Վազգեն Սարգսյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վազգեն Սարգսյան
Վազգեն Զավենի Սարգսյան
Վազգեն Սարգսյան.jpg
Դրոշ
ՀՀ վարչապետ
Դրոշ
ՀՀ պաշտպանության նախարար
Դրոշ
ԵԿՄ նախագահ
 
Քաղաքացիություն՝ Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ և Flag of Armenia.svg ԽՍՀՄ
Կուսակցություն՝ ՀՀՇ, ՀՀԿ
Հանրապետություն կուսակցություն
Կրթություն՝ Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և արձակագիր
Ազգություն հայ[1]
Դավանանք Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Ծննդյան օր 1959 թ.-ի մարտի 5
Ծննդավայր ՀԽՍՀ Արարատ գյուղ
Վախճանի օր 1999 թ.-ի հոկտեմբերի 27
Վախճանի վայր Հայաստան Երևան
Թաղված Եռաբլուր
Հայր Զավեն Սարգսյան
Մայր Գրետա Սարգսյան
Ամուսին պաշտոնապես ամուրի է
 
Ինքնագիր Vazgen Sargsyan siganture.png
 
Պարգևներ

ՀՀ ազգային հերոսի կոչում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ազգային հերոս

Վազգեն Սարգսյան մարտի 5, 1959({{padleft:1959|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:5|2|0}}), Արարատ, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հոկտեմբերի 27, 1999({{padleft:1999|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:27|2|0}}), Երևան, Հայաստան), հայազգի ռազմական և քաղաքական գործիչ: Նա եղել է Հայաստանի Հանրապետության առաջին պաշտպանության նախարարը 1991-ից 1992 թվականներին և այնուհետև 1995-ից 1999 թվականներին: Նա նաև եղել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ 1999 թվականի հունիսի 11-ից մինչև իր սպանությունը՝ նույն թվականի հոկտեմբերի 27-ը: Նա իր ակտիվ գործունեությունը սկսել է 1988 թվականին Ղարաբաղյան շարժման ժամանակ, որի նպատակն էր Լեռնային Ղարաբաղի միացումը Հայաստանին: Նա նշանակվեց պաշտպանության նախարար նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրամանագրով Հայաստանի անկախացումից քիչ անց՝ 1991 թվականի վերջին: Վազգեն Սարգսյանը եղել է Արցախյան ազատամարտի ամենաակտիվ զինվորական հրամանատարներից մեկը[2]: Տարբեր պաշտոններում նա մասնակցել է ռազմական գործողությունների մինչև 1994 թվականը, երբ կնքվեց զինադադար, և դե ֆակտո Արցախը ձեռք բերեց անկախություն:

Հետպատերազմյան տարիներին Սարգսյանը մնաց զինված ուժերում` դառնալով Հայաստանի քաղաքականության մեջ որպես հզոր գործիչ[3]: Սատարելով Լևոն Տեր-Պետրոսյանին 1996 թվականի ընտրություններում, նա ստիպեց նախագահին հեռանալ պաշտոնից 1998 թվականին` համաձայնության չգալով Լեռնային Ղարաբաղի հարցում և օգնեց այդ ժամանակվա վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանին ընտրվել Հայաստանի նախագահ: Սարգսյանը հիմնեց Երկրապահ կամավորական միությունը, որը միավորեց Հանրապետական կուսակցության հետ և դաշինք կնքեց նախկին կոմունիստական առաջնորդ Կարեն Դեմիրճյանի հետ: 1999 թվականի մայիսի խորհրդարանական ընտրություններում նրանց դաշինքը հաղթանակ տարավ և մեծամասնություն ձևավորեց Ազգային Ժողովում: Սարգսյանը դարձավ վարչապետ և դե ֆակտո Հայաստանում որոշում ընդունող, որը վերահսկում էր երկրի զինված ուժերը և օրենսդիր մարմինը[4]:

Սարգսյանը, Դեմիրճյանը և վեց այլ պատգամավորներ ու նախարար սպանվեցին 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին խորհրդարանի շենք մուտք գործած մի խումբ զինված անձանց կողմից: Գլխավոր մեղավորները ցմահ դատապարտվեցին: Սակայն կազմակերպիչների վերաբերյալ տեղեկատվության բացակայությունը առիթ դարձավ առաջ քաշելու տարբեր վարկածներ: Որոշ մասնագետներ և քաղաքական գործիչներ կարծում են, որ սպանությունները նախապատրաստել էին տեղի իշխանությունները, մյուսները կարծում են, որ դրանց ետևում թաքնված են դրսի ուժեր:

Չնայած տարբեր քննադատությունների, Վազգեն Սարգսյանը Հայաստանի իշխանությունների և հանրության լայն հատվածի կողմից ընդունվում է որպես ազգային հերոս: Նրան տրվել է հերոսական Սպարապետ պատվանունը, քանի որ նա մեծ ներդրում է ունեցել Հայաստանի անկախության, անվտանգության և Հայկական բանակի կայացման գործում[5]: Նա նաև քննադատվում է մարդու իրավունքների պաշտպանության կազմակերպությունների կողմից որպես ոչ ժողովրդավար անձ հատկապես ընտրություններում իր դերի համար։ Սարգսյանին շնորհվել է Հայաստանի և Արցախի բարձրագույն կոչումները` Հայաստանի ազգային հերոս և Արցախի հերոս։

Վաղ կյանք և կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վազգեն Սարգսյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 5-ին Խորհրդային Հայաստանի Արարատ գյուղում, Գրետա և Զավեն Սարգսյաններին ընտանիքում[6][7]: Իր գյուղի միջնակարգ դպրոցը ավարտելուց հետո, 1976-ից 1979 թվականներին սովորել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտում: 1979-ից 1983 թվականներին գյուղում աշխատել է միջնակարգ դպրոցի ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ: Այդ պատճառով ազատվել է ԽՍՀՄ բանակում ծառայելու պարտականությունից: 1983-ից 1986 թվականներին նա եղել է Երիտասարդ կոմունիստների լիգայի ղեկավար Արարատի ցեմենտի գործարանում[6][8]:

Սարգսյանը ակտիվ գրական և հասարակական գործունեությամբ է զբաղվել: Իր առաջին վեպը գրել է 1980 թվականին[9] և 1985 թվականին դարձել Հայաստանի գրողների միության անդամ[9]: 1986-ից 1989 թվականներին գլխավորել է «Գարուն» ամսագրի հրապարակախոսության բաժինը[8]: 1986 թվականին հրատարակվել է նրա առաջին գիրքը՝ «Հացի փորձություն» եւ արժանացել ՀԼԿԵՄ ամենամյա մրցանակին[9]: Գեղարվեստական ստեղծագործություններից բացի, նա մեծ թվով հրապարակախոսական հոդվածներ է գրել մամուլում, բայց նրա գրական կարիերան ընդհատվել է 1980-ական թվականների վերջին[10]:

Արցախյան պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ քայլեր և Հայաստանի անկախություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում Ղարաբաղյան շարժումը լայն աջակցություն գտավ հանրության շրջանում: Հայերը պահանջում էին ԽՍՀՄ ղեկավարներին Հայաստանին միացնել հիմնականում հայերով բնակեցված Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), որն այդ ժամանակ մտնում էր Խորհրդային Ադրբեջանի կազմի մեջ: 1988 թվականի փետրվարին ԼՂԻՄ խորհրդարանը հռչակեց իր համաձայնությունը միացմանը, սակայն կրեմլյան Պոլիտբյուրոն մերժեց: Հայերի և ադրբեջանցիների միջև հարաբերությունները սրվեցին և գագաթնակետին հասան Սումգայիթի ջարդերից հետո[11]: Սկսվեցին զինված ընդարումները հատկապես սահմանամերձ և ԼՂԻՄ տարածքներում: 1989 և 1990 թվականներին Սարգսյանը դարձավ հայկական կամավորական ջոկատների հրամանատարը Երասխի մոտ, որը գտնվում էր հայ-ադրբեջանական (Նախիջևանի) սահմանին, հայրենի գյուղից ոչ շատ հեռու[12]:

1990 թվականի դրությամբ Վազգեն Սարգսյանը դարձել էր Հայոց համազգային շարժման առաջնորդներից մեկը[13]: Սարգսյանը ընտրվեց Հայաստանի խորհրդարանի պատգամավոր 1990 թվականի ընտրություններում[6]: Նա եղել է Գերագույն խորհրդի պաշտպանության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ մինչև 1991 թվականի դեկտեմբերը[6]: Իր նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է «Երկրապահ» կամավորականների ջոկատները: 26 ջոկատից բաղկացած 2.300 անձնակազմով այն առաջին պաշտոնական հայկական զինվորական ստորաբաժանումն էր, որը գործում էր Մոսկվայից անկախ: Այս անձնակազմն էլ դարձավ Հայկական բանակի ստեղծման հիմքը[14]:

Հայ զիվորներն Արցախում 1990-ական թվականների սկզբին:

1991 թվականի դրությամբ Ադրբեջանում հայերի մեծ մասը, ինչպես նաև Հայաստանում ադրբեջանցիների մեծ մասը ստիպված հեռացան իրենց երկրներից[15]: Հայաստանը անկախացավ ԽՍՀՄ-ից 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, քանի որ հայերի ճնշող մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց անկախության համար անկախության հանրաքվեում. Գերագույն խորհրդի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանըընտրվեց Հայաստանի նախագահ 1991 թվականի հոկտեմբերին[16]:

Ակտիվ ռազմական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Արցախյան ազատամարտ

Քանի որ Վազգեն Սարգսյանը մեծ համբավ ուներ հայ կամավորական ջոկատներում և բանակի սպայական կազմում[17], նշանակվեց անկախ Հայաստանի առաջին Պաշտպանության նախարար 1991 թվականի դեկտեմբերին[6][18]: 1992 թվականի հունվարի 28-ին Հայաստանի կառավարությունը պատմական որոշում ընդունեց, որով պաշտոնապես ստեղծվեցին Հայաստանի զինված ուժերը[19][20]: Արցախում ռազմական գործողությունների աճի հետ 1992 թվականի մարտին Սարգսյանը հայտարարեց, որ Հայաստանին անհրաժեշտ է 30.000 զինվոր ունեցող հզոր բանակ, որպեսզի ապահովվի երկրի անվտանգությունը[21]: 1992 թվականի մայիսի 9-ին գրանցվեց առաջին լուրջ հաջողությունը արցախում Շուշիի ազատագրմամբ: Ոչ պակաս կարևոր հաջողություն էր մի քանի շաբաթ անց Բերձորի ազատագրումը[22], որով Արցախը ցամաքով կապվեց Հայաստանի հետ[23]:

1992 թվականի ամռանը իրավիճակը օրհասական էր հայկական զինված ուժերի համար, երբ Ադրբեջանը ձեռնարկեց Գորանբոյ գործողությունը, ինչի հետևանքով օկուպացվեց Արցախի հյուսիսային հատվածը[24]: 1992 թվականի օգոստոսի 15-ին Սարգսյանը կոչ արեց հայ տղամարդկանց՝ կամավորագրվել զինված ուժերում և հետ մղել Ադրբեջանի գրոհները Արցախի հյուսիսում: Նա հեռուստատեսային իր ելույթում ասաց.

Aquote1.png Յուրաքանչյուր շրջանից 10-15-ական հոգի, հին տղաներից, փորձառուներից, մահապարտներից, որոնք գնալու են, կռվելու են ամենա, ամենադժվարին հատվածում, որտեղ, նորից եմ ասում, մեռնելու և կենդանի մնալու հավանականությունը կեսի-կես է։ Եթե մենք վաղը չէ մյուս օրը հավաքվեցինք, և եթե մենք կարողացանք 500 հոգանոց մահապարտների այդ գումարտակն ստեղծել, ուրեմն մենք դեռ կանք, մենք դեռ կռվելու և հաղթելու ենք։ Եթե չհաղթեցինք, այն ժամանակ ես կհամարեմ, որ իսկապես իմ հրաժարական տալու ժամանակը եկել է։

Շնորհակալ եմ։[12]

Aquote2.png


Սարգսյանի կոչով ձևավորված գումարտակը «Արծիվ մահապարտներ»[25], կազմավորվեց 1992 թվականի օգոստոսի 30-ին[14] գեներալ մայոր Աստվածատուր Պետրոսյանի հրամանատարության ներքո[26] և պարտության մատնեց ադրբեջանական զորքերին Մարտակերտի շրջանի Գանձասար վանական համալիրի և Չլդրան գյուղի մոտ, համապատասխանաբար, 1992 թվականի օգոստոսի 31-ին և սեպտեմբերի 1-ին:[27]: Համաձայն Հայաստանի պաշտպանության նախարարության, մահապարտների գումարտակը կանգնեցրեց ադրբեջանցիների առաջխաղացումը և բեկեց պատերազմի ընթացքը հայերի օգտին[14]:

1994 թվականի զինադադարով ավարտվեց Արցախյան ազատամարտը Հայկական բանակի հաղթանակով:

Հայաստանի ռազմական հաղթանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1992 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1993 թվականի մարտը Վազգեն Սարգսյանը զբաղեցրել է ՀՀ նախագահի խորհրդականի պաշտոնը պաշտպանության հարցերի գծով և ՀՀ սահմանամերձ գոտիներում ՀՀ նախագահի հատուկ ներկայացուցչի պաշտոնը: Դրանից հետռ նա նշանակվել է ՀՀ պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի գծով պետնախարար[6][8]: Այս պաշտոններում Սարգսյանը մեծ դեր ունեցավ Հայաստանի բանակի կայացման գործում: Մյուս հիմնական հրամանատարների հետ նա ղեկավարեց գլխավոր ռազմական գործողնությունները Արցախում[28]: Հատկապես նա ակտիվորեն միավորեց մի քանի կիսանկախ ստորաբաժանումներ պատերազմական գոտում[29] Քաղաքական քաոսը Ադրբեջանում և ադրբեջանական բանակի մարտունակության անկումը, ինչպես նաև հայկական զորամիավորների խմբավորումը թույլ տվեցին հայկական ուժերին վերահսկողության տակ վերցնել Արցախը և դրա հարակից մի քանի շրջան: 1993 թվականին Սարգսյանը հիմնեց և գլխավորեց Երկրապահ կամավորական շարժումը, որի մեջ ընդգրկվեցին մոտ 5.000 պատերազմի վետերան, և որը առաջատար դիրք ունեցավ Հայաստանի քաղաքականության մեջ և հիմք հանդիսացավ Սարգսյանի համար հասնել իշխանության[30]:

1993 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին Քարվաճառը, որից Թուրքիան փակեց իր սահմանը Հայաստանի հետ: 1993 թվականի ամռանը հայկական ուժերը ազատագրեցին Ֆիզուլիի շրջանը, Ջաբրայիլը և Կովսականը[31]: 1994 թվականի մայիսի 5-ին Բիշքեկյան արձանագրությունը ստորագրվեց Հայաստանի, Ադրբեջանի և Արցախի կողմից: Արցախը դե ֆակտո ձեռք բերեց անկախություն, սակայն այն մնում է միջազգայնորեն չճանաչված հանրապետություն[32][33]:

Պաշտպանության նախարար և նախագահի փոփոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի զինված ուժերի զինանշանը, որի գլխավորությամբ Վազգեն Սարգսյանը կարողացավ մեծ ազդեցություն ունենալ 1995-ից 1999 թվականների ընտրությունների ցրա[34]:

Սարգսյանը նշանակվեց պաշտպանության նախարար Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից 1995 թվականի հուլիսի 26-ին: Նա մնաց այս պաշտոնին մոտ չորս տարի[8]: Հայկական բանակը այդ տարիներին համալրվել էր լավագույն մասնագետներով և համարվում էր տարածաշրջանի հզորագույն բանակներից մեկը[35]: Ըստ Թոմաս դե Վաալի, նրա գլխավորությամբ բանակը Հայաստանի հզորագույն ինստիտուտներից էր[2]: Սարգսյանը ցանկանում էր բանակը դարձնել պրոֆեսիոնալ[36]:

Սարգսյանի օրոք բանակը կրկնապատկվեց 1997 թվականին, համեմատած նախորդ երկու տարիների[37]: Նույն ժամանակաշրջանում Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևը հայտարարեց, որ Ադրբեջանը պատրաստ է լուծել Ղարաբաղյան հարցը ռազմական ճանապարհով, ինչին Սարգսյանը պատասխանեց,-«Թող նա դա անի: Մենք պատրաստ ենք[38]:» Սարգսյանի պաշտոնավարման ժամանակ սերտ կապեր հաստատվեցին Ռուսաստանի և Հունաստանի հետ[39][40]: Սարգսյանը նաև ջերմ հարաբերությունների մեջ էր ռուսաստանի ռազմական էլիտայի հետ, հատկապես պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովի հետ[41]: Ըստ Jamestown Foundation-ի, նա ռազմական դիվանագիտական հարաբերություններ ուներ Հունաստանի, Կիպրոսի, Սիրիայի, Իրանի և Բուլղարիայի հետ[34]:

Ուժային նախարար, 1995–96 ընտրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սարգսյանը հետպատերազմյան Հայաստանում դարձավ գլխավոր քաղաքական գործիչներից մեկը, ում սատարում էր բանակը, որը Հայաստանի միակ կայացած կառույցն էր[42]: Նրան բնորոշում էին որպես Հայաստանի քաղաքականության գորշ կարդինալ[43], ով կարողանում էր նշանակել և պաշտոնանկ անել բարձրաստիճան անձանց[42]: Պատերազմի հետևանքով Հայաստանի տնտեսությունը գտնվում էր ճգնաժամի մեջ, այդ պատճառով նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ժողովրդականություն չէր վայելում: 1994 թվականին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը արգելեց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության գործունեությունը և ձերբակալվեցին նրա առաջնորդները[44][45]` իրեն ավել կախյալ դրության մեջ դնելով ուժային կառույցներից, որոնք էին Պաշտպանության նախարարությունը (նախարար Վազգեն Սարգսյան), Ներքին գործերին նախարարությունը (Վանո Սիրադեղյան) և Ազգային անվտանգություն (Սերժ Սարգսյան)[46]: 1995 թվականին Վազգեն Սարգսյանը օգնեց Տեր-Պետրոսյանի Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ) կուսակցությանը հաղթել խորհդարանական ընտրություններում և անցկացնել սահմանադրական հանրաքվեն, որը նախագահին տվեց ավելի մեծ լիազորություններ դատական և իրավական համակարգում[45][47] Ընտրությունները անցկացվեցին բազմաթիվ ընտրախախտումներով[44][45]:

Սարգսյանը նաև օգնեց Տեր-Պետրոսյանին 1996 թվականի նախագահական ընտություններում և դրանց հետագա զարգացումներում: Ընտրություններից մի քանի օր առաջ Սարգսյանը հայտարարեց, որ սատարում է Տեր-Պետրոսյանին և իր խոսքում ասաց, որ Հայաստանը պետք է մուտք գործի 21-րդ դար հաղթանակած և կայուն տնտեսությամբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հետ որպես նախագահ[48]: Ընտրությունները տեղի ունեցան սեպտեմբերի 22-ին և լայնորեն քննադատվեցին միջազգային դիտորդական կազմակերպությունների կողմից[46][49], որոնք գտան լուրջ իրավախախտումներ[45]: Պաշտոնական արդյունքներով Տեր-Պետրոսյանը հաղթանակ տարավ առաջին փուլում` հավաքելով 50%-ից մի փոքր ավելի ձայն[50]: Ընտրությունների արդյունքները չընդունվեցին ընդդիմության ղեկավար Վազգեն Մանուկյանի կողմից, ով ըստ պաշտոնական տվյալների ստացել էր ձայների 41%-ը: Մանուկյանը սկսեց կազմակերպել հանրահավաքներ ընդդեմ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի: Ցույցերը իրենց կիզակետին հասան սեպտեմբերի 25-ին, երբ Մանուկյանի գլխավորած հազարավոր ցուցարարներ շարժվեցին դեպի Ազգային ժողովի շենք, որը գտնվում էր Բաղրամյան պողոտայում: Ավելի ուշ ցուցարարները կոտրեցին շենքի դարպասները և ներխուժեցին շինություն: Նրանք ծեծի ենթարկեցին Ազգային ժողովի խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանին և փոխխոսնակ Արա Սահակյանին[51]: Ի պատասխան Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ անգամ եթե նրանք (ընդդիմությունը) հաղթեր 100 տոկոս ձայներով, ոչ բանակը, ոչ Ազգային անվտանգությունը և ոչ Ներքին գործերը չէին ընդունի այդ ղեկավարներին: Այս խոսքերի համար նրան ավելի ուշ քննադատեցին մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային կառույները[52]: Սեպտեմբերի 26-ին Ազգային անվտանգության զորքերը, տանկերը և զինվորականները մտցվեցին Երևան, որպեսզի ճնշվեին ցույցերը[53]: Սարգսյանը և Ազգային անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը հայտարարեցին, որ հեղաշրջման փորձը տապալված է[54]:

Առաջնորդի փոփոխություն, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1997 թվականին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի համանախագահներն էին ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը և Ֆրանսիան, կոչ արեցին Հայաստանին և Ադրբեջանին վերջնական հայտարարի գալ Արցախի հիմնախնդրի շուրջ: Սեպտեմբերին Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց իր խնդիրը քայլ առ քայլ լուծելու իր պատրաստակամության մասին, որը իր մեջ ներառում էր ԼՂԻՄ հարակից տարածքների փոխանցումը Ադրբեջանին[55]: Տեր-Պետրոսյանը նաև համաձայնվեց Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը, որին կհետևեր Թուրքիայի հետ սահմանի բացումը, ինչը զգալիորեն կբարելավվեր Հայաստանի տնտեսությունը[55]: Երբ այս պլանը հրապարակվեց այն դարձավ լայնորեն քննադատության առարկա: Հայ ժողովուրդը պատրաստ չէր տարածքներ զիջել, քանի որ Արցախյան ազատամարտում հաղթանակ էր տարել[56]: Ըստ քաղաքագետ Վիգեն Չետերյանի, իր այս քայլով Տեր-Պետրոսյանը կորցրեց իր իշխանության վերջին լծակը, քանի որ բացի այդ էլ նա ցածր ժողովրդականություն էր վայելում[57]:

Արցախի կառավարությունը, հայկական ինտելեգենցիան և սփյուռքը նույնպես դեմ էին այս զիջումներին[57][58][4][59][60]: Վազգեն Սարգսյանը արագորեն հայտարարեց, որ ինքը դեմ է նախագահի որոշմանը և դարձավ կառավարության մեջ ընդդիմախոսների դե ֆակտո առաջնորդը[61][4]: Նրան միացան երկու կարևոր պաշտոնյաներ` վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը և Անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը: 1997 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Հանրապետական խմբի տաս անդամներ հեռացան իրենց խմբակցությունից և հայտարարեցին իրենց աջակցության մասին Վազգեն Սարգսյանին: Տեր-Պետրոսյանի խմբակցությունը Ազգային ժողովում մնաց մեծամասնություն և առավելությունը ընդամենը երկու նստատեղ էր[61]: Չնայած մեծ հանրային և քաղաքական ընդդիմությանը, Հայոց համազգային շարժում կուսակցությունը կողմ քվեարկեց Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականությանը[62]:

Վեզգեն Սարգսյանի և այլ պետական այրերի ճնշմամբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց 1998 թվականին:

1998 թվականի հունվարի 7-ից 8-ը Ազգային անվտանգության խորհրդի նիստի ժամանակ պարզ դարձավ, որ Տեր-Պետրոսյանը չունի այլևս այնքան աջակցություն, որպեսզի շարունակի նախագահել[63][64]: 1998 թվականի հունվարի 23-ին քաղաքական ճգնաժամը հասավ իր գագաթնակետին, երբ Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ ինքը սատարում է Ռոբերտ Քոչարյանին[65] և մեղադրեց ՀՀՇ կուսակցությանը Հայաստանում իրավիճակը ապակայունացնելու մեջ: Սարգսյանը նաև երաշխավորեց, որ բանակը չի խառնվի ներքին քաղաքական հարցերին[66]:

Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց 1998 թվականի փետրվարի 3-ին[67]: Ըստ Միչել Պ. Կրոսանտի, հրաժարականը ներկայացվել էր Վազգեն Սարգսյանի կողմից տրված վերջնագրիվ հետո[63]: Իրա հրաժարականի ելույթում Տեր-Պետրոսյանը ներկայացրեց Վազգեն Սարգսյանին, Սերժ Սարգսյանին և Ռոբերտ Քոչարյանին որպես «իշխանությանը լավ ծանոթ անձինք»: Նա իր հրաժարականի հիմնական պատճառը նշեց երկրում ապակայունացումը թույլ չտալը[68]: Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո հրաժարական ներկայացրեցին նաև Ազգային ժողովի խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանը, նրա երկու տեղակալները, Երևանի քաղաքապետ Վանո Սիրադեղյանը, Արտգործնախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը և այլոք[63][69][65]: Նշանակալի փոփոխություն տեղի ունեցավ Ազգային ժողովում: Հանրապետական խմբի շատ անդամներ (շատերը նախկինում եղել են ՀՀՇ անդամներ) միացան Վազգեն Սարգսյանի Երկրապահ խմբակցությանը և 69անդամով դարձան մեծամասնություն[70][63]:

Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո նրա պարտականությունները սկսեց կատարել վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը[56][71]: 1998 թվականի փետրվարի 5-ին Սարգսյանը ասաց, որ սա հեղաշրջում չէ և ասաց որ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականը տխուր էր, բայց բնական: Սարգսյանը բացատրեց, որ նախագահի հրաժարականը իր համար անսպասելի էր և նա վերջին երեք ամիսների ընթացքում փորձում էր շտկել հարաբերությունները նրա հետ:

1998 թվականի ընտրություններ, Քոչարյանը որպես նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վազգեն Սարգսյանի աջակցությամբ վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը ընտրվեց Հայաստանի նախագահ 1998 թվականին:

Սարգսյանը բացեիբաս աջակցեց Քոչարյանին և օգտագործեց իր ազդեցությունը նախագահական ընտրություններում[72][73]: Նա Քոչարյանին անվանեց «մարդ, ում համար խոսքը և գործը միասին են» և նշեց նրա ավանդը Արցախում և Հայաստանում[74]: Քոչարյանի գլխավոր մրցակիցը Կարեն Դեմիրճյանն էր, ով նախկինում եղել էր Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարը 1974-ից 1988 թվականներին:

Ընտրությունների առաջին փուլում ոչ մի թեքնածու չստացավ ձայների մեծամասնությունը և նշանակվեց երկորդ փուլ մարտի 30-ին, որտեղ հաղթեց Քոչարյանը` հավաքելով ձայների 58,9%-ը: ԵԱՀԿ-ն դիտորդական առաքելության ժամանակ ընտրությունների առաջին փուլում խորը անհանգստություն արտահայտեց ընտրությունների վերաբերյալ[75], իսկ վերջնական հաշվետվության մեջ առաքելությունը ընտրությունները բնորոշեց լուրջ իրավախախտումներով, որոնք չեն համապատասխանում ԵԱՀԿ ստանդարտներին[76]: Չնայած Դեմիրճյանը պաշտոնապես չբողոքարկեց ընտրությունները, նա երբեք չհամաձայնվեց արդյունքների հետ և չշնորհավորեց Քոչարյանին[77][34] Այնուամենայնիվ ընտրություններից հետո Սարգսյանը հորդորեց Քոչարյանին վարչապետ նշանակել Դեմիրճյանին քաղաքական ընդվզումները բացառելու համար[77]:

Անգամ նախագահ դառնալուց հետո, Քոչարյանը չունեցավ նշանակալի կառուցվածքային ազդեցություն (օրինակ` վերահսկողություն բանակի նկատմամբ, ֆինանսավորման աղբյուր) և մնաց հիմնական քաղաքական գործընթացներից դուրս[78]: Ղարաբաղյան հարցում Քոչարյանը ավելի ամուր դիրքորոշում ուներ, քան Լևոն Տեր-Պետրոսյանը[79][71]: Նա նաև հորդորեց միջազգային հանրությանը ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը, ինչին ավելի քիչ ուշադրություն էր դարձնում Տեր-Պետրոսյանը[80]: Թուրքիան և Ադրբեջանը միահամուռ շարունակում էին Հայաստանի շրջափակումը և տարածաշջանային նախագծերից մեկուսացումը[79]: Նրան սատարում էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը, որի գործունեությունը թույլատրվեց ընտրություններից մեկ ամիս առաջ[4][63]:

Ամենաազդեցիկ պետական գործիչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ամենասկզբից տպավորություն կար, որ Երկրապահը բացի կտվելու ոչնչի ընդունակ չէ, սակայն ժամանակը ցույց տվեց, որ բացի մարտի դաշտի Երկրապահը կարող է գործել խաղաղ պայմաններում:»

 —Վազգեն Սարգսյան, մայիս 1999 թվական[81]

Երկրապահի քաղաքականացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1998 թվականի դրությամբ Վազգեն Սարգսյանը դարձավ Հայաստանի ամենաազդեցիկ պետական գործիչը[82], քանի որ Երկրապահ խմբակցությունը, որի անդամներն էին նրան հավատարիմ պատերազմի վետերանները, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո դարձավ մեծամասնություն Ազգային Ժողովում[83][84]: Երկրապահը միավորվեց Հայաստանի հանրապետական կուսակցության, որը ավելի փոքր, բայց գաղափարախոսությամբ Երկրապահին նման կուսակցություն էր[85] և 1998 թվականի ամռանը վերցրեց կուսակցության անվանումը և նրա իրավական կարգավիճակը[86][87]: Չնայած Սարգսյանը Հանրապետական կուսակցության նախագահը չէր, սակայն նա համարվում էր կուսակցության ոչ պաշտոնական առաջնորդը[88]:

Նախագահական ընտրություններից հետո Սարգսյանի և Քոչարյանի հարաբերությունները վատթարացան, քանի որ Սարգսյանը իր թիմում սկսեց հավաքագրել անձնանց, ովքեր կապ չունեին կամ ընդդիմանում էին Քոչարյանին[89]: Մի քանի ամսում տեղի ունեցավ երեք պաշտոնյաների սպանություն, ինչը առիթ տվեց հասարակությանը ենթադրելու, որ Սարգսյան-Քոչարյան հարաբերությունները լարված են[90]: 1998 թվականի օգոստոսին սպանվեց Հայաստանի գլխավոր դատախազ Հենրիխ Խաչատրյանը, ով Քոչարյանի մոտիկ ընկերն էր: Նա սպանվեց իր գրասենյակում «կասկածելի հանգամանքներում»[91][92]: 1998 թվականի դեկտեմբերին նույնատիպ կասկածելի հանգամանքներում սպանվեց Պաշտպանության նախարարի տեղակալ Վահրամ Խոռխոռունին: 1999 թվականի փետրվարին սպանվեց Ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Արծրուն Մարգարյանը[93][94]:

Դաշինք Դեմիրճյանի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական շրջանում հայտարավեց, որ Հանրապետական կուսակցությունը խորհրդարանական ընտրություններին կմասնակցի միայնակ և նրա հիմնական նպատակն է մեծամասնություն ստանալ Ազգային ժողովում[95]: Շատերի համար անսպասելի 1999 թվականի մարտի 30-ին Ցազգեն Սարգսյանը և 1998 թվականի նախագահական ընտրություններում երկրորդ տեղ զբաղեցրած նախկին կոմունիստական առաջնորդ Կարեն Դեմիրճյանը հայտարարեցին դաշինք կազմելու մասին իրենց գլխավորած Ժողովրդական և Հանրապետական կուսակցությունների միջև[44][96]: Դաշինքը հայտնի դարձավ Միասնություն դաշինք անվանմամբ[77]: Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ դաշինքը իրական է և նրանք միասին առաջնորդելու են Հայաստանը դեպի զարգացում և բարգավաճում[96]: Երբ նրան հարցրեցին Դեմիրճյանին միանալու պատճառների մասին, Սարգսյանը պատասխանեց,-«Այլ ելք չկա[81]:» Ըստ ԱՄՆ Հելսինկիի հանձնաժողովի Սարգսյանի համար ավելի լավ էր դաշինք կազմել հանրության կողմից սիրված Դեմիրճյանի հետ, քան ունենար նման հակառակորդ և չնայած նրանց գաղափարական տարաձայնությունների նրանք միասնական ուժերով կարող էին հաղթահարել արդի դժվարությունները[77]:

Կարեն Դեմիրճյանը (ձախից) և Վազգեն Սարգսյանը (աջից) 1999 թվականի նախընտրական արշավի ժամանակ:

Հիշատակը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վազգեն Սարգսյանի անձի մասին ժողովրդի մոտ դրական կերպար ստեղծելու ուղղությամբ պետական[97][98][99][100][101] և տարբեր հասարակական շրջանակների[102][103] կողմից բավականին մեծ աշխատանք է իրականացվել[104]։ Նրա պատվին ՀՀ և Արցախի տարբեր բնակավայրերում կանգնեցվել են արձաններ և կիսանդրիներ, անվանակոչվել փողոցներ, այդ թվում՝ Երևանի կենտրոնում[105][106], իսկ Արարատի մարզի Արարատ գյուղում ստեղծվել է թանգարան[107]։ Նրա անունով է անվանակոչվել նաև Երևանում գտնվող ռազմական ուսումնարաններից մեկը[108]։

Լուսանկարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ հանրագիտարան — 2004. — 865 p.
  2. 2,0 2,1 de Waal, 2003, էջ` 257
  3. Corley Felix (29 October 1999)։ «Vazgen Sarkissian»։ The Independent։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 16, 2014-ին։ Վերցված է 16 June 2014 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Horowitz, Shale (2005). From Ethnic Conflict to Stillborn Reform: The Former Soviet Union and Yugoslavia. Texas A&M University Press. էջեր 83–84. ISBN 978-1-60344-593-1. «Sarkissian duly became prime minister, and appeared to command both the military and a parliamentary majority.» 
  5. «Սպարապետն այսօր կդառնար 53 տարեկան»։ Արմենպրես։ 5 March 2012։ Վերցված է 16 July 2013։ «Vazgen Sargsyan had invaluable contribution to the formation of the Armenian Army and State» 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 «Vazgen Sargsyan»։ Government of the Republic of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 20, 2014-ին։ Վերցված է 30 March 2013 
  7. «Vazgen was sacred»։ A1plus։ 5 March 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 September 2013-ին։ Վերցված է 14 April 2013 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 «Vazgen Sargsyan»։ Defence Ministry of the Republic of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 24, 2008-ին։ Վերցված է 31 March 2013 
  9. 9,0 9,1 9,2 «Վազգեն Սարգսյան [Vazgen Sargsyan]» (Հայերեն)։ Երկրապահ կամավորական միություն Website։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 2, 2012-ին։ Վերցված է 30 March 2013 
  10. «Վազգեն Սարգսյան՝ գրողը [Vazgen Sargsyan the writer]» (Հայերեն)։ Երկրապահ կամավորական միություն Website։ Վերցված է 30 March 2013 
  11. de Waal, 2003, էջեր` 10-13, 34
  12. 12,0 12,1 «Զինվորն ու Սպարապետը [The Soldier and the General]» (Հայերեն)։ Yerkrapah Volunteer Union Website։ Վերցված է 30 March 2013 
  13. «Near East & South Asia»։ Foreign Broadcast Information Service։ 18 January 1990։ էջ 9։ Վերցված է 31 March 2013 
  14. 14,0 14,1 14,2 «Արցախյան տարեգրություն (1988թ. փետրվար-1994թ. մայիս) [Artsakh Chronicle (February 1988 - May 1994)]» (Հայերեն)։ Ministry of Defence of the Republic of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 1, 2011-ին։ Վերցված է 11 May 2013 
  15. Human Rights Watch (1994). Azerbaijan: Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh. Helsinki. էջ 1. ISBN 1-56432-142-8. https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/AZER%20Conflict%20in%20N-K%20Dec94.pdf. 
  16. de Waal, 2003, էջ` 161
  17. Zhirokhov, Mikhail (2012) (ռուսերեն). Семена распада: войны и конфликты на территории бывшего СССР [Seeds of Collapse: Wars and Conflicts in the Former Soviet Union]. St. Petersburg. էջ 245. ISBN 978-5-9775-0817-9. 
  18. «Historical Overview»։ Defence Ministry of the Republic of Armenia։ Վերցված է 31 March 2013 
  19. «The 20th anniversary of our victorious army»։ A1plus։ 28 January 2012։ Վերցված է 7 April 2013 
  20. Gevorgyan Siranuysh (27 January 2012)։ «Armenian Army turns 20»։ ArmeniaNow։ Վերցված է 7 April 2013 
  21. Joseph Masih; Robert O. Krikorian (1999). Armenia: At the Crossroads. Amsterdam: Taylor & Francis. էջ 43. ISBN 978-90-5702-345-3. 
  22. de Waal, 2003, էջ` 183
  23. Croissant, 1998, էջ` 80
  24. Eastern Europe, Russia and Central Asia. London: Europa Publications Limited. 2002. էջ 130. ISBN 978-1-85743-137-7. 
  25. Harutyunyan Harutyun (11 October 2010)։ «The Role of the Armenian Church During Military Conflicts»։ Caucasian Analytical Digest (Swiss Federal Institute of Technology Zürich Center for Security Studies) (20): 8։ Վերցված է 29 August 2013 
  26. Hakobyan Eva (27 September 2012)։ «"Եթե պատերազմը կրկնվի, նորից կմեկնենք կռվի, ու այս անգամ ավելի ջղային". "Արծիվ-մահապարտներ" [Artsiv-mahapartner. "If a war starts we will go to fight again, but more mad than ever"]»։ Aravot (Հայերեն)։ Վերցված է 7 April 2013 
  27. «Նշվեց "Արծիվ" մահապարտների գնդի կազմավորման 15- ամյակը [15th anniversary of the formation of Artsiv mahapartner celebrated]» (Հայերեն)։ Public Radio of Armenia։ 15 August 2007։ Վերցված է 6 April 2013 
  28. According to Gurgen Dalibaltayan, the Chief of General Staff between 1991 and 1993. Մենք Կոմանդոսի պատճառով կորցրինք Շահումյանը, որը մինչև հիմա Ադրբեջանի ձեռքի տակ է։ 1in.am (Հայերեն)։ 28 August 2008։ Վերցված է 6 October 2013։ «Մենք էինք որոշումներն ընդունում, մենք էինք ղեկավարում պատերազմը:» 
  29. Ըստ Սասուն Միքայելյանի ով «Սաուն» ստորաբաժանման հրամանատարն էր: Տես` «Հայելու առաջ [Ahead of the Mirror]» (29:30-29:50) (Հայերեն)։ Yerevan: Kentron TV։ 24 May 2014։ Վերցված է 16 June 2014։ «Վազգեն Սարգսյանի դերը մեծ ա եղել էս ջոկատների համախմբման գործում:» 
  30. Levitsky, Steven; Way, Lucan A. (2010). Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War. New York: Cambridge University Press. էջ 209. ISBN 978-1-139-49148-8. 
  31. «Caucasus City Falls to Armenian Forces»։ New York Times։ 24 August 1993։ Վերցված է 10 April 2013 
  32. Hughes, James (2002). Ethnicity and Territory in the Former Soviet Union: Regions in Conflict. London: Cass. էջ 211. ISBN 978-0-7146-8210-5. 
  33. Cornell, Svante (2011). Azerbaijan Since Independence. New York: M.E. Sharpe. էջ 135. ISBN 978-0-7656-3004-9. 
  34. 34,0 34,1 34,2 «Key Armenian leaders assassinated»։ The Jamestown Foundation։ 28 October 1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2014-ին 
  35. Lehrke, Jesse Paul (2013). The Transition to National Armies in the Former Soviet Republics, 1988–2005. New York: Routledge. էջ 142. ISBN 978-1-135-10886-1. 
  36. Minasian Liana (4 November 1999)։ «The Role of The Army in Armenia's Politics»։ Institute for War and Peace Reporting 
  37. Mandelbaum, Michael (1998). The new Russian foreign policy. New York: Council on Foreign Relations. էջ 133. ISBN 978-0-87609-213-2. 
  38. «Armenia Continues Military Cooperation with Russia Greece»։ Asbarez։ 16 July 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  39. «Vazgen Sargssian Leaves for Moscow»։ Asbarez։ 24 March 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  40. «Armenia Greece Sare Concern for Security and Regional Stability»։ Asbarez։ 17 July 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  41. Mirzoyan, Alla (2010). Armenia, the Regional Powers, and the West: Between History and Geopolitics. New York: Palgrave Macmillan. էջ 32. ISBN 9780230106352. «...Vazgen Sarkisyan, a strong charismatic military commander who enjoyed enormous influence among both the Karabakh and the Armenian military. ... Sarisyan had an excellent working relationship with the Russian defense minister Pavel Grachev.» 
  42. 42,0 42,1 Glazunov, Oleg (2006) (ռուսերեն). Государственный переворот. Стратегия и технологии [Coup d'état: Strategy and Technology]. Moskva: OLMA-PRESS Obrazovanie. էջ 132. ISBN 978-5-94849-839-3. 
  43. BHHRG, 1999, էջ` 4
  44. 44,0 44,1 44,2 Eastern Europe, Russia and Central Asia: 2003. Taylor & Francis. 2002. էջեր 79–80. ISBN 978-1-85743-137-7. 
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 Columbus, Frank H. (1999). Central and Eastern Europe in transition. 3 (1999). Commack, New York: Nova Publishers. էջ 107. ISBN 978-1-56072-687-6. 
  46. 46,0 46,1 «Armenia: After the 1996 Presidential Elections»։ United Nations High Commissioner for Refugees։ 1 March 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  47. Sabahi, Farian; Warner, Daniel (2004). The OSCE and the multiple challenges of transition: the Caucasus and the Central Asia. Aldershot: Ashgate Publishing. էջ 112. ISBN 978-0-7546-3606-9. 
  48. «1996 թվականի սեպտեմբեր [The September of 1996]»։ Azg Daily (Հայերեն)։ 26 September 2002։ Վերցված է 7 April 2013 
  49. «Armenian Presidential Elections September 24, 1996 Final Report»։ Office for Democratic Institutions and Human Rights։ Վերցված է 11 April 2013 
  50. «Armenians Cast Ballots In Presidential Election»։ New York Times։ 23 September 1996։ Վերցված է 12 April 2013 
  51. Astourian, 2001, էջեր` 44-45
  52. Human rights watch world report 1997: events of 1996. New York: Human Rights Watch. 1997. էջ 198. ISBN 978-1-56432-207-4. 
  53. Jeffries, Ian (2003). The Caucasus and Central Asian Republics at the Turn of the Twenty-First Century: A guide to the economies in transition. New York: Routledge. էջ 57. ISBN 978-0-203-35847-4. 
  54. Astourian, 2001, էջ` 45
  55. 55,0 55,1 Hughes, 2002, էջ` 153
  56. 56,0 56,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Danielyan 98 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  57. 57,0 57,1 Cheterian, Vicken (2008). War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics. New York: Columbia University. էջ 325. ISBN 978-0-231-70064-1. 
  58. Astourian, 2001, էջեր` 52-53, 56, 58
  59. Grigorian Arman (January 2003)։ «Armenia' Geopolitical Environment: Threats and Opportunities»։ Belfer Center for Science and International Affairs։ Վերցված է 5 April 2013 
  60. Croissant, 1998, էջեր` 121-122
  61. 61,0 61,1 Croissant, 1998, էջ` 122
  62. Astourian, 2001, էջ` 56
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 Croissant, 1998, էջ` 123
  64. «Serious Differences Surface at Security Council Meeting»։ Asbarez։ 14 January 1998։ Վերցված է 6 April 2013 
  65. 65,0 65,1 Astourian, 2001, էջ` 57
  66. «Newsline - January 26, 1998»։ RFE/RL։ 26 January 1998։ Վերցված է 11 April 2013 
  67. Bransten Jeremy (9 February 1998)։ «Armenia: President's Resignation Leads To Political Crisis»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 April 2013 
  68. «Statement by President of the Republic of Armenia Levon Ter-Petrosian»։ Արմենպրես։ 4 February 1998։ Վերցված է 14 April 2013 
  69. «International Protection Considerations Regarding Armenian Asylum-Seekers and Refugees»։ Geneva: United Nations High Commissioner for Refugees։ September 2003։ էջ 9։ Վերցված է 31 March 2013 
  70. Astourian, 2001, էջ` 57-58
  71. 71,0 71,1 Hughes, 2002, էջ` 154
  72. BHHRG, 1999, էջ` 1
  73. «Newsline - March 23, 1998»։ RFE/RL։ 23 March 1998։ Վերցված է 11 April 2013 
  74. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ asbarez 25 Mar 98 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  75. «Armenian elections go to run-off»։ BBC News։ 19 March 1998։ Վերցված է 8 April 2013 
  76. «Republic of Armenian Presidential Election March 16 and 30, 1998 Final Report»։ Office for Democratic Institutions and Human Rights։ 9 April 1998։ Վերցված է 8 April 2013 
  77. 77,0 77,1 77,2 77,3 CSCE, 1999, էջ` 5
  78. CSCE, 1999, էջ` 13
  79. 79,0 79,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ After the elections անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  80. Hughes, 2002, էջ` 155
  81. 81,0 81,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ asbarez 10 may 99 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  82. Carley Patricia (December 1998)։ «Nagorno-Karabakh: Searching for a Solution»։ United States Institute of Peace։ Վերցված է 21 April 2013 
  83. Fuller Liz (12 May 1998)։ «Caucasus Report: May 12, 1998»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 April 2013 
  84. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ rferl april 99 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  85. Panossian, Razmik (2006). The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars. New York: Columbia University Press. ISBN 9780231511339. 
  86. «Yerkrapah turns into political party»։ The Jamestown Foundation։ 22 July 1998։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 19, 2014-ին։ Վերցված է 21 April 2013 
  87. «History of the Party»։ The Republican Party of Armenia։ Վերցված է 6 May 2013 
  88. «Republicans Meet for Party Congress As Elections Approach»։ Asbarez։ 29 January 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  89. BHHRG, 1999, էջ` 2
  90. Usher Graham (Winter 1999, Volume 29)։ «The Fate of Small Nations: The Karabagh Conflict Ten Years Later»։ Middle East Research and Information Project։ Վերցված է 21 April 2013 
  91. Lea, 2001, էջ` 5
  92. «Armenia Prosecutor Killed»։ New York Times։ 7 August 1998։ Վերցված է 16 August 2013 
  93. «Bodyguards Arrested in Markarian Murder Case»։ Asbarez։ 10 February 1999։ Վերցված է 21 April 2013 
  94. Europe review 2003/04: the economic and business report. London: Kogan Page. 2003. էջ 16. ISBN 978-0-7494-4067-1. 
  95. «Republicans to Seek 'Qualitative' Majority in Next Parliament»։ Asbarez։ 25 February 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  96. 96,0 96,1 «Sargsyan Demirchian Unveil Election Alliance»։ Asbarez։ 30 March 1999։ Վերցված է 10 May 2013 
  97. Միջոցառումներ՝ Վազգեն Սարգսյանի հիշատակին:
  98. եյրան Օհանյանը «Եռաբլուր» պանթեոնում հարգանքի տուրք է մատուցել Վազգեն Սարգսյանի հիշատակին:
  99. Մեկնարկել է ՀՀ Սպարապետ Վազգեն Սարգսյանի ծննդյան 53-րդ տարեդարձին նվիրված միջոցառումների շարքը:
  100. Ստեփանակերտում հարգանքի տուրք են մատուցել Վ. Սարգսյանի հիշատակին (լուսանկարներ):
  101. Ինչո՞ւ է գեներալ Մանվելը առաջին քսանի մեջ:
  102. Վ.Սարգսյանին՝ որպես ԵԿՄ հավերժ նախագահի մեծարման հարթակ:
  103. Մանվել Գրիգորյանը Անդրանիկ Օզանյանին պարգևատրել է «Սպարապետ Վազգեն Սարգսյան» շքանշանով
  104. Եռաբլուրում հարգանքի տուրք են մատուցել Վազգեն Սարգսյանի հիշատակին:
  105. Երևան քաղաքի քաղաքային նշանակության փողոցների ցանկ:
  106. Վ. Բելի, Ի. Բելայա-Բարսեղյան, Հայաստան. ճանապարհորդի հանրագիտարան, Երևան, ՀՍՀ գլխ. խմբ., 1990, 320 էջ (ռուսերեն)
  107. Արարատում բացվեց Վազգեն Սարգսյանի տուն-թանգարանը:
  108. ՀՀ ռազմական ինստիտուտը վերանվանվեց Վ.Սարգսյանի անունով:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հովիկ Չարխչյան, Սպարապետ (հրապարակումների ժողովածու), Երևան, 2002։
  • Ալբերտ Խաչատրյան, Արարատ, Երևան, 1995 թ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Տեսանյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]