Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո հայոց բանակի գրագիրը սահուն անցում է կատարում դեպի Էջմիածնի Հատուկ հանձնաժողով (ՉԵԿԱ), ուր դրսևորում է իր գազանային բնազդը. թալանում, հաշվառում, ձերբակալում ու տառապանքների էր ենթարկում «ժողովրդի թշնամիներին»։ Ամբողջ Էջմիածնի շրջանը դողում էր Մուղդուսու ու նրա նմանների անօրինակ բռնություններից։

1921-ին, փետրվարյան ապստամբության օրերին, Աստվածատուրովը չհասցրեց փախչել և ձերբակալվեց ՀՓԿ-ի (Հայրենիքի Փրկության կոմիտե) կողմից։ Նրան բանտ նետեցին, սակայն, այս անգամ էլ սողունը փրկվեց արժանի պատժից։

1921-ի ապրիլի 2-ին կարմիրները մտան Երևան և բանտից ազատված Մուղդուսին նրանց ներկայացավ որպես գաղափարական մարտիկ, թեև բանտարկության ժամանակ բազմաթիվ բոլշևիկների էր մատնել Հայրենիքի Փրկության Կոմիտեին։

Խորհրդային իշխանությունն այս անգամ էլ հոգեհարազատ զավակին գործուղեց Էջմիածին, ուր կարճ ժամանակում հասավ Չեկայի պետի պաշտոնին։ 1923-ին վեց ամսով մեկնեց Մոսկվա, վերապատրաստվեց ու կրկին վերադարձավ Հայաստան՝ կրկնապատկելու ու բազմապատկելու մարդկանց տառապանքները։ Նա ստեղծեց մատնությունների, սադրանքների, խոշտանգումների ու դավադրությունների սարսափելի համակարգ։Բոլշևիկները իշխանությունը պահելու հնարավորությունը տեսնում էին միայն բռնության միջոցով։ Հայաստանում բոլշևիկների առաջին զանգվածային բռնաճնշումների թիրախը դարձան հայ ռազմական գործիչները` սպաները։ Նրանք իրենց պաշտոնավարումը սկսեցին հայկական սպայական կազմի արտաքսումով: 1920 դեկտեմբեր և 1921 հունվար ամիսներին աքսորվածների թիվը կազմել է շուրջ 1500 զինվորական, նրանց թվում էին գեներալներ Թովմաս Նազարբեկյանը, Մովսես Սիլիկյանը և այլք. Բոլշևիկյան ընկալմամբ` բոլոր նրանք, ովքեր կռվել էին թուրքերի դեմ, ովքեր պաշտպանել էին Հայաստանը` նացիոնալիստ էին, և հատկապես քեմալա-բոլշևիկյան գործարքից հետո «եղբայրական» Թուրքիայի նկատմամբ այլակարծությունը ճնշելու պարտականությունը նրանք կատարում էին անշեղորեն: Բոլշևիկյան տեռորն իր գագաթնակետին հասավ 1936-1938 թվականներին: 1936 թվականի Հայաստանի Կենտկոմի առաջին քարտուղար, 35-ամյա Աղասի Խանջյանի սպանությամբ, ով սպանվել էր Բերիայի կողմից, Հայաստանում սկսվեցին զանգվածային ձերբակալություններ, որոնք ընդգրկեցին ոչ միայն հազարավոր անմեղ մարդկանց և հերոս զինվորականներին, այլ նաև` հանճարեղ մտավորականներին: Այս հետապնդումների ղեկավարն էր ներքին գործերի ժողկոմ Խաչիկ Մուղդուսին։ Նա էր Չարենցի, Բակունցի, Վահան Թոթովենցի, Զապել Եսայանի, Գուրգեն Մահարու և այլոց նկատմամբ կեղծ գործեր կազմելու հեղինակը: Ձերբակալվածների հիմնական մասը գնդակահարվեց:

1929-ին Մուղդուսուն տեղափոխում են Թիֆլիս, նշանակում Անդրկովկասի պետքաղվարչության հակահետախուզության և արտասահմանյան բաժնի պետի պաշտոնում։ Երկու տարի անց նա կրկին Հայաստանում էր։ 1934 հուլիս-1937 սեպտեմբեր ամիսներին զբաղեցնում է հանրապետության ներքին գործերի ժողկոմի պաշտոնը։

Հետաքրքիր պատմություն կա կապված ՀՀ ռազմական նախարար (Մարտի 27, 1919 - Ապրիլի 3, 1920) Քրիստափոր Արարատյանի անվան հետ: Հայտնի է, որ գեներալը ընկերասեր և հոգով մարդ էր: Երբ իմանում է Մովսես Սիլիկյանի ձերբակալության մասին՝ հարազատներից գաղտնի վերցնում է ուսապարկն ու գնում ՆԳ ժողկոմ Խաչիկ Մուղդուսու մոտ: Վերջինս իմանալով գեներալի կամավոր ներկայանալու մասին` հերթապահի միջոցով կարգադրում է. «Ասացե՛ք, որ ընդունել չեմ կարող: Մեզ մոտ կամավոր չեն գալիս: Թե երբ և ում ենք վերցնում, ինքնե՛րս ենք որոշում»:

1937 թ. սեպտեմբերի 2-ի ուշ երեկոյան զորավարին նույնպես ձերբակալում են։ Երեքամսյա բանտարկությունից հետո դեկտեմբերի 10-ի առավոտյան Արարատյանին, ծերունազարդ Մովսես Սիլիկյանին, գնդապետներ Աղասի Վարոսյանին, Ստեփան Օհանեսյանին, Հակոբ Մկրտչյանին ու Հարություն Հակոբյանին տեղափոխում են Նորքի ձոր (ներկայիս Կենդանաբանական այգու տարածք) ու գնդակահարում:

Հայտնի է, որ միայն 1937 թ․ օգոստոսի 11-ից մինչև սեպտեմբերի 18-ը ընկած ժամանակամիջոցում Հայաստանում գնդակահարվել է 304 քաղաքացի։ Նույն թվի սեպտեմբերին, Ստալինի հրամանով, ձերբակալվում է նաև Մուղդուսին, հայտարարվում ժողովրդի թշնամի և գնդակահարվում։ «Ժողովուրդների հայրը» դրանով ցանկանում էր ցույց տալ, թե ինքը տեղյակ չի եղել մուղդուսիների անօրինականություններից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]