Վազգեն Սարգսյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Վազգեն Զավենի Սարգսյան
Վազգեն Սարգսյան.jpg
ՀՀ վարչապետ
ՀՀ պաշտպանության նախարար
ԵԿՄ նախագահ
 
Կուսակցություն՝ ՀՀՇ, ՀՀԿ
Հանրապետություն կուսակցություն
Կրթություն՝ Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ
Ազգություն Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Flag of Armenia.svg Հայաստան
Ծննդյան օր 1959թ.-ի մարտի 5
Ծննդավայր ՀԽՍՀ Արարատ գյուղ
Վախճանի օր 1999թ.-ի հոկտեմբերի 27
Վախճանի վայր Հայաստան Երևան
Հայր Զավեն Սարգսյան
Մայր Գրետա Սարգսյան
Ամուսին պաշտոնապես ամուրի է
 
Ինքնագիր Vazgen Sargsyan siganture.png
 
Պարգևներ

ՀՀ ազգային հերոսի կոչում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ազգային հերոս

Վազգեն Զավենի Սարգսյանը (մարտի 5, 1959 թ. - հոկտեմբերի 27, 1999 թ.), հայ հասարակական-քաղաքական և ռազմական գործիչ, ՀՀ վարչապետ (1999թ.-ի հունիսի 11-ից), պաշտպանության նախարար, «Միասնություն» դաշինքի համանախագահ, «ՀՀ Ազգային հերոս», «Արցախի հերոս», «Ոսկե արծիվ» շքանշանի ասպետ, արձակագիր։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Վազգեն Սարգսյանը ծնվել է ՀԽՍՀ Արարատի շրջանի (ներկայումս՝ ՀՀ Արարատի մարզ) Արարատ գյուղում[1]։ Նախնական կրթությունը ստացել է հայրենի գյուղի միջնակարգ դպրոցում, որը ավարտելուց հետո 1976թ.-ին ընդունվել է և 1983թ.-ին ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտը[1]։ 1979-1983 թվականներին աշխատել է ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ հայրենի Արարատ գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ Այնուհետև որոշակի հանգամանքների հետևանքով ազատվել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում զինվորական ծառայությունից։ 1983-1986 թվականներին եղել է Արարատի ցեմենտի գործարանի՝ կոմունիստական երկիտասարդական միության (կոմսոմոլ) քարտուղարը։ 1985թ. դարձել է Հայաստանի Գրողների միության անդամ[2]։ Աշխատակցել է «Գարուն» ամսագրին՝ որպես գովազդային-քարոզչական բաժնի վարիչ (1986-1989 թթ.)[1]։ ։ 1990-1995թթ.-ին ընտրվել է Հայաստանի Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, որի ընթացքում՝ 1990-1992թթ.-ին հանդիսացել է Գերագույն խորհրդի պաշտպանության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ, 1991-1992թթ.-ին ՀՀ պաշտպանության նախարար, 1992-1993թթ.-ին ՀՀ նախագահի խորհրդական պաշտպանության հարցերի գծով, ՀՀ սահմանամերձ գոտիներում ՀՀ նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ, 1993-1995թթ.-ին ՀՀ պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի գծով պետնախարար[1]։ 1995թ.-ին կրկին նշանակվել է ՀՀ պաշտպանության նախարար, իսկ 1999թ.-ին դարձել ՀՀ վարչապետ[1]։

Ընտանիքը[խմբագրել]

Վ.Սարգսյանի ընտանիքը բաղկացած է եղել 5 անդամից. հայրը՝ Զավեն Սարգսյանը, մայրը՝ Գրետա Սարգսյանը, եղբայրները՝ Արամ և Արմեն Սարգսյանները[3]։ Արամ Սարգսյանը կուսակցական գործիչ է, ով Վ.Սարգսյանի սպանությունից հետո զբաղեցրել է ՀՀ վարչապետի պաշտոնը[4]։ Արմեն Սարգսյանը հայտնի է, որպես հայտնի լրագրող Տիգրան Նաղդալյանի սպանության պատվիրատու[4]։

Արցախյան շարժում[խմբագրել]

Արցախյան պատերազմ[խմբագրել]

Վ.Սարգսյանը ակտիվ դերակատարություն է ունեցել 1991-1994թթ.-ին տեղի ունեցած Արցախյան պատերազմում։ Սակայն նրա դերակատարության մոտիվացիան միանշանակ չի ընդունվում. հասարակության որոշ հատված քննադատաբար է մոտենում նրա ծավալած գործունեությանը[5][6], իսկ մյուս մասի համար նա համարվում է «Սպարապետ»[7][8] և ՀՀ ԶՈՒ հիմնադիր[9][10]։

ՀԱԲ-ի զինաթափում[խմբագրել]

ՀՀՇ կուսակցության, որի անդամ էր նաև Վազգեն Սարգսյանը, իշխանության գալուց անմիջապես հետո սկսեց Հայոց Ազգային Բանակի՝ ՀԱԲ-ի նկատմամբ ոտնձգություններն ու դավադրությունները, որի հետ ուներ լուրջ հակասություններ։ ՀՀՇ-ն ձգտում էր զինաթափել ՀԱԲ-ի մարտիկներին, քանի որ միայն նրանք, լինելով կազմակերպված ռազմաքաղաքական ուժ և չունենալով իշխանական լծակներ, կարող էին կանգնեցնել ՀՀՇ-ին։ ՀԱԲ-ի նկատմամբ դավադրությունների և վերջինիս անդամների ահաբեկման ու ձերբակալությունների կազմակերպման մեջ մեծ էր Վազգեն Սարգսյանի դերը։ ՀԱԲ-ի և ՀՀՇ-ի միջև հակասությունները այնքան էին սրվել, որ Վազգեն Սարգսյանն ու Սմբատ Այվազյանը ՀՀՇ-ական զինյալ ջոկատների միջոցով զրահամեքենաներով շրջապատել էին ՀԱԲ Երևանյան շտաբը ու սպառնում էին պայթեցնել։ ՀԱԲ-ին վարկաբեկելու ու զինաթափելու նպատակով նաև կազմակերպվեցին սադրանքներ։ Մասնավորապես, նախորոք սպանվեցին ու ՀԱԲ-ի շտաբին մոտեցրեցին Գեղազնիկ Միքայելյանը (Չաուշ) և Վիտյա Այվազյանը՝ սպանության մեջ մեղադրելով ՀԱԲ-ին։ Այս դեպքերից հետո իշխանությունների կողմից անմիջապես Վազգեն Սարգսյանի հրամանով սկսեց ձերբակալությունների շարք, որի հետևանքով ՆԳՆ նկուղում (ԿԳԲ-ի պադվալ) հայտնվեցին ՀԱԲ-ից ազատամարտիկներ Վարդան Վարդանյանը, Ռազմիկ Վասիլյանը, Համլետը, Արտաշատի Անկախության բանակից Սամվել Մարգարյանն ու նրա քույր Սվետլանա Մարգարյանը, Հոկտեմբերյանի Անկախության բանակից՝ Դավիթն ու Սպարտակը, «Վրիժառու» ջոկատի հրամանատար սարիթաղցի Վրեժ Ղազարյանը, ՀԱԲ-ի հազարապետ, Երևանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու քահանա Արծրուն Ավետիսյանը և շատ ուրիշներ[6][11][12][13]։

Շահումյանի անկումը և Վ.Սարգսյանի հասցեին մեղադրանքները[խմբագրել]

1992թ.-ի հուլիսի 13-ին հայկական կողմը ունեցավ Արցախյան պատերազմի ամենամեծ կորսուտը՝ Արցախի Հանրապետույան Շահումյանի շրջանի (Ադրբեջանական ԽՍՀՇահումյանի շրջան) անկումը[14][15]։ Այս անհաջողության մասին հայ հասարակական-քաղաքական տարբեր շրջանակներում շրջանառվում են տարբեր տեսակետներ[16][17], սակայն ամենից տարածվածը այն է, որ Շահումյանի անկումը պայմանավորված է այն ժամանակվա ՀՀ իշխանությունների, հատկապես՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Վազգեն Սարգսյանի դավաճանությամբ[6][18][19][20][21][22][23]։ Այս մասին Երևանում հայտարարել է նաև Շահումյանի անկումից անմիջապես հետո մայրաքաղաք ժամանած Շահումյանի ինքնապաշտպանության ղեկավար Շահեն Մեղրյանը՝ կատարվածը անվանելով պետական մակարդակով իրագործված դավաճանություն։ Նա մասնավորապես հայտարարել էր, որ «երեկոյան ինձ հետ կապվել է Վազգեն Սարգսյանը, հրաման տվել ականազերծել այս ու այն համարակալված կետերը՝ չհայտնելով, թե ինչու: Ականազերծման հաջորդ օրըն իսկ նկատեցինք, որ ճիշտ այդ կետերով առաջ են շարժվում հակառակորդի զրահամեքենաները: Բացի Վազգենից ուրիշ ոչ ոք չգիտեր այդ կետերի մասին, ու հակառակորդը միայն հենց այդ ականազերծված կետերով է առաջ շարժվել: Այնուհետև երբ փորձեցինք կապվել Վազգենի հետ, պատահաբար լսեցինք նրա և ադրբեջանցի հրամանատարի զրույցը»։ Շ.Մեղրյանը նաև պատմել է, որ երբ ռազմամթերքը վերջանալիս է եղել, կապվել են Վազգեն Սարգսյանի հետ ու խնդրել, որ տանկեր ուղարկեն ու որ դադարեցնեն թիկունքի գյուղերի հայաթափման գործընթացը, վերջինս պատասխանել է, որ տանկերը պահում է Երևանի պաշտպանության համար, ինչպես կարող են, թող այնպես էլ պաշտպանվեն[6][19][21]։

Շահեն Մեղրյանի հայտարարության հետ կապված ՀՀ Գերագույն Խորհրդում կազմվեց «Շահումյանի շրջանի և Մարտակերտի շրջանի հյուսիսային հատվածի անկման պատճառներն ուսումնասիրող ժամանակավոր հանձնաժողով», որի կազմի մեջ էին ընդգրկված Սամվել Շահմուրադյանը, Շավարշ Քոչարյանը, Դավիթ Շահնազարյանը, Երջանիկ Աբգարյանը, Յուրա Հարությունյանը։ Ս.Շահմուրադյանը Շ.Մեղրյանի հայտարարությունը հավաստող փաստեր էր հավաքել և պատրաստվում էր հրապարակել, սակայն հանձնաժողովի մյուս անդամները կանխեցին փաստերի հրապարակումը[6][19][21]։

Արծվաշենի անկումը և Վ.Սարգսյանի դերակատարությունը[խմբագրել]

Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի արևելյան մասում Ադրբեջանի ներսում անկլավային կարգավիճակով գտնվող Արծվաշեն համայնքը, որի կենտրոնն էր Արծվաշեն գյուղը[24] շուրջ 40 քառ. կմ տարածքով 1992 թվականի օգոստոսի 8-ին գրավվեց ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից։ Հայկական զինուժի այս անհաջողության առնչությամբ շրջանառվում են բազմաթիվ վարկածներ, որոնցից ավելի տարածվածը այն է, որ ՀՀ-ին պատկանող հողակտորը դիտավորությամբ հանձնվել է ադրբեջանցիներին։ Այս համատեքստում շրջանառվող անուններից մեկն էլ Արծվաշենի անկման ժամանակ ՀՀ պաշտպանության նախարարի պաշտոնը զբաղեցնող Վազգեն Սարգսյանն է։ Ըստ բազմաթիվ պնդումների՝ հենց Վազգեն Սարգսյանի անմիջական հրամանով է նախ Արծվաշենի պաշտպանությունը թուլացվել և հետո այն հանձնվել ադրբեջանցիներին[6][20][21][25]։ Համաձայն փաստավավերագրական հուշագրությունների՝ Արծվաշենի անկումից առաջ ՀՀ պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը մարտերում բարձր մարտունակություն ցուցաբերած Մասիսի ջոկատի մարտիկներին հեռացնում է գյուղից՝ նրանց փոխարինելով դեռևս զինվորական նախապատրաստություն չանցած Վանաձորի գնդի ու Արագածի եզդիական ջոկատների նորակոչիկներով։ Նորակոչիկների ջոկատների կողմից դիրքերը զբաղեցնելուց մի քանի ժամ անց սկսվում է ադրբեջանական զինուժի գրոհը, որի հետևանքով հայկական կողմը ունենում է մեծ թվով կորուստներ[25]։

1992թ.-ին, Արծվաշենի անկումից հետո, երբ Վազգեն Սարգսյանին ՀՀ Ազգային ժողովում հարցնում են անկման պատճառների մասին, նա պատասխանում է, որ Արծվաշենը դատապարտված էր անկման։ Այդժամ անվտանգության հանձնաժողովի անդամները հարցնում են նախարարին. «Իսկ ինչո՞ւ էիք Դուք այնտեղ նոր մարդիկ ուղարկում ստույգ մահվան` փոխանակ կազմակերպելու բնակչության տարհանումը»։ Նախարարը պատասխանում է. «Զորավիգ էի ուղարկում նրա համար, որ հետո ինձ չմեղադրեին, որ ես չեմ պաշտպանել Արծվաշենը»[26]։

Արծվաշենի հանձնման գործում ունեցած դերակատարության համար Վազգեն Սարգսյանի նկատմամբ 1992 թ.-ի աշնանը ազատամարտիկներից մեկը Նոյեմբերյանում անհաջող մահափորձ է իրականացնում[6][25]։

Հայտնի է նաև, որ 1994թ.-ին, երբ Արծվաշենի ուղղությունը պաշտպանում էին միայն քիչ քանակությամբ նորակոչիկ ադրբեջանցի զինվորներ, Վ.Սարգսյանը արգելում է ՀՀ ԶՈՒ ստորաբաժանումներին ազատագրել Արծվաշենը[6]։

«Արծիվ-մահապարտների» կազմավորումը[խմբագրել]

«Արծիվ-մահապարտներ» հատուկ նշանակության գումարտակը կազմավորվել է 1992 թվականի օգոստոսի 16-ին Երևանում՝ Վ. Սարգսյանի հեռուստաելույթից հետո, որի ժամանակ նա կոչով հանդես եկավ հասարակության առջև և առաջարկեց ստեղծել 500 անձից բաղկացած ստորաբաժանում։ Այն ձևավորվեց ՀՀ տարբեր շրջաններից հավաքագրված կամավորներից, որոնց հրամանատար նշանակվեց Ա․ Պետրոսյանն (ընդհանուր համակարգող) ու Հ․ Հովսեփյանը։ Գումարտակը մասնակցել է մի շարք ռազմագործողությունների ինչպես ՀՀ-ում, այնպես էլ Արցախի տարբեր բնակավայրերում։ Հետագայում գումարտակի օրինակով կազմավորվել են «Արծիվ-2», «Արծիվ-3», «Արծիվ-33» ջոկատները, որոնք ՊԲ տարբեր ստորաբաժանումների կազմում նույնպես մասնակցել են ռազմական գործողությունների։

Երկրապահ կամավորական միության ստեղծում[խմբագրել]

Վազգեն Սարգսյանը իր մտերիմ ընկերների հետ՝ Մանվել Գրիգորյան, Սեյրան Սարոյան

1993թ.-ի հուլիսին Երևանում հիմնադրվում է «Երկրապահ կամավորական միություն» հասարակական կազմակերպությունը (այսուհետ՝ ԵԿՄ ՀԿ), որի համագումարի ընթացքում կազմակերպության նախագահ է ընտրվում Վ.Սարգսյանը։ Հասարակական կազմակերպությունը իր գործունեությունը իրականացնում է ՀՀ բոլոր մարզերում իր մասնաճյուղերի միջոցով։ 1997թ.-ից կազմակերպության ենթակայության ներքո գործում է նաև «Պատանի երկրապահ» ակումբը։ 1999թ.-ին գումարվածմիության4-րդ համագումարի որոշմամբ Վ.Սարգսյանը հայտարարվել է ԵԿՄ ՀԿ-ի հավերժ նախագահ[27]։

Քաղաքական գործունեությունը[խմբագրել]

1996թ.-ի նախագահական ընտրություններն ու բողոքի ցույցերի ճնշումը[խմբագրել]

ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի իշխանության առաջին շրջափուլի ժամանակ արձանագրված բնակչության հարյուր հազարների հասնող արտագաղթը, ֆինանսատնտեսական և էներգետիկ ճգնաժամը, խորացված աղքատությունը իրենց ազդեցությունը ունեցան երկրի բնակչության տրամադրությունների վրա, ինչը արտահայտվեց 1996թ.-ին ՀՀ նախագահական ընտրությունների արդյունքներում։ Նախագահական ընտրություններին իշխող ՀՀՇ կուսակցությունից առաջադրվել էր երկրի գործող նախագահ Լ.Տեր-Պեևրոսյանը, ով ուներ ՀՀ պաշտպանության նախարար Վ.Սարգսյանի և Ներքին գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանի ու նրանց թիմերի աջակցությունը, իսկ ընդդիմադիր քաղաքական թևի առանցքային դերակատարը Ազգային համաձայնություն կուսակցության առաջնորդ Վազգեն Մանուկյանն էր։ Այս երկու թեկնածուների միջև էլ ընթանում էր սուր պայքար, որի արդյունքում ըստ ոչ պաշտոնական տվյալների, ընտրություններում հաղթում է Վ.Մանուկյանը[28]։

Սակայն իշխող ՀՀՇ կուսակցությունը, Վազգեն Սարգսյանի և Վանո Սիրադեղյանի առաջնորդությամբ հայտարարում է, որ նախագահ է ընտրվել Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։ Այս հայտարարությունից հետո բնակչության մի ստվար հատված դուրս է գալիս փողոց և Ազատության հրապարակից շարժվում է դեպի նախագահական նստավայր։ Ճանապարհին ցուցարարները ներուժում են ՀՀ Ազգային ժողովի շենք, հաշվեհարդար տեսնում մի շարք պաշտոնյաների հետ՝ դաժան ծեծի ենթարկելով նյրանց։ Սակայն երբ ցուցարարները շարժվում են դեպի Բաղրամյան 26 հասցեում գտնվող նախագահական նստավայրի ուղղությամբ, ՆԳՆ աշխատակիցները, իսկ որոշ տվյալների համաձայն՝ ներքին գործերի աշխատակիցների ռազմական հագուստ կրող քողարկված ԵԿՄ-ականները Վազգեն Սարգսյանի գլխավորությամբ ինքնաձիգներից կրակում են ցուցարարների ուղղությամբ, որի հետևանքում սպանվում և վիրավորվում են բազմաթիվ քաղաքացիներ[28]։ Այդ ժամանակ Վազգեն Սարգսյանը հայտարարում է, որ եթե անգամ ընդդիմությունը հավաքեր 100% բնակչության քվեն, միևնույն է նրան իշխանություն տվող չէր լինելու[6][20][28]։ Արդյունքում Լևոն Տեր-Պետրոսյանը երկրոորդ անգամ դարձավ ՀՀ նախագահ։

Հոկտեմբերի 27[խմբագրել]

1999 թ.-ի հոկտեմբերի 27-ին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի նիստերի դահլիճը, որտեղ ընթանում էր ԱԺ նիստ, հարձակման է ենթարկվում 5 զինված անձանց կողմից, որի հետևանքով այլ պետական պաշտոնյաների թվում սպանվում է Վազգեն Սարգսյանը։ Չնայած այն բանին, որ հարձակումից հետո 2 օր անց հարձակվողները հանձնվում են իրավապահ մարմիններին և տեղի է ունենում դատավարություն, որի արդյունքում նշված 5 անձինք դատապարտվում են հիմնականում ցմահ ազատազրկման, այնուամենայնիվ, հասարակության շրջանում շրջանառվում է հանցագորևծության կազմակերպիչների ու դրդապատճառների մասին պաշտոնականից միանգամայն տարբերվող տեսակետներ[29]։

Հիշատակը[խմբագրել]

Վ.Սարգսյանի տուն-թանգարանի ցուցասրահը

Վազգեն Սարգսյանի անձի մասին ժողովրդի մոտ դրական կերպար ստեղծելու ուղղությամբ պետական[30][31][32][33][34] և տարբեր հասարակական շրջանակների[7][35] կողմից բավականին մեծ աշխատանք է իրականացվել[36]։ Նրա պատվին ՀՀ և Արցախի տարբեր բնակավայրերում կանգնեցվել են արձաններ և կիսանդրիներ, անվանակոչվել փողոցներ, այդ թվում՝ Երևանի կենտրոնում[37][38], իսկ Արարատի մարզի Արարատ գյուղում ստեղծվել է թանգարան[39]։ Նրա անունով է անվանակոչվել նաև Երևանում գտնվող ռազմական ուսումնարաններից մեկը[40]։