Վազգեն Սարգսյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Վազգեն Սարգսյան
Վազգեն Զավենի Սարգսյան
Վազգեն Սարգսյան.jpg
Դրոշ
(8[1]-րդ) ՀՀ վարչապետ
Դրոշ
ՀՀ պաշտպանության նախարար
Դրոշ
ԵԿՄ նախագահ
 
Քաղաքացիություն՝ Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ և Flag of Armenia.svg Հայաստան
Կուսակցություն՝ ՀՀՇ, ՀՀԿ
Հանրապետություն կուսակցություն
Կրթություն՝ Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և արձակագիր
Ազգություն հայ[2]
Դավանանք Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Ծննդյան օր մարտի 5, 1959(1959-03-05)
Ծննդավայր Արարատ, Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, ԽՍՀՄ
Վախճանի օր հոկտեմբերի 27, 1999(1999-10-27) (40 տարեկանում)
Վախճանի վայր Երևան, Հայաստան
Թաղված Եռաբլուր
Հայր Զավեն Սարգսյան
Մայր Գրետա Սարգսյան
 
Ինքնագիր Vazgen Sargsyan siganture.png
 
Պարգևներ

ՀՀ ազգային հերոսի կոչում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ազգային հերոս

Վազգեն Սարգսյան (մարտի 5, 1959(1959-03-05), Արարատ, Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, ԽՍՀՄ - հոկտեմբերի 27, 1999(1999-10-27), Երևան, Հայաստան), հայազգի ռազմական և քաղաքական գործիչ: Նա եղել է Հայաստանի Հանրապետության առաջին պաշտպանության նախարարը 1991-ից 1992 թվականներին և այնուհետև 1995-ից 1999 թվականներին: Նա նաև եղել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ 1999 թվականի հունիսի 11-ից մինչև իր սպանությունը՝ նույն թվականի հոկտեմբերի 27-ը: Նա իր ակտիվ գործունեությունը սկսել է 1988 թվականին Ղարաբաղյան շարժման ժամանակ, որի նպատակն էր Լեռնային Ղարաբաղի միացումը Հայաստանին: Նա նշանակվեց պաշտպանության նախարար նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրամանագրով Հայաստանի անկախացումից քիչ անց՝ 1991 թվականի վերջին: Վազգեն Սարգսյանը եղել է Արցախյան ազատամարտի ամենաակտիվ զինվորական հրամանատարներից մեկը[3]: Տարբեր պաշտոններում նա մասնակցել է ռազմական գործողությունների մինչև 1994 թվականը, երբ կնքվեց զինադադար, և դե ֆակտո Արցախը ձեռք բերեց անկախություն:

Հետպատերազմյան տարիներին Սարգսյանը մնաց զինված ուժերում` դառնալով Հայաստանի քաղաքականության մեջ որպես հզոր գործիչ[4]: Սատարելով Լևոն Տեր-Պետրոսյանին 1996 թվականի ընտրություններում` նա ստիպեց նախագահին հեռանալ պաշտոնից 1998 թվականին` համաձայնության չգալով Լեռնային Ղարաբաղի հարցում և օգնեց այդ ժամանակվա վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանին ընտրվել Հայաստանի նախագահ: Սարգսյանը հիմնեց Երկրապահ կամավորական միությունը, որը միավորեց Հանրապետական կուսակցության հետ և դաշինք կնքեց նախկին կոմունիստական առաջնորդ Կարեն Դեմիրճյանի հետ: 1999 թվականի մայիսի խորհրդարանական ընտրություններում նրանց դաշինքը հաղթանակ տարավ և մեծամասնություն ձևավորեց Ազգային Ժողովում: Սարգսյանը դարձավ վարչապետ և դե ֆակտո Հայաստանում որոշում ընդունող, որը վերահսկում էր երկրի զինված ուժերը և օրենսդիր մարմինը[5]:

Սարգսյանը, Դեմիրճյանը և վեց այլ պատգամավորներ ու մեկ նախարար սպանվեցին 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին խորհրդարանի շենք մուտք գործած մի խումբ զինված անձանց կողմից: Գլխավոր մեղավորները ցմահ դատապարտվեցին: Սակայն կազմակերպիչների վերաբերյալ տեղեկատվության բացակայությունը առիթ դարձավ առաջ քաշելու տարբեր վարկածներ: Որոշ մասնագետներ և քաղաքական գործիչներ կարծում են, որ սպանությունները նախապատրաստել էին տեղի իշխանությունները, մյուսները կարծում են, որ դրանց ետևում թաքնված են դրսի ուժեր:

Չնայած տարբեր քննադատությունների, Վազգեն Սարգսյանը Հայաստանի իշխանությունների և հանրության լայն հատվածի կողմից ընդունվում է որպես ազգային հերոս: Նրան տրվել է հերոսական Սպարապետ պատվանունը, քանի որ նա մեծ ներդրում է ունեցել Հայաստանի անկախության, անվտանգության և Հայկական բանակի կայացման գործում[6]: Նա նաև քննադատվում է մարդու իրավունքների պաշտպանության կազմակերպությունների կողմից որպես ոչ ժողովրդավար անձ հատկապես ընտրություններում իր դերի համար։ Սարգսյանին շնորհվել է Հայաստանի և Արցախի բարձրագույն կոչումները` Հայաստանի ազգային հերոս և Արցախի հերոս։

Բովանդակություն

Վաղ կյանք և կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վազգեն Սարգսյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 5-ին Խորհրդային Հայաստանի Արարատ գյուղում, Գրետա և Զավեն Սարգսյաններին ընտանիքում[7][8]: Իր գյուղի միջնակարգ դպրոցը ավարտելուց հետո, 1976-ից 1979 թվականներին սովորել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտում: 1979-ից 1983 թվականներին գյուղում աշխատել է միջնակարգ դպրոցի ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ: Այդ պատճառով ազատվել է ԽՍՀՄ բանակում ծառայելու պարտականությունից: 1983-ից 1986 թվականներին նա եղել է Երիտասարդ կոմունիստների լիգայի ղեկավար Արարատի ցեմենտի գործարանում[7][9]:

Սարգսյանը ակտիվ գրական և հասարակական գործունեությամբ է զբաղվել: Իր առաջին վեպը գրել է 1980 թվականին[10] և 1985 թվականին դարձել Հայաստանի գրողների միության անդամ[10]: 1986-ից 1989 թվականներին գլխավորել է «Գարուն» ամսագրի հրապարակախոսության բաժինը[9]: 1986 թվականին հրատարակվել է նրա առաջին գիրքը՝ «Հացի փորձություն» եւ արժանացել ՀԼԿԵՄ ամենամյա մրցանակին[10]: Գեղարվեստական ստեղծագործություններից բացի, նա մեծ թվով հրապարակախոսական հոդվածներ է գրել մամուլում, բայց նրա գրական կարիերան ընդհատվել է 1980-ական թվականների վերջին[11]:

Արցախյան պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ քայլեր և Հայաստանի անկախություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում Ղարաբաղյան շարժումը լայն աջակցություն գտավ հանրության շրջանում: Հայերը պահանջում էին ԽՍՀՄ ղեկավարներին Հայաստանին միացնել հիմնականում հայերով բնակեցված Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), որն այդ ժամանակ մտնում էր Խորհրդային Ադրբեջանի կազմի մեջ: 1988 թվականի փետրվարին ԼՂԻՄ խորհրդարանը հռչակեց իր համաձայնությունը միացմանը, սակայն կրեմլյան Պոլիտբյուրոն մերժեց: Հայերի և ադրբեջանցիների միջև հարաբերությունները սրվեցին և գագաթնակետին հասան Սումգայիթի ջարդերից հետո[12]: Սկսվեցին զինված ընդհարումները հատկապես սահմանամերձ և ԼՂԻՄ տարածքներում: 1989 և 1990 թվականներին Սարգսյանը դարձավ հայկական կամավորական ջոկատների հրամանատարը Երասխի մոտ, որը գտնվում էր հայ-ադրբեջանական (Նախիջևանի) սահմանին, հայրենի գյուղից ոչ շատ հեռու[13]:

1990 թվականի դրությամբ Վազգեն Սարգսյանը դարձել էր Հայոց համազգային շարժման առաջնորդներից մեկը[14]: Սարգսյանը ընտրվեց Հայաստանի խորհրդարանի պատգամավոր 1990 թվականի ընտրություններում[7]: Նա եղել է Գերագույն խորհրդի պաշտպանության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ մինչև 1991 թվականի դեկտեմբերը[7]: Իր նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է «Երկրապահ» կամավորականների ջոկատները: 26 ջոկատից բաղկացած 2.300 անձնակազմով այն առաջին պաշտոնական հայկական զինվորական ստորաբաժանումն էր, որը գործում էր Մոսկվայից անկախ: Այս անձնակազմն էլ դարձավ Հայկական բանակի ստեղծման հիմքը[15]:

Հայ զիվորներն Արցախում 1990-ական թվականների սկզբին:

1991 թվականի դրությամբ Ադրբեջանում հայերի մեծ մասը, ինչպես նաև Հայաստանում ադրբեջանցիների մեծ մասը ստիպված հեռացան իրենց երկրներից[16]: Հայաստանը անկախացավ ԽՍՀՄ-ից 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, քանի որ հայերի ճնշող մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց անկախության համար անկախության հանրաքվեում. Գերագույն խորհրդի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ընտրվեց Հայաստանի նախագահ 1991 թվականի հոկտեմբերին[17]:

Ակտիվ ռազմական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Արցախյան ազատամարտ

Քանի որ Վազգեն Սարգսյանը մեծ համբավ ուներ հայ կամավորական ջոկատներում և բանակի սպայական կազմում[18], նշանակվեց անկախ Հայաստանի առաջին Պաշտպանության նախարար 1991 թվականի դեկտեմբերին[7][19]: 1992 թվականի հունվարի 28-ին Հայաստանի կառավարությունը պատմական որոշում ընդունեց, որով պաշտոնապես ստեղծվեցին Հայաստանի զինված ուժերը[20][21]: Արցախում ռազմական գործողությունների աճի հետ 1992 թվականի մարտին Սարգսյանը հայտարարեց, որ Հայաստանին անհրաժեշտ է 30.000 զինվոր ունեցող հզոր բանակ, որպեսզի ապահովվի երկրի անվտանգությունը[22]: 1992 թվականի մայիսի 9-ին գրանցվեց առաջին լուրջ հաջողությունը արցախում Շուշիի ազատագրմամբ: Ոչ պակաս կարևոր հաջողություն էր մի քանի շաբաթ անց Բերձորի ազատագրումը[23], որով Արցախը ցամաքով կապվեց Հայաստանի հետ[24]:

1992 թվականի ամռանը իրավիճակը օրհասական էր հայկական զինված ուժերի համար, երբ Ադրբեջանը ձեռնարկեց Գորանբոյ գործողությունը, ինչի հետևանքով օկուպացվեց Արցախի հյուսիսային հատվածը[25]: 1992 թվականի օգոստոսի 15-ին Սարգսյանը կոչ արեց հայ տղամարդկանց՝ կամավորագրվել զինված ուժերում և հետ մղել Ադրբեջանի գրոհները Արցախի հյուսիսում: Նա հեռուստատեսային իր ելույթում ասաց.

Aquote1.png Յուրաքանչյուր շրջանից 10-15-ական հոգի, հին տղաներից, փորձառուներից, մահապարտներից, որոնք գնալու են, կռվելու են ամենա, ամենադժվարին հատվածում, որտեղ, նորից եմ ասում, մեռնելու և կենդանի մնալու հավանականությունը կեսի-կես է։ Եթե մենք վաղը չէ մյուս օրը հավաքվեցինք, և եթե մենք կարողացանք 500 հոգանոց մահապարտների այդ գումարտակն ստեղծել, ուրեմն մենք դեռ կանք, մենք դեռ կռվելու և հաղթելու ենք։ Եթե չհաղթեցինք, այն ժամանակ ես կհամարեմ, որ իսկապես իմ հրաժարական տալու ժամանակը եկել է։

Շնորհակալ եմ։[13]

Aquote2.png


Սարգսյանի կոչով ձևավորված գումարտակը «Արծիվ մահապարտներ»[26], կազմավորվեց 1992 թվականի օգոստոսի 30-ին[15] գեներալ մայոր Աստվածատուր Պետրոսյանի հրամանատարության ներքո[27] և պարտության մատնեց ադրբեջանական զորքերին Մարտակերտի շրջանի Գանձասար վանական համալիրի և Չլդրան գյուղի մոտ, համապատասխանաբար, 1992 թվականի օգոստոսի 31-ին և սեպտեմբերի 1-ին:[28]: Համաձայն Հայաստանի պաշտպանության նախարարության, մահապարտների գումարտակը կանգնեցրեց ադրբեջանցիների առաջխաղացումը և բեկեց պատերազմի ընթացքը հայերի օգտին[15]:

1994 թվականի զինադադարով ավարտվեց Արցախյան ազատամարտը Հայկական բանակի հաղթանակով:

Հայաստանի ռազմական հաղթանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1992 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1993 թվականի մարտը Վազգեն Սարգսյանը զբաղեցրել է ՀՀ նախագահի խորհրդականի պաշտոնը պաշտպանության հարցերի գծով և ՀՀ սահմանամերձ գոտիներում ՀՀ նախագահի հատուկ ներկայացուցչի պաշտոնը: Դրանից հետռ նա նշանակվել է ՀՀ պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի գծով պետնախարար[7][9]: Այս պաշտոններում Սարգսյանը մեծ դեր ունեցավ Հայաստանի բանակի կայացման գործում: Մյուս հիմնական հրամանատարների հետ նա ղեկավարեց գլխավոր ռազմական գործողնությունները Արցախում[29]: Հատկապես նա ակտիվորեն միավորեց մի քանի կիսանկախ ստորաբաժանումներ պատերազմական գոտում[30]: Քաղաքական քաոսը Ադրբեջանում և ադրբեջանական բանակի մարտունակության անկումը, ինչպես նաև հայկական զորամիավորների խմբավորումը թույլ տվեցին հայկական ուժերին վերահսկողության տակ վերցնել Արցախը և դրա հարակից մի քանի շրջան: 1993 թվականին Սարգսյանը հիմնեց և գլխավորեց Երկրապահ կամավորական շարժումը, որի մեջ ընդգրկվեցին մոտ 5.000 պատերազմի վետերան, և որը առաջատար դիրք ունեցավ Հայաստանի քաղաքականության մեջ և հիմք հանդիսացավ Սարգսյանի համար հասնել իշխանության[31]:

1993 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին Քարվաճառը, որից հետո Թուրքիան փակեց իր սահմանը Հայաստանի հետ: 1993 թվականի ամռանը հայկական ուժերը ազատագրեցին Ֆիզուլիի շրջանը, Ջաբրայիլը և Կովսականը[32]: 1994 թվականի մայիսի 5-ին Բիշքեկյան արձանագրությունը ստորագրվեց Հայաստանի, Ադրբեջանի և Արցախի կողմից: Արցախը դե ֆակտո ձեռք բերեց անկախություն, սակայն այն մնում է միջազգայնորեն չճանաչված հանրապետություն[33][34]:

Պաշտպանության նախարար և նախագահի փոփոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի զինված ուժերի զինանշանը, որի գլխավորությամբ Վազգեն Սարգսյանը կարողացավ մեծ ազդեցություն ունենալ 1995-ից 1999 թվականների ընտրությունների ցրա[35]:

Սարգսյանը նշանակվեց պաշտպանության նախարար Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից 1995 թվականի հուլիսի 26-ին: Նա մնաց այս պաշտոնին մոտ չորս տարի[9]: Հայկական բանակը այդ տարիներին համալրվել էր լավագույն մասնագետներով և համարվում էր տարածաշրջանի հզորագույն բանակներից մեկը[36]: Ըստ Թոմաս դե Վաալի, նրա գլխավորությամբ բանակը Հայաստանի հզորագույն ինստիտուտներից էր[3]: Սարգսյանը ցանկանում էր բանակը դարձնել պրոֆեսիոնալ[37]:

Սարգսյանի օրոք բանակը կրկնապատկվեց 1997 թվականին, համեմատած նախորդ երկու տարիների[38]: Նույն ժամանակաշրջանում Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևը հայտարարեց, որ Ադրբեջանը պատրաստ է լուծել Ղարաբաղյան հարցը ռազմական ճանապարհով, ինչին Սարգսյանը պատասխանեց,-«Թող նա դա անի: Մենք պատրաստ ենք[39]:» Սարգսյանի պաշտոնավարման ժամանակ սերտ կապեր հաստատվեցին Ռուսաստանի և Հունաստանի հետ[40][41]: Սարգսյանը նաև ջերմ հարաբերությունների մեջ էր ռուսաստանի ռազմական էլիտայի հետ, հատկապես պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովի հետ[42]: Ըստ Jamestown Foundation-ի, նա ռազմական դիվանագիտական հարաբերություններ ուներ Հունաստանի, Կիպրոսի, Սիրիայի, Իրանի և Բուլղարիայի հետ[35]:

Ուժային նախարար, 1995–96 ընտրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սարգսյանը հետպատերազմյան Հայաստանում դարձավ գլխավոր քաղաքական գործիչներից մեկը, ում սատարում էր բանակը, որը Հայաստանի միակ կայացած կառույցն էր[43]: Նրան բնորոշում էին որպես Հայաստանի քաղաքականության գորշ կարդինալ[44], ով կարողանում էր նշանակել և պաշտոնանկ անել բարձրաստիճան անձանց[43]: Պատերազմի հետևանքով Հայաստանի տնտեսությունը գտնվում էր ճգնաժամի մեջ, այդ պատճառով նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ժողովրդականություն չէր վայելում: 1994 թվականին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը արգելեց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության գործունեությունը և ձերբակալվեցին նրա առաջնորդները[45][46]` իրեն ավել կախյալ դրության մեջ դնելով ուժային կառույցներից, որոնք էին Պաշտպանության նախարարությունը (նախարար Վազգեն Սարգսյան), Ներքին գործերին նախարարությունը (Վանո Սիրադեղյան) և Ազգային անվտանգություն (Սերժ Սարգսյան)[47]: 1995 թվականին Վազգեն Սարգսյանը օգնեց Տեր-Պետրոսյանի Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ) կուսակցությանը հաղթել խորհդարանական ընտրություններում և անցկացնել սահմանադրական հանրաքվեն, որը նախագահին տվեց ավելի մեծ լիազորություններ դատական և իրավական համակարգում[46][48]: Ընտրություններն անցկացվեցին բազմաթիվ ընտրախախտումներով[45][46]:

Սարգսյանը նաև օգնեց Տեր-Պետրոսյանին 1996 թվականի նախագահական ընտություններում և դրանց հետագա զարգացումներում: Ընտրություններից մի քանի օր առաջ Սարգսյանը հայտարարեց, որ սատարում է Տեր-Պետրոսյանին և իր խոսքում ասաց, որ Հայաստանը պետք է մուտք գործի 21-րդ դար հաղթանակած և կայուն տնտեսությամբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հետ որպես նախագահ[49]: Ընտրությունները տեղի ունեցան սեպտեմբերի 22-ին և լայնորեն քննադատվեցին միջազգային դիտորդական կազմակերպությունների կողմից[47][50], որոնք գտան լուրջ իրավախախտումներ[46]: Պաշտոնական արդյունքներով Տեր-Պետրոսյանը հաղթանակ տարավ առաջին փուլում` հավաքելով 50%-ից մի փոքր ավելի ձայն[51]: Ընտրությունների արդյունքները չընդունվեցին ընդդիմության ղեկավար Վազգեն Մանուկյանի կողմից, ով ըստ պաշտոնական տվյալների ստացել էր ձայների 41%-ը: Մանուկյանը սկսեց կազմակերպել հանրահավաքներ ընդդեմ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի: Ցույցերը իրենց կիզակետին հասան սեպտեմբերի 25-ին, երբ Մանուկյանի գլխավորած հազարավոր ցուցարարներ շարժվեցին դեպի Ազգային ժողովի շենք, որը գտնվում էր Բաղրամյան պողոտայում: Ավելի ուշ ցուցարարները կոտրեցին շենքի դարպասները և ներխուժեցին շինություն: Նրանք ծեծի ենթարկեցին Ազգային ժողովի խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանին և փոխխոսնակ Արա Սահակյանին[52]: Ի պատասխան Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ անգամ եթե նրանք (ընդդիմությունը) հաղթեր 100 տոկոս ձայներով, ոչ բանակը, ոչ Ազգային անվտանգությունը և ոչ Ներքին գործերը չէին ընդունի այդ ղեկավարներին: Այս խոսքերի համար նրան ավելի ուշ քննադատեցին մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային կառույցները[53]: Սեպտեմբերի 26-ին Ազգային անվտանգության զորքերը, տանկերը և զինվորականները մտցվեցին Երևան, որպեսզի ճնշվեին ցույցերը[54]: Սարգսյանը և Ազգային անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը հայտարարեցին, որ հեղաշրջման փորձը տապալված է[55]:

Առաջնորդի փոփոխություն, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1997 թվականին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի համանախագահներն էին ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը և Ֆրանսիան, կոչ արեցին Հայաստանին և Ադրբեջանին վերջնական հայտարարի գալ Արցախի հիմնախնդրի շուրջ: Սեպտեմբերին Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց իր խնդիրը քայլ առ քայլ լուծելու իր պատրաստակամության մասին, որը իր մեջ ներառում էր ԼՂԻՄ հարակից տարածքների փոխանցումը Ադրբեջանին[56]: Տեր-Պետրոսյանը նաև համաձայնվեց Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը, որին կհետևեր Թուրքիայի հետ սահմանի բացումը, ինչը զգալիորեն կբարելավվեր Հայաստանի տնտեսությունը[56]: Երբ այս պլանը հրապարակվեց այն դարձավ լայնորեն քննադատության առարկա: Հայ ժողովուրդը պատրաստ չէր տարածքներ զիջել, քանի որ Արցախյան ազատամարտում հաղթանակ էր տարել[57]: Ըստ քաղաքագետ Վիգեն Չետերյանի, իր այս քայլով Տեր-Պետրոսյանը կորցրեց իր իշխանության վերջին լծակը, քանի որ բացի այդ էլ նա ցածր ժողովրդականություն էր վայելում[58]:

Արցախի կառավարությունը, հայկական ինտելեգենցիան և սփյուռքը նույնպես դեմ էին այս զիջումներին[58][59][5][60][61]: Վազգեն Սարգսյանը արագորեն հայտարարեց, որ ինքը դեմ է նախագահի որոշմանը և դարձավ կառավարության մեջ ընդդիմախոսների դե ֆակտո առաջնորդը[62][5]: Նրան միացան երկու կարևոր պաշտոնյաներ` վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը և Անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը: 1997 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Հանրապետական խմբի տաս անդամներ հեռացան իրենց խմբակցությունից և հայտարարեցին իրենց աջակցության մասին Վազգեն Սարգսյանին: Տեր-Պետրոսյանի խմբակցությունը Ազգային ժողովում մնաց մեծամասնություն և առավելությունը ընդամենը երկու նստատեղ էր[62]: Չնայած մեծ հանրային և քաղաքական ընդդիմությանը, Հայոց համազգային շարժում կուսակցությունը կողմ քվեարկեց Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականությանը[63]:

Վեզգեն Սարգսյանի և այլ պետական այրերի ճնշմամբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց 1998 թվականին:

1998 թվականի հունվարի 7-ից 8-ը Ազգային անվտանգության խորհրդի նիստի ժամանակ պարզ դարձավ, որ Տեր-Պետրոսյանը չունի այլևս այնքան աջակցություն, որպեսզի շարունակի նախագահել[64][65]: 1998 թվականի հունվարի 23-ին քաղաքական ճգնաժամը հասավ իր գագաթնակետին, երբ Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ ինքը սատարում է Ռոբերտ Քոչարյանին[66] և մեղադրեց ՀՀՇ կուսակցությանը Հայաստանում իրավիճակը ապակայունացնելու մեջ: Սարգսյանը նաև երաշխավորեց, որ բանակը չի խառնվի ներքին քաղաքական հարցերին[67]:

Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց 1998 թվականի փետրվարի 3-ին[68]: Ըստ Միչել Պ. Կրոսանտի, հրաժարականը ներկայացվել էր Վազգեն Սարգսյանի կողմից տրված վերջնագրից հետո[64]: Իրա հրաժարականի ելույթում Տեր-Պետրոսյանը ներկայացրեց Վազգեն Սարգսյանին, Սերժ Սարգսյանին և Ռոբերտ Քոչարյանին որպես «իշխանությանը լավ ծանոթ անձինք»: Նա իր հրաժարականի հիմնական պատճառը նշեց երկրում ապակայունացումը թույլ չտալը[69]: Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո հրաժարական ներկայացրեցին նաև Ազգային ժողովի խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանը, նրա երկու տեղակալները, Երևանի քաղաքապետ Վանո Սիրադեղյանը, Արտգործնախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը և այլք[64][70][66]: Նշանակալի փոփոխություն տեղի ունեցավ Ազգային ժողովում: Հանրապետական խմբի շատ անդամներ (շատերը նախկինում եղել են ՀՀՇ անդամներ) միացան Վազգեն Սարգսյանի Երկրապահ խմբակցությանը և 69անդամով դարձան մեծամասնություն[71][64]:

Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո նրա պարտականությունները սկսեց կատարել վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը[57][72]: 1998 թվականի փետրվարի 5-ին Սարգսյանը ասաց, որ սա հեղաշրջում չէ և ասաց որ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականը տխուր էր, բայց բնական: Սարգսյանը բացատրեց, որ նախագահի հրաժարականը իր համար անսպասելի էր, և ինքը վերջին երեք ամիսների ընթացքում փորձում էր շտկել հարաբերությունները նրա հետ:

1998 թվականի ընտրություններ, Քոչարյանը որպես նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վազգեն Սարգսյանի աջակցությամբ վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը ընտրվեց Հայաստանի նախագահ 1998 թվականին:

Սարգսյանը բացեիբաց աջակցեց Քոչարյանին և օգտագործեց իր ազդեցությունը նախագահական ընտրություններում[73][74]: Նա Քոչարյանին անվանեց «մարդ, ում համար խոսքը և գործը միասին են» և նշեց նրա ավանդը Արցախում և Հայաստանում[75]: Քոչարյանի գլխավոր մրցակիցը Կարեն Դեմիրճյանն էր, ով նախկինում եղել էր Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարը 1974-ից 1988 թվականներին:

Ընտրությունների առաջին փուլում ոչ մի թեքնածու չստացավ ձայների մեծամասնությունը և նշանակվեց երկրորդ փուլ մարտի 30-ին, որտեղ հաղթեց Քոչարյանը` հավաքելով ձայների 58,9%-ը: ԵԱՀԿ-ն դիտորդական առաքելության ժամանակ ընտրությունների առաջին փուլում խորը անհանգստություն արտահայտեց ընտրությունների վերաբերյալ[76], իսկ վերջնական հաշվետվության մեջ առաքելությունը ընտրությունները բնորոշեց լուրջ իրավախախտումներով, որոնք չեն համապատասխանում ԵԱՀԿ ստանդարտներին[77]: Չնայած Դեմիրճյանը պաշտոնապես չբողոքարկեց ընտրությունները, նա երբեք չհամաձայնվեց արդյունքների հետ և չշնորհավորեց Քոչարյանին[78][35] Այնուամենայնիվ ընտրություններից հետո Սարգսյանը հորդորեց Քոչարյանին վարչապետ նշանակել Դեմիրճյանին քաղաքական ընդվզումները բացառելու համար[78]:

Անգամ նախագահ դառնալուց հետո, Քոչարյանը չունեցավ նշանակալի կառուցվածքային ազդեցություն (օրինակ` վերահսկողություն բանակի նկատմամբ, ֆինանսավորման աղբյուր) և մնաց հիմնական քաղաքական գործընթացներից դուրս[79]: Ղարաբաղյան հարցում Քոչարյանը ավելի ամուր դիրքորոշում ուներ, քան Լևոն Տեր-Պետրոսյանը[80][72]: Նա նաև հորդորեց միջազգային հանրությանը ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը, ինչին ավելի քիչ ուշադրություն էր դարձնում Տեր-Պետրոսյանը[81]: Թուրքիան և Ադրբեջանը միահամուռ շարունակում էին Հայաստանի շրջափակումը և տարածաշջանային նախագծերից մեկուսացումը[80]: Նրան սատարում էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը, որի գործունեությունը թույլատրվեց ընտրություններից մեկ ամիս առաջ[5][64]:

Ամենաազդեցիկ պետական գործիչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ամենասկզբից տպավորություն կար, որ Երկրապահը բացի կռվելուց ոչնչի ընդունակ չէ, սակայն ժամանակը ցույց տվեց, որ բացի մարտի դաշտի Երկրապահը կարող է գործել խաղաղ պայմաններում:»

 —Վազգեն Սարգսյան, մայիս 1999 թվական[82]

Երկրապահի քաղաքականացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1998 թվականի դրությամբ Վազգեն Սարգսյանը դարձավ Հայաստանի ամենաազդեցիկ պետական գործիչը[83], քանի որ Երկրապահ խմբակցությունը, որի անդամներն էին նրան հավատարիմ պատերազմի վետերանները, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո դարձավ մեծամասնություն Ազգային Ժողովում[84][85]: Երկրապահը միավորվեց Հայաստանի հանրապետական կուսակցության, որը ավելի փոքր, բայց գաղափարախոսությամբ Երկրապահին նման կուսակցություն էր[86] և 1998 թվականի ամռանը վերցրեց կուսակցության անվանումը և նրա իրավական կարգավիճակը[87][88]: Չնայած Սարգսյանը Հանրապետական կուսակցության նախագահը չէր, սակայն նա համարվում էր կուսակցության ոչ պաշտոնական առաջնորդը[89]:

Նախագահական ընտրություններից հետո Սարգսյանի և Քոչարյանի հարաբերությունները վատթարացան, քանի որ Սարգսյանը իր թիմում սկսեց հավաքագրել անձնանց, ովքեր կապ չունեին կամ ընդդիմանում էին Քոչարյանին[90]: Մի քանի ամսում տեղի ունեցավ երեք պաշտոնյաների սպանություն, ինչը առիթ տվեց հասարակությանը ենթադրելու, որ Սարգսյան-Քոչարյան հարաբերությունները լարված են[91]: 1998 թվականի օգոստոսին սպանվեց Հայաստանի գլխավոր դատախազ Հենրիխ Խաչատրյանը, ով Քոչարյանի մոտիկ ընկերն էր: Նա սպանվեց իր գրասենյակում «կասկածելի հանգամանքներում»[92][93]: 1998 թվականի դեկտեմբերին նույնատիպ կասկածելի հանգամանքներում սպանվեց Պաշտպանության նախարարի տեղակալ Վահրամ Խոռխոռունին: 1999 թվականի փետրվարին սպանվեց Ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Արծրուն Մարգարյանը[94][95]:

Դաշինք Դեմիրճյանի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական շրջանում հայտարավեց, որ Հանրապետական կուսակցությունը խորհրդարանական ընտրություններին կմասնակցի միայնակ և նրա հիմնական նպատակն է մեծամասնություն ստանալ Ազգային ժողովում[96]: Շատերի համար անսպասելի 1999 թվականի մարտի 30-ին Վազգեն Սարգսյանը և 1998 թվականի նախագահական ընտրություններում երկրորդ տեղ զբաղեցրած նախկին կոմունիստական առաջնորդ Կարեն Դեմիրճյանը հայտարարեցին դաշինք կազմելու մասին իրենց գլխավորած Ժողովրդական և Հանրապետական կուսակցությունների միջև[45][97]: Դաշինքը հայտնի դարձավ Միասնություն դաշինք անվանմամբ[78]: Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ դաշինքը իրական է և նրանք միասին առաջնորդելու են Հայաստանը դեպի զարգացում և բարգավաճում[97]: Երբ նրան հարցրեցին Դեմիրճյանին միանալու պատճառների մասին, Սարգսյանը պատասխանեց,-«Այլ ելք չկա[82]:» Ըստ ԱՄՆ Հելսինկիի հանձնաժողովի Սարգսյանի համար ավելի լավ էր դաշինք կազմել հանրության կողմից սիրված Դեմիրճյանի հետ, քան ունենար նման հակառակորդ և չնայած նրանց գաղափարական տարաձայնությունների նրանք միասնական ուժերով կարող էին հաղթահարել արդի դժվարությունները[78]:

Կարեն Դեմիրճյանը (ձախից) և Վազգեն Սարգսյանը (աջից) 1999 թվականի նախընտրական արշավի ժամանակ:

1999 թվականի խորհրդարանական ընտրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ Սարգսյանը բազմիցս հայտարարեց, որ ընտրությունները կանցնեն ազատ և արդար[98]: Սարգսյանը և Դեմիրճյանը իրենց նախընտրական ծրագրում շեշտը դրեցին տնտեսական բարեփոխումների վրա և խոստացան ընտրվելու դեպքում բարելավել հայ ժողովրդի կենսամակարդակը: Խոսելով Երկրապահի մասին, որն արդեն վերածվել էր Հանրապետական կուսակցության, Սարգսյանը հայտրարարեց, որ մարտի դաշտում հաղթանակ տարած կուսակցությունը կհաղթի նաև տնտեսական դաշտում: Նա իր լավատեսությունը կիսելով համոզված էր, որ նրանք միասին կփոխեն շատ բաներ և կգտնեն ճիշտ ուղին[82]: Միասնության դաշինքը «պահանջված էր հանրության լայն հատվածի կողմից, պետք է պայքարեր օրենքըի ուժով, իրականացներ տնտեսական բարեփոխումներ և ստեղծեր պետություն, որը կապահովվի բոլորի տնտեսական ապահովվածությունը[99]:» Նախընտրական շրջանում Միասություն դաշինքը ընդունվեց լայնորեն և համարվում էր ընտրությունների գլխավոր հավակնորդը[99][44][100]:

Խորհրդարանական ընտրությունները տեղի ունեցան 1999 թվականի մայիսի 30-ին, Սարգսյան Դեմիրճյան դաշինքի ձևավորումից ընդամենը երկու ամիս անց: Միասնության դաշինքը ստացավ ընտրողների ձայների 41,5%-ը[101] և խորհրդարանում ստացավ 131 նստատեղից 62-ը[102]: Մեծամասնության հասնելու համար դաշինք կնքվեց 25 պաշտոնապես անկուսակցական պատգամավորների հետ[103][35]: Ընտրական գործընթացը հիմնականում «հիմնականում անցան ավելի լավ քան անցած ընտրությունները», սակայն ԺՀՄԻԳ ասաց, որ այն «թափանցիկ չէր և չէր համապատասխանում իրենց պահանջներին[104]:» ԺՀՄԻԳ-ի եզրափակիչ հաշվետվության մեջ բացատրվեց, որ «ընտրությունները քայլ առաջ էր ԵԱՀԿ դրույթներին համապատասխան» և բացատրեց որ չնայած կառավարության կողմից թափանցիկության վերաբերյալ խոստումներյն, այնուամենայնիվ լուրջ ընտրախախտումներ տեղի են ունեցել[105]: Եվրոպայի Խորհուրդը նույնպես արձանագրեց «քայլ առաջ» նախորդ ընտրությունների համեմատությամբ: Միջազգային հարցերով ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտի հաշվետվությունը ավելի քննադատական էր` ասելով, որ ընտրությունները չեն համապատասխանում միջազգային ստանդարտներին և ի տարբերություն 1995 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների, փոխվել են միայն խախտումների մեխանիզմները[106]:

Վարչապետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1999 թվականի հունվարին Հանրապետական կուսակցության համագումարում Սարգսյանը հայտարարեց, որ ինքը ցանկանում է մնալ Պաշտպանության նախարար[107]

Ընտրություններից հետո Սարգսյանը ցանկացավ միավորել Վարչապետի և Պաշտպանության նախարարի պաշտոնները, սակայն այն հնարավոր չէր Հայաստանի սահմանադրությամբ[108]: 1999 թվականի հունիսի 11-ին նա դարձավ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ[92][79], իսկ Միասնության դաշինքի մյուս համանախագահ Կարեն Դեմիրճյանը ընտրվեց Ազգային ժողովի խոսնակ[109]:

Շատ մասնագետների կարծիքով Սարգսյանը վարչապետի պաշտոնում ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչն էր Հայաստանում[110][35], մինչդեռ այլ մասնագետներ կարծում էին, որ նա ամենաազդեցիկն էր դրանից շատ առաջ[111][112]: Ըստ Մարկ Գրիգորյանի նրա ակտիվությունը ստվերում էր Քոչարյանին[113]: Չնայած Քոչարյանը ողջունում էր նրանց դաշինքը, նրա իշխանությունը գնալով թուլանում էր[79] և անցնում էր երկրորդ պլան[79]: Որոշ քաղաքական վերլուծաբաններ կարծում էին, որ Սարգսյան-Դեմիրճյան դաշինքը ի վերջո կբերի Քոչարյանի հրաժարականին[114][115]: Վազգեն Մանուկյանը հայտարարեց, որ Քոչարյանը գնալով նմանվում է Անգլիայի թագուհուն[90]: Չնայած Վազգեն Սարգսյանը այլևս Պաշտպանության նախարար չէր, նա դե ֆակտո մնաց բանակի առաջնորդ[5], քանի որ նրան փոխարինեց իր մտերիմ Վաղարշակ Հարությունյանը[116]:

Տնտեսական քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Սարգսյանը դարձավ վարչապետ, Հայաստանի տնտեսությունը դեռ չէր վերականգնվել ԽՍՀՄ փլուզումից հետո առաջացած տնտեսական և էներգետիկ ճգնաժամից[80]: Սարգսյանը գլխավոր ուշադրությունը դարձրեց Հայաստանից մեծացող արտագաղթի վրա, որն սկսվել էր ԽՍՀՄ փլուզումից հետո[117]: 1998 թվականի Ռուսաստանի ֆինանսական ճգնաժամն էլ ավելի վատթարացրեց իրավիճակը[118] և բերեց բերեց բնակչության կենսամակարդակի վատթարացմանը[119]:

Հունիսի 18-ին Սարգսյանը Ազգային ժողովի իր ելույթում Հայաստանի տնտեսությունը բնորոշեց «մահացած»: Բյուջեի եկամուտները 20%-ով քիչ էին, քան կառավարությունը ծրագրավորել էր, քանի որ հարկային մակարդակը ցածր էր, իսկ կոռուպցիայի մակարդակը շատ բարձր: Սարգսյանը նաև քննադատեց հետխորհրդային ժամանակաշրջանի սեփականաշնորհման գործընթացը Տեր-Պետրսյանի կառավարության կողմից և նշեց, որ Հայաստանը այլընտրանք չունի, և կառավարությունը շատ աշխատանք ունի անելու[120][118]: Հուլիսի 28-ի իր ելույթում Սարգսյանը տնտեսական վիճակը բնութագրեց որպես ծայրաստիճան բարդ, սակայն ոչ հուսահատ: Ըստ նրա 1999 թվականի առաջին կեսում բյուջեի եկամուտները $61 միլիոնով ավելի քիչ էին, քան պլանավորել էր Դարբինյանի կառավարությունը: Նա ասաց, որ բյուջեի պակասորդի գլխավոր պատճառը հարկերի սխալ հավաքագրումն է[118]:

Չնայած ընդդիմության քննադատություններին, հատկապես Ազգային ժողովրդավարական միության, Միասնություն դաշինքը կողմ քվեարկեց Սարգսյանի կառավարության կոշտ տնտեսական քաղաքականությանը, որը թույլ տվեց Հայաստանին վարկեր վերցնել Համաշխարհային բանկից և Արժույթի միջազգային հիմնադրամից (ԱՄՀ): Համաշխարհային բանկը Հայաստանին տվել էր մոտ կես միլիարդ դոլար վարկ սկսած 1992 թվականից, բյուջեի պակասորդը ֆինանսավորելու համար[103]: Սարգսյանի կաբինետը ցանկացավ դիվերսիֆիկացնել 32 միլիոն դոլարը բյուջետային ֆոնդերում, որպեսզի կարողանա սպասարկել արտաքին պարտքը: Այս նպատակով բարձրացվեց ակսցիզային հարկը ծխախոտների համար 200%-ով իսկ դիզ վառելիքի համար 45%-ով, ինչը լուրջ վնաս հասցրեց միջին խավին[118]: Սարգսյանը սա անվանեց ցավոտ, սակայն ճիշտ քայլեր, որը անհրաժեշտ էր Հայաստանի տնտեսությանը[121]:

Նշանակալի իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր վարչապետության օրոք Սարգսյանի աջակցությամբ կազմակերպվեցին երեք հիմնական իրադարձություններ: 1999 թվականի օգոստոսի 28-ին Երևանում սկսվեցին առաջին Համահայկական խաղերը: Խաղերին մասնակցեցին ավելի քան 1.400 մարզիկ 23 երկրից[122]: Փակման արարողությունը տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 5-ին Երևանի մարզագամերգային համալիրում, որին մասնակցեցին Ռոբերտ Քոչարյանը և Վազգեն Սարգսյանը[123]: Համահայկական խաղերից քիչ ժամանակ հետո սկսվեց Հայաստանի անկախության տասնութերորդ տարելիցին նվիրված միջոցառումները[124]:

Սեպտեմբերի 21-ին, անկախության տարելիցի օրը Երևանի Հանրապետական հրապարակում տեղի ունեցավ ռազմական շքերթ: Վազգեն Սարգսյանը հանրապետության մյուս բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հետևեց շքերթին պատվանդանից:[125]:

Շքերթին հաջորդած մյուս երկու օրերին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստան-Սփյուռք առաջին համաժողովը: Համաժողովին մասնակցեցին Հայաստանի էլիտան, սփյուռքի շատ կազմակերպություններ, քաղաքական կուսակցություններ, հոգևոր առաջնորդներ, գրողներ և հայկական գաղթօջախների մոտ 1.200 ներկայացուցիչներ 53 երկրից, ինչը աննախադեպ ցուցանիշ էր[126][127]: Վազգեն Սարգսյանը բացեց համաժողովի երկրորդ օրը Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակի մասին իր ելույթ-հաշվետվությամբ: Համաժողովը փակեց նույնպես Սարգսյանը[128][129]:

Սպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպանություն և հուղարկավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչական գործողություն 

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ժամը 17:15 սահմաններում[130][131], հինգ անձինք, այդ թվում Նաիրի Հունանյանը, նրա եղբայր Կարենը, նրա մորեղբայր Վռամը և երկու այլ անձ[132] զինված Կալաշնիկովի ինքնաձիգերով իրենց երկար անձրևանոցների տակ թաքցրած[130][133], մտան Երևանի Ազգային ժողովի շենք, երբ այնտեղ տեղի էր ունենում կառավարության հարցուպատասխանի գործընթացը: Նրանք մահացու գնդակահարեցին Վազգեն Սարգսյանին, Ազգային ժողովի խոսնակ Կարեն Դեմիրճյանին, փոխխոսնակներ Յուրի Բախշյանին ու Ռուբեն Միրոյանին, օպերատիվ հարցերով նախարար Լեոնարդ Պետրոսյանին, ազգային ժողովի անդամներ Հենրիկ Աբրահամյանին, Արմենակ Արմենակյանին և Միքայել Քոթանյանին: Հրաձգության արդյունքում վիրավորվեցին խորհրդարանի մոտ 30 անդամներ[134][135]: Խումբը պնդում էր, որ նրանք իրականացնում են պետական հեղաշրջում[136]: Նրանք իրենց գործողությունը բնորոշում էին որպես «հայրենասիրական» և «պահանջված ժողովրդի կողմից»[130]: Նրանք ասում էին, որ պատժում են ղեկավարությանը իրենց արարքների համար և կառավարությանը անվանում էին «սպեկուլյանտներ, որոնք խմում են ժողովրդի արյունը[137]: Նրանք բացատրում էին, որ Հայաստանը գտնվում է անմխիթար վիճակում և «կոռումպացված կառավարությունը ոչինչ չի անում այն փրկելու համար»[135][137]: Վազգեն Սարգսյանը խմբի հիմնական թիրախն էր[35] և մնացած սպանվածներն ըստ նրանց պատահականություն էին[137]: Ըստ լրագրողների, ովքեր ականատես էին եղել սպանություններին, մի մարդ մոտեցել է Սարգսյանին և ասել,- «Հերիք է խմես մեր արյունը»: Վազգեն Սարգսյանի ուղղությամբ կրակել են մի քանի անգամ[138]: Աննա Իսրայելյանը, ով ականատես լրագրողներից մեկն էր, պատմեց, որ առաջին կրակոցները ուղիղ Վազգեն Սարգսյանի ուղղությամբ էին մեկ կամ երկու մետրից և ըստ նրա բառերի, անհնար էր, որ նա մնար փրկվեր[131]: Սարգսյանի մարմինը դուրս բերվեց խորհրդարանի շենքից հոկտեմբերի 27-ի երեկոյան[134]:

Ոստիկանությունը, բանակային ուժերը Զրահափոխադրիչներով շրջափակեցին շինությունը[130]: Նախագահ Քոչարյանը ելույթ ունեցավ հեռուստատեսությամբ և հայտնեց որ իրավիճակը իրենց վերահսկողության տակ է[138]: Զինված անձինք համաձայնվեցին բաց թողնել պատանդներին, Քոչարյանի հետ հանդիպելուց հետո և անձնատուր եղան հոկտեմբերի 28-ին[139][140]:

Հոկտեմբերի 28-ին Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարեց երեք օրյա սուգ[141]: Գնդակահարությունների զոհերի հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ 1999 թվականի հոկտեմբերի 30-ին և 31-ին: Զոհերի մարմինները, ներառյալ Վազգեն Սարգսյանի մարմինը, դրվեցին Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի ներսում[142][143]: Հրաժեշտ տալու նպատակով ժամանեցին մեծ թվով բարձր պաշտոնյաներ մոտ 30 երկրից, ներառյալ Ռուսաստանի վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը և Վրաստանի նախագահ Էդուարդ Շևարդնաձեն[144]։

Հետաքննություն և իրարամերժ վարկածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոկտեմբերի 29-ին հինգ զինված անձինք ձերբակալվեցին ահաբեկչության կասկածանքով[133]: Հետաքննությունը գլխավորեց ռազմական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանը, ով իր թիմի հետ սկսեց հետաքննությունը ձերբակալությունից անմիջապես հետո[145]: Ըստ Ջհանգիրյանի, հետաքննության խումբը սկզբնական շրջանում ուներ տասից ավելի վարկածներ[146]: 2000 թվականի հունվարին Ջհանգիրյանը հետաքննության արդյունքում հավանական համարեց Քոչարյանի կապը սպանությունների հետ[147]: Քոչարյանին մոտ կանգնած մի քանի անձինք ձերբակալվեցին, ներառյալ նախագահի խորհրդական Ալեքսան Հարությունյանը և Հայաստանի Հանրային Հեռուստաընկերության տնօրենի տեղակալ Հարություն Հարությունյանը, սակայն նույն տարվա ամռանը նրանք անմեղ համարվեցին[140]: Բացի այդ Ջհանգիրյանի կողմից ահաբեկչության և Քոչարյանի միջև կապի բացահայտման ջանքերը ապարդյուն անցան[140]: Դատավարությունը սկսվեց 2001 թվականի փետրվարին[148] և արդյունքում ահաբեկչության կազմակերպիչ հինգ անձնք (Նաիրի Հունանյանը, նրա կրտսեր եղբայր Կարեն Հունանյանը, նրանց մորեղբայր Վռամ Գալստյանը, Դերենիկ Եջանյանը և Էդուարդ Գրիգորյանը) դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման 2003 թվականի դեկտեմբերի 2-ին[149]:

Հարձակման պատճառի վերաբերյալ ծնունդ առան բազմաթիվ իրարամերժ վարկածներ[150][151]: Կարեն Դեմիրճյանի որդի Ստեփան Դեմիրճյանը 2009 թվականի հայտարարեց, որ «պաշտոնյաների կողմից ոչինչ չի արվել, որպեսզի հանցագործությունը բացահայտվի, փոխարենը ամեն ինչ արվել է, որպեսզի այն կոծկվի»[152]: 2013 թվականի մարտին Վազգեն Սարգսյանի կրտսեր եղբայր Արամ Սարգսյանը հայտարարեց, որ շատ հարցեր ունի Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի կառավարություններին: Նա ավելացրեց, որ հոկտեմբերի 27-ի գործով դատավարությունը գցեց հանրային վստահությունը իշխանության հանդեպ և շատ հարցեր մնացին բաց մինչ օրս: Ըստ նրա հանցագործության բացահայտումը կենսական նշանակություն ունի Հայաստանի համար: 2013 թվականին Կարեն Դեմիրճանի այրի Ռիտան իր հարցազրույցում հերքեց, որ սպանությունները պատվիրված էին դրսից և ըստ նրա դա եղել է սպանություն, ոչ թե հեղաշրջում:[153]:

Չնայած հետաքննությունը որևէ կապ չգտավ Քոչարյանի և Հունանյանի խմբի միջև, շատ հայ քաղաքագետներ և վերլուծաբաններ հավատում են, որ սպանությունների հետևում կանգնած են եղել նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, Ազգային անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը և այլ քաղաքական գործիչներ[114][152][154][155][156]: 2002 թվականին Ալբերտ Բազեյանը նշեց, որ «Մենք եկանք եզրահանգման, որ ոճիրի արդյունքում Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանությունը դարձավ անսահմանափակ և անվերահսկելի: Կարեն Դեմիրճյանի և Վազգեն Սարգսյանի ֆիզիկական ոչնչացմամբ կազմակերպիչները ցանկանում էին, որ Քոչարյանը հաղթի ապագա նախագահական ընտրություններում»[112]: Տեր-Պետրոսյանը մեղադրեց Ռոբերտ Քոչարյանին, Սերժ Սարգսյանին և նրանց «հանցավոր-օլիգարխիկ» համակարգին որպես հանցագործության գլխավոր նախաձեռնողներ[152]: Զինված խմբի առաջնորդ Նաիրի Հունանյանը եղել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության (ՀՅԴ) անդամ[111]: Ըստ ՀՅԴ-ի նա հեռացվել է Դաշնակցության շարքերից 1992 թվականին վատ պահվածքի համար[132] և որևէ կապ չի ունեցել Դաշնակցության հետ դրանից հետո[35]: Շատերը փորձում էին շահարկել նրա կապը Դաշնակցության հետ և Դաշնակցությանը սպանությունների հետ:

Արտաքին ուժերի հնարավոր ներգրավվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ վերլուծաբաններ կարծում են, որ հանցանքում ներգրավված են եղել արտաքին ուժեր, ներառյալ Ռուսաստանը: Նրանք նշում են այն փաստը, որ Հայաստանը և Ադրբեջանը մոտ են եղել Արցախի հիմնախնդրի շուրջ պայմանագրի կնքմանը 1999 թվականի ԵԱՀԿ Ստամբուլում կայացած վեհաժողովի ժամանակ, ինչը չէր բխում Ռուսաստանի շահերից[156][157]:

Ռուսաստանի գաղտնի ծառայության տնօրեն Ալեքսանդր Լիտվինենկոն մեղադրում էր Ռուսաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբին ահաբեկչական գործողությունները կազմակերպելու մեջ, որպեսզի տապալի բանակցային գործընթացը Արցախի հարցի կարգավորման շուրջ: Սակայն նրա մեղադրանքները աջակցություն չստացան[158][159][160]: Ռուսաստանի և Հայաստանի պաշտոնյաները հերքեցին այս մեղադրանքները[154][161]:

Ֆրանսամետ քաղաքական վերլուծաբան և նախկին հոգևորական Արծրուն Ավետիսյանը (հոգևոր անունը Տեր Գրիգոր) Ա1պլյուս հեռուստաալիքին տրված հարցազրույցում նշեց, որ ահաբեկչության հետևում կանգնած են ռուսական գաղտնի ծառայությունները[162]: Նա նաև հավելեց, որ գնդակահարությունները կազմակերպել էր գեներալ լեյտենանտ Վահան Շիրխանյանը, ով եղել է պաշտպանության նախարարի տեղակալը 1992-ից 1999 թվականներին: Նրա խոսքով ահաբեկչությունը պատվիրել էր Անվտանգության դաշնային ծառայությունը, որպեսզի իշխանության բերի «Նեո-Բոլշևիկ հանցագործ կլանին», ի դեմս Սերժ Սարգսյանի և Ռոբերտ Քոչարյանի[163]:

Այլ վերլուծաբաններ կարծում էին, որ Արևմուտքի շահերից էր հեռացնել Սարգսյանին և Դեմիրճյանին քաղաքական հարթակից, ովքեր մտերիմ կապեր ունեին Ռուսաստանի հետ[156]: Ղարաբաղյան կոմիտեի առաջնորդներից Աշոտ Մանուչարյանը, ով արտաքին գործերի նախկին նախարարն էր, 2000 թվականին հայտարարեց, որ Հայաստանի պաշտոնյաները օտար երկրից տեղեկացված են եղել ահաբեկչության մասին: Նա հայտարարեց, որ Արևմուտքի հատուկ ծառայություններն են կանգնած գնդակահարությունների հետևում: Մանուչարյանի խոսքով ԱՄՆ և Ֆրանսիայի հատուկ ծառայությունները հետաքրքրված էին Հայաստանում վիճակը խառնելուն[164]:

Անձնական կյանք և եղբայրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սարգսյանը երբեք չի ամուսնացել: Ըստ նրա ընկեր և սոցապ նախկին նախարար Ռազմիկ Մարտիրոսյանի, Սարգսյանը 1987 թվականի դեկտեմբերին խոստացել էր ամուսնանալ մինչև դրան հաջորդող տարվա մարտի 8-ը: Ղարաբաղյան շարժումը սկսվեց 1988 թվականի փետրվարին և ըստ Մարտիրոսյանի «տեղի ունեցավ այն ինչ տեղի ունեցավ»[165]: 1997 թվականին իր հարցազրույցում Սարգսյանը նշեց, որ իր կողմից սիրված պատմական ռազմական գործիչը Շառլ դը Գոլն է: Նրան հարցրեցին ինչպիսի Հայաստան եք ցանկանում տեսնել հինգ տարուց, նա պատասխանեց «անկախ, ինքնիշխան երկիր ուժեղ մշակույթով, դպրոցով և բանակով»[13]:

Արամ Զ. Սարգսյան, Վազգեն Սարգսյանի եղբայրը

Վազգենը ուներ երկու կրտսեր եղբայրներ` Արամը և Արմենը: Արամը Քոչարյանի կողմից նշանակվեց Հայաստանի վարչապետ 1999 թվականի նոյեմբերի 3-ին[166], Վազգեն Սարգսյանի մահից մեկ շաբաթ անց, ինչը մեծամասնության կողմից դիտվեց բարի կամքի դրսևորում[167]: Նա նշեց, որ Հայաստանը չունի անվտանգության հատուկ մեխանիզմ, ինչից պայմանավորված սպանվեց նրա եղբայրը[168]: Արամ Սարգսյանը պաշտոնավարեց որպես վարչապետ ընդամենը վեց ամիս: Նա հեռացավ պաշտոնից 2000 թվականի մայիսի 2-ին[169][170][171]: Իր հեռուսատատեսությամբ եթերում Քոչարյանը հայտնեց, որ Արամ Սարգսյանի հեռանալու պատճառը վստահության կորուստն է: Քոչարյանը նաև մեղադրեց Արամին քաղաքական խաղերում ներքաշվելու համար[172]:

2001 թվականի ապրիլին Արամ Սարգսյանը մի խումբ նախկին «Երկրապահների» հետ, ինչպիսիք էին Երևանի նախկին քաղաքապետ Ալբերտ Բազեյանը և Պաշտպանության նախկին նախարար Վաղարշակ Հարությունյան, հիմնադրեց Հանրապետություն կուսակցությունը: Կուսակցության համահիմնադիր Բազեյանը նշեց, որ կուսակցության հիմնական խնդիրն է հասնել հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործության և դրա հանգամանքների արդարացի հետաքննության[173]: Կուսակցությունը սատարեց Ստեփան Դեմիրճյանին, ընդդեմ Ռոբերտ Քոչարյանի 2003 թվականի նախագահական ընտրություններում[174] և Լևոն Տեր-Պետրոսյանին ընդդեմ Սերժ Սարգսյանի 2003 թվականի նախագահական ընտրություններում[167]: 2013 թվականին իր եղբոր մահից 14 տարի անց Արամ Սարգսյանը իր հարցազրույցում ասաց`

Aquote1.png Եթե որոշ բաներ կատարվեր ինչպես Վազգեն Սարգսյանն էր ցանկանում, ես չէի լինի ընդդիմություն և կանեի ամեն ինչ ինչպես նա կցանկանար: Այսօր ես մարտընչում եմ, որպեսզի նրա ցանկություններն իրականանան: Նրա ցանկություները շատ պարզ էին: Նա ցանկանում էր տեսնել ուժեղ Հայաստան: Վազգենը լավատես, հույսերով լի, ազնիվ, հավատացյալ և հայրենասեր մարդ էր: Վազգենից հետո նախագահը արեց հակառակը: Նա միայն գործեց որպես նյութապաշտ և ինքնասեր` անելով ամեն ինչ որպեսզի մնա իշխանության` վատթարացնելով երկրի վիճակը[175]: Aquote2.png


Վազգեն Սարգսյանի մյուս եղբայրը` Արմենը սատարեց Սերժ Սարգսյանին 2013 թվականի նախագահական ընտրություններում[176][177]:

Ժառանգություն և հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վազգեն Սարգսյանի հուշարձանը Եռաբլուրում:
Վազգեն Սարգսյանի արձանը Երևանում

Վազգեն Սարգսյանին շնորհվել է Արցախի հերոսի կոչումը 1998 թվականին, ինչը Արցախի հանրապետության բարձրագույն կոչումն է[10]: 1999 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, ոճրագործությունից ուղիղ երկու ամիս անց Սարգսյանին շորհվեց Հայաստանի ազգային հերոսի կոչումը[178]: Նա լայնորեն ճանաչված է որպես Հայկական բանակի հիմնադիր[179][180][181]:

1999 թվականի դեկտեմբերի 28-ի նախագահի հրամանագրով Երևանի ռազմական ուսումնարանը կոչվեց Վազգեն Սարգսյանի անվան[182]: Նույն հրամանագրով Հանրապետական մարզադաշտը Երևանում նույնպես կոչվեց նրա անվամբ: Հայաստանում և Արցախում բազմաթիվ փողոցներ կրում են նրա անունը[9], ներառյալ Երևանի Կենտրոն շրջանի մեկ փողոց[183] և Ստեփանակերտի մեկ փողոց[184] և Կապանի մեկ զբոսայգի[185]: Նրա պատվին արձաններ կանգնեցվեցին Երևանում (2007),[186], Արարատում (2009)[187][188], Վանաձորում[189], Շուշիում[190] և այլ վայրերում: 2000 թվականի հոկտեմբերի 27-ը հայտարարվեց հիշատակի օր Հայաստանի կառավարության կողմից[191]: 2002 թվականին Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը մեդալ թողարկեց Վազգեն Սարգսյանի անվամբ[192]:

Վազգեն Սարգսյանի թանգարանը Արարատում

Ամեն տարի մարտի 5-ին (նրա ծննդյան օրը) և հոկտեմբերի 27-ին (նրա սպանության օրը)[193], Սարգսյանին հիշում են Հայաստանում և Արցախում: Նրա ընկերները Երկրապահից[194], բարձրաստիճան պաշտոնյաները և այլոք այցելում են Եռաբլուր պանթեոն, որտեղ գտնվում է Վազգեն Սարգսյանի և շատ հայ ռազմական գործիչների շիրիմները[195]:

Վազգեն Սարգսյանի թանգարանը բացվել է նրա հայրենի քաղաք Արարատում 2001 թվականի մարտի 5-ին կառավարության որոշմամբ[196]: Բացմանը ներկա էին շատ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, այդ թվում վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը, Ազգային ժողովի խոսնակ Արմեն Խաչատրյանը, Պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը, Ռուսաստանի նախկին պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովը և այլոք[197]:

Սարգսյանին հաճախ կոչում են Սպարապետ, ինչը զինվորական կոչում է, որը եղել է հին հայկական թագավորություններում[198][199]: «Սպարապետ Հայոց» բառակապակցությունը գրված է Վազգեն Սարգսյանի հուշարձանի վրա Եռաբլուրում[200]:

Հանրային պատկեր և հիշողություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ինձ ժողովուրդը չի ճանաչում, ինձ նորմալ ճանաչում են իմ նեղ շրջապատի մարդիկ: Մնացյալը գիտեն ինձ մորուքով, գիտեն ջղայնացած, գիտեն քրտնած, այսօրվա կերպարը դա է: Ինձ չեն հասկանում, ինձնից վախենում են: Իրենց համար արջի կերպար են ստեղծել ու իրար վախեցնում են: Մեկ-մեկ ես էլ եմ վախենում, որ չեմ հասցնի, որ ժամանակ չեմ ունենա, ցանկություն չեմ ունենա, չգիտեմ` էլ ինչ չեմ ունենա ժողովրդին ասելու` ա՜յ ժողովուրդ, իրար հասկանանք, ճիշտ հասկանանք իրար, ես Աստված չեմ, ես զինվոր եմ, ես Հայ եմ:»

 —Վազգեն Սարգսյան[201][202]

Հայաստանում, Արցախում և համեմատաբար ավելի քիչ Հայկական սփյուռքում[200], Վազգեն Սարգսյանը հիշվում է որպես ազգային հերոս: Գելլապ ընկերության, Միջազգային հանրապետական ինստիտուտի և Հայաստանի սոցիոլոգիական ասոցացիայի կողմից 2006-2008 թվականներին 1200 քաղաքացիների շրջանում անցկացված մի քանի հարցումների արդյունքում Հայաստանի ազգային հերոսների մեջ Վազգենը առաջինն էր, ում անունը տվել էին հարցվածների 15%-20%-ը: Նա առաջ էր անցել 20-րդ դարի սկզբի ռազմական գործիչներից ի դեմս Անդրանիկ Օզանյանի և Գարեգին Նժդեհի[203]: Սարգսյանին լայնորեն ճանաչում են որպես խարիզմատիկ առաջնորդ[42][204]:

Սարգսյանը 2000 թվականի նամականիշի վրա

Նրա ներդրումների վերաբերյալ հայտնի է դարձել նրա ընկերներից և կոլեգաներից: 1997 թվականի նախագահ Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ Սարգսյանը այն անձն է, ով արժանի է ազգային հերոսի կոչման: Նա ավելացրեց, որ եթե կառավարության բոլոր անդամները ունենային այնպիսի աշխատասիրություն, ինչ Վազգեն Սարգսյանը, մենք կունենային կատարյալ պետություն[205]: Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը Սարգսյանի հուղարկավորության ժամանակ իր ելույթում ասաց, որ Վազգեն Սարգսյանը պատմության մեջ մնաց որպես քաղաքական գործիչ, ով կանգնած էր Հայաստանի պետականության ծննդրի կողքին: Նրա դերը ազգային բանակի ստեղծման գորրծում կասկածից վեր է: Իր կյանի և պարտականությունների կատարման գործում, վազգեն Սարգսյանը մեծ ներդրում ունեցավ հզոր հայրենիքի ստեղծման գործում[143]:


Արևմուտքում Վազգեն Սարգսյանին բնորոշում են որպես ուժեղ ազգայնական[206]: Բրիտանացի լրագրող Ջոնատան Սթիլը Սարգսյանի մասին գրել է որպես «դաժան ազգայնական, ով նախընտրում էր ուժի կիրառումը խոսքերի և ժողովրդավարության փոխարեն»[207]: Բրիտանիկա հանրագիտարանը սարգսյանին բնորոշում էր որպես «Հայ ազգայնական, ով իր կյանքի մեծ մասը նվիրեց Հայաստանին, Ադրբեջանի հետ պատերազմում, Արցախի համար»[208]: Քաղաքագետ Ռազմիկ Փանոսյանի կարծքիով Սարգսյանը «վերջին նշանակալի ազգայնական քաղաքական գործիչն էր, որի ներդրումն Արցախի և Հայաստանի համար կասկած չի հարուցում»[209]:

Սարգսյանին հաճախ քննադատում են ոչ ժողովրդական լինելու համար, հատկապես ընտրական գործընթացներում իր ազդեցությունը կիրառելու համար[98]:

Լուսանկարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Պատմական ակնարկ - Նախկին վարչապետեր - Հայաստանի Հանրապետության Կառավարություն»։ www.gov.am (հայերեն)։ Վերցված է 2018-01-27 
  2. Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ հանրագիտարան — 2004. — 865 p.
  3. 3,0 3,1 de Waal, 2003, էջ 257
  4. Corley Felix (29 October 1999)։ «Vazgen Sarkissian»։ The Independent։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 16, 2014-ին։ Վերցված է 16 June 2014 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Horowitz Shale (2005)։ From Ethnic Conflict to Stillborn Reform: The Former Soviet Union and Yugoslavia։ Texas A&M University Press։ էջեր 83–84։ ISBN 978-1-60344-593-1։ «Sarkissian duly became prime minister, and appeared to command both the military and a parliamentary majority.» 
  6. «Սպարապետն այսօր կդառնար 53 տարեկան»։ Արմենպրես։ 5 March 2012։ Վերցված է 16 July 2013։ «Vazgen Sargsyan had invaluable contribution to the formation of the Armenian Army and State» 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 «Vazgen Sargsyan»։ Government of the Republic of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 20, 2014-ին։ Վերցված է 30 March 2013 
  8. «Vazgen was sacred»։ Ա1+։ 5 March 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 September 2013-ին։ Վերցված է 14 April 2013 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 «Vazgen Sargsyan»։ Defence Ministry of the Republic of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 24, 2008-ին։ Վերցված է 31 March 2013 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 «Վազգեն Սարգսյան [Vazgen Sargsyan]» (հայերեն)։ Երկրապահ կամավորական միություն Website։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 2, 2012-ին։ Վերցված է 30 March 2013 
  11. «Վազգեն Սարգսյան՝ գրողը [Vazgen Sargsyan the writer]» (հայերեն)։ Երկրապահ կամավորական միություն Website։ Վերցված է 30 March 2013 
  12. de Waal, 2003, էջեր 10-13, 34
  13. 13,0 13,1 13,2 «Զինվորն ու Սպարապետը [The Soldier and the General]» (հայերեն)։ Yerkrapah Volunteer Union Website։ Վերցված է 30 March 2013 
  14. «Near East & South Asia»։ Foreign Broadcast Information Service։ 18 January 1990։ էջ 9։ Վերցված է 31 March 2013 
  15. 15,0 15,1 15,2 «Արցախյան տարեգրություն (1988թ. փետրվար-1994թ. մայիս) [Artsakh Chronicle (February 1988 - May 1994)]» (հայերեն)։ Ministry of Defence of the Republic of Armenia։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 1, 2011-ին։ Վերցված է 11 May 2013 
  16. Human Rights Watch (1994)։ Azerbaijan: Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh։ Helsinki։ էջ 1։ ISBN 1-56432-142-8 
  17. de Waal, 2003, էջ 161
  18. Zhirokhov Mikhail (2012)։ Семена распада: войны и конфликты на территории бывшего СССР [Seeds of Collapse: Wars and Conflicts in the Former Soviet Union] (ռուսերեն)։ St. Petersburg։ էջ 245։ ISBN 978-5-9775-0817-9 
  19. «Historical Overview»։ Defence Ministry of the Republic of Armenia։ Վերցված է 31 March 2013 
  20. «The 20th anniversary of our victorious army»։ Ա1+։ 28 January 2012։ Վերցված է 7 April 2013 
  21. Gevorgyan Siranuysh (27 January 2012)։ «Armenian Army turns 20»։ ArmeniaNow։ Վերցված է 7 April 2013 
  22. Joseph Masih, Robert O. Krikorian (1999)։ Armenia: At the Crossroads։ Amsterdam: Taylor & Francis։ էջ 43։ ISBN 978-90-5702-345-3 
  23. de Waal, 2003, էջ 183
  24. Croissant, 1998, էջ 80
  25. Eastern Europe, Russia and Central Asia։ London: Europa Publications Limited։ 2002։ էջ 130։ ISBN 978-1-85743-137-7 
  26. Harutyunyan Harutyun (11 October 2010)։ «The Role of the Armenian Church During Military Conflicts»։ Caucasian Analytical Digest (Swiss Federal Institute of Technology Zürich Center for Security Studies) (20): 8։ Վերցված է 29 August 2013 
  27. Hakobyan Eva (27 September 2012)։ «"Եթե պատերազմը կրկնվի, նորից կմեկնենք կռվի, ու այս անգամ ավելի ջղային". "Արծիվ-մահապարտներ" [Artsiv-mahapartner. "If a war starts we will go to fight again, but more mad than ever"]»։ Aravot (հայերեն)։ Վերցված է 7 April 2013 
  28. «Նշվեց "Արծիվ" մահապարտների գնդի կազմավորման 15- ամյակը [15th anniversary of the formation of Artsiv mahapartner celebrated]» (հայերեն)։ Public Radio of Armenia։ 15 August 2007։ Վերցված է 6 April 2013 
  29. According to Gurgen Dalibaltayan, the Chief of General Staff between 1991 and 1993. Մենք Կոմանդոսի պատճառով կորցրինք Շահումյանը, որը մինչև հիմա Ադրբեջանի ձեռքի տակ է։ 1in.am (հայերեն)։ 28 August 2008։ Վերցված է 6 October 2013։ «Մենք էինք որոշումներն ընդունում, մենք էինք ղեկավարում պատերազմը:» 
  30. Ըստ Սասուն Միքայելյանի ով «Սաուն» ստորաբաժանման հրամանատարն էր: Տես` «Հայելու առաջ [Ahead of the Mirror]» (29:30-29:50) (հայերեն)։ Yerevan: Kentron TV։ 24 May 2014։ Վերցված է 16 June 2014։ «Վազգեն Սարգսյանի դերը մեծ ա եղել էս ջոկատների համախմբման գործում:» 
  31. Levitsky, Steven, Way, Lucan A. (2010)։ Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War։ New York: Cambridge University Press։ էջ 209։ ISBN 978-1-139-49148-8 
  32. «Caucasus City Falls to Armenian Forces»։ New York Times։ 24 August 1993։ Վերցված է 10 April 2013 
  33. Hughes James (2002)։ Ethnicity and Territory in the Former Soviet Union: Regions in Conflict։ London: Cass։ էջ 211։ ISBN 978-0-7146-8210-5 
  34. Cornell Svante (2011)։ Azerbaijan Since Independence։ New York: M.E. Sharpe։ էջ 135։ ISBN 978-0-7656-3004-9 
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 35,6 «Key Armenian leaders assassinated»։ The Jamestown Foundation։ 28 October 1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2014-ին 
  36. Lehrke Jesse Paul (2013)։ The Transition to National Armies in the Former Soviet Republics, 1988–2005։ New York: Routledge։ էջ 142։ ISBN 978-1-135-10886-1 
  37. Minasian Liana (4 November 1999)։ «The Role of The Army in Armenia's Politics»։ Institute for War and Peace Reporting 
  38. Mandelbaum Michael (1998)։ The new Russian foreign policy։ New York: Council on Foreign Relations։ էջ 133։ ISBN 978-0-87609-213-2 
  39. «Armenia Continues Military Cooperation with Russia Greece»։ Asbarez։ 16 July 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  40. «Vazgen Sargssian Leaves for Moscow»։ Asbarez։ 24 March 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  41. «Armenia Greece Sare Concern for Security and Regional Stability»։ Asbarez։ 17 July 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  42. 42,0 42,1 Mirzoyan Alla (2010)։ Armenia, the Regional Powers, and the West: Between History and Geopolitics։ New York: Palgrave Macmillan։ էջ 32։ ISBN 9780230106352։ «...Vazgen Sarkisyan, a strong charismatic military commander who enjoyed enormous influence among both the Karabakh and the Armenian military. ... Sarisyan had an excellent working relationship with the Russian defense minister Pavel Grachev.» 
  43. 43,0 43,1 Glazunov Oleg (2006)։ Государственный переворот. Стратегия и технологии [Coup d'état: Strategy and Technology] (ռուսերեն)։ Moskva: OLMA-PRESS Obrazovanie։ էջ 132։ ISBN 978-5-94849-839-3 
  44. 44,0 44,1 BHHRG, 1999, էջ 4
  45. 45,0 45,1 45,2 Eastern Europe, Russia and Central Asia: 2003։ Taylor & Francis։ 2002։ էջեր 79–80։ ISBN 978-1-85743-137-7 
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 Columbus Frank H. (1999)։ Central and Eastern Europe in transition. 3 (1999)։ Commack, New York: Nova Publishers։ էջ 107։ ISBN 978-1-56072-687-6 
  47. 47,0 47,1 «Armenia: After the 1996 Presidential Elections»։ United Nations High Commissioner for Refugees։ 1 March 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  48. Sabahi Farian, Warner, Daniel (2004)։ The OSCE and the multiple challenges of transition: the Caucasus and the Central Asia։ Aldershot: Ashgate Publishing։ էջ 112։ ISBN 978-0-7546-3606-9 
  49. «1996 թվականի սեպտեմբեր [The September of 1996]»։ Azg Daily (հայերեն)։ 26 September 2002։ Վերցված է 7 April 2013 
  50. «Armenian Presidential Elections September 24, 1996 Final Report»։ Office for Democratic Institutions and Human Rights։ Վերցված է 11 April 2013 
  51. «Armenians Cast Ballots In Presidential Election»։ New York Times։ 23 September 1996։ Վերցված է 12 April 2013 
  52. Astourian, 2001, էջեր 44-45
  53. Human rights watch world report 1997: events of 1996։ New York: Human Rights Watch։ 1997։ էջ 198։ ISBN 978-1-56432-207-4 
  54. Jeffries Ian (2003)։ The Caucasus and Central Asian Republics at the Turn of the Twenty-First Century: A guide to the economies in transition։ New York: Routledge։ էջ 57։ ISBN 978-0-203-35847-4 
  55. Astourian, 2001, էջ 45
  56. 56,0 56,1 Hughes, 2002, էջ 153
  57. 57,0 57,1 Danielyan Emil (9 February 1998)։ «Armenia: President's Resignation Likely To Cause Policy Changes»։ Radio Free Europe/Radio Liberty։ Վերցված է 11 April 2013 
  58. 58,0 58,1 Cheterian Vicken (2008)։ War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics։ New York: Columbia University։ էջ 325։ ISBN 978-0-231-70064-1 
  59. Astourian, 2001, էջեր 52-53, 56, 58
  60. Grigorian Arman (January 2003)։ «Armenia' Geopolitical Environment: Threats and Opportunities»։ Belfer Center for Science and International Affairs։ Վերցված է 5 April 2013 
  61. Croissant, 1998, էջեր 121-122
  62. 62,0 62,1 Croissant, 1998, էջ 122
  63. Astourian, 2001, էջ 56
  64. 64,0 64,1 64,2 64,3 64,4 Croissant, 1998, էջ 123
  65. «Serious Differences Surface at Security Council Meeting»։ Asbarez։ 14 January 1998։ Վերցված է 6 April 2013 
  66. 66,0 66,1 Astourian, 2001, էջ 57
  67. «Newsline - January 26, 1998»։ RFE/RL։ 26 January 1998։ Վերցված է 11 April 2013 
  68. Bransten Jeremy (9 February 1998)։ «Armenia: President's Resignation Leads To Political Crisis»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 April 2013 
  69. «Statement by President of the Republic of Armenia Levon Ter-Petrosian»։ Արմենպրես։ 4 February 1998։ Վերցված է 14 April 2013 
  70. «International Protection Considerations Regarding Armenian Asylum-Seekers and Refugees»։ Geneva: United Nations High Commissioner for Refugees։ September 2003։ էջ 9։ Վերցված է 31 March 2013 
  71. Astourian, 2001, էջ 57-58
  72. 72,0 72,1 Hughes, 2002, էջ 154
  73. BHHRG, 1999, էջ 1
  74. «Newsline - March 23, 1998»։ RFE/RL։ 23 March 1998։ Վերցված է 11 April 2013 
  75. «Sargssian Says Most Manoukian Voters Will Support Kocharian»։ Վերցված է 6 April 
  76. «Armenian elections go to run-off»։ BBC News։ 19 March 1998։ Վերցված է 8 April 2013 
  77. «Republic of Armenian Presidential Election March 16 and 30, 1998 Final Report»։ Office for Democratic Institutions and Human Rights։ 9 April 1998։ Վերցված է 8 April 2013 
  78. 78,0 78,1 78,2 78,3 CSCE, 1999, էջ 5
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 CSCE, 1999, էջ 13
  80. 80,0 80,1 80,2 «After the elections in Armenia»։ World Socialist Web Site։ 19 July 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  81. Hughes, 2002, էջ 155
  82. 82,0 82,1 82,2 «Sargsyan Campaigns Stresses Veteran Benefits»։ Asbarez։ 10 May 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  83. Carley Patricia (December 1998)։ «Nagorno-Karabakh: Searching for a Solution»։ United States Institute of Peace։ Վերցված է 21 April 2013 
  84. Fuller Liz (12 May 1998)։ «Caucasus Report: May 12, 1998»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 April 2013 
  85. «Caucasus Report: April 7, 1999»։ RFE/RL։ 7 April 1999։ Վերցված է 11 April 2013 
  86. Panossian Razmik (2006)։ The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars։ New York: Columbia University Press։ էջ 326։ ISBN 9780231511339 
  87. «Yerkrapah turns into political party»։ The Jamestown Foundation։ 22 July 1998։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 19, 2014-ին։ Վերցված է 21 April 2013 
  88. «History of the Party»։ The Republican Party of Armenia։ Վերցված է 6 May 2013 
  89. «Republicans Meet for Party Congress As Elections Approach»։ Asbarez։ 29 January 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  90. 90,0 90,1 BHHRG, 1999, էջ 2
  91. Usher Graham (Winter 1999, Volume 29)։ «The Fate of Small Nations: The Karabagh Conflict Ten Years Later»։ Middle East Research and Information Project։ Վերցված է 21 April 2013 
  92. 92,0 92,1 Lea, 2001, էջ 5
  93. «Armenia Prosecutor Killed»։ New York Times։ 7 August 1998։ Վերցված է 16 August 2013 
  94. «Bodyguards Arrested in Markarian Murder Case»։ Asbarez։ 10 February 1999։ Վերցված է 21 April 2013 
  95. Europe review 2003/04: the economic and business report։ London: Kogan Page։ 2003։ էջ 16։ ISBN 978-0-7494-4067-1 
  96. «Republicans to Seek 'Qualitative' Majority in Next Parliament»։ Asbarez։ 25 February 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  97. 97,0 97,1 «Sargsyan Demirchian Unveil Election Alliance»։ Asbarez։ 30 March 1999։ Վերցված է 10 May 2013 
  98. 98,0 98,1 «Vazgen Sargsyan Calls for Strong Defense»։ Asbarez։ 10 March 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  99. 99,0 99,1 CSCE, 1999, էջ 6
  100. «Armenia: Political Changes Set Stage For Fairest Elections Since 1991»։ RFE/RL։ 9 May 1999։ Վերցված է 11 April 2013 
  101. «30 May 1999 Parliamentary (proportional)»։ Central Electoral Commission of the Republic of Armenia։ Վերցված է 17 May 2013 
  102. «Armenia Parliamentary Chamber: Azgayin Joghov Elections held in 1999»։ Inter-Parliamentary Union։ Վերցված է 25 April 2013  and Giragosian, 1999, p. 2 indicate 62 as the number of seats won by the Unity bloc. Other sources indicate different numbers of seats won by the Unity bloc: 55 seats (Eastern Europe, Russia and Central Asia: 2003, 2002, p. 79–80; Day, A Political and Economic Dictionary of Eastern Europe, 2002, p. 468), 57 seats («Armenia (Parliamentary)»։ CNN։ Վերցված է 12 April 2013 ) or 61 seats (Usher, The Fate of Small Nations: The Karabagh Conflict Ten Years Later, 1999)
  103. 103,0 103,1 Giragosian, 1999, էջ 4
  104. ODIHR, 1999, էջեր 2–3
  105. ODIHR, 1999, էջ 1
  106. Giragosian, 1999, էջ 3
  107. «'Պատրաստ եմ զինվորի պես իմ պարտքը կատարել' ["I'm ready to serve my duty as a soldier"]»։ Ա1+ (հայերեն)։ 5 March 2009։ Վերցված է 12 April 2013 
  108. «Newsline»։ RFE/RL։ 7 June 1999։ Վերցված է 11 April 2013 
  109. Danielyan Emil (10 June 1999)։ «Armenia: Parliament Elects Demirchian As Speaker»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 April 2013 
  110. de Waal, 2003, էջ 264
  111. 111,0 111,1 «Analysts baffled by shooting»։ BBC News։ 27 October 1999։ Վերցված է 29 May 2013։ «He became the most powerful politician in the country long before he won the parliamentary elections in May» 
  112. 112,0 112,1 «Armenia: Parliament Massacre Still A Mystery Three Years Later»։ RFE/RL։ 28 October 2002։ Վերցված է 11 April 2013։ «The Miasnutiun victory significantly limited President Robert Kocharian's powers, with Sarkisian increasingly emerging as Armenia's most powerful man.» 
  113. Grigorian Mark (29 October 1999)։ «Divining The True Motives Of The Calm Killers Of Vazgen Sarkisian»։ Institute for War and Peace Reporting։ Վերցված է 13 April 2013 
  114. 114,0 114,1 Kaeter Margaret (2004)։ The Caucasian republics։ New York: Facts On File։ էջեր 43–44։ ISBN 978-0-8160-5268-4։ «Many Armenians believe the shootings were the result of a conspiracy, in which Kocharian was involved. They note that some of Kocharian's main political rivals at the time were among those killed.» 
  115. Baghdasaryan Edik (April 2003)։ «Kocharyan's election aftermath»։ Hetq։ Վերցված է 25 May 2013 
  116. «President Prime Minister Introduce New Ministers»։ Asbarez։ 17 June 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  117. «Vazgen Sargsyan Concerned Over Emigration»։ Asbarez։ 14 October 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  118. 118,0 118,1 118,2 118,3 «Caucasus Report: July 29, 1999»։ RFE/RL։ 29 July 1999։ Վերցված է 11 April 2013 
  119. «Human Rights and Human Development Action for Progress Armenia 2000»։ Human Development Report։ էջ 15։ Վերցված է 19 May 2013 
  120. CSCE, 1999, էջ 17
  121. Danielyan Emil (30 August 1999)։ «Armenia: Parliament Approves Economic Austerity Measures»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 April 2013 
  122. «First Pan Armenian Games Begin»։ Asbarez։ 30 August 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  123. «Pan Armenian Games End Amid Fanfare and Excitement»։ Asbarez։ 7 September 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  124. «President Signs Decree On Celebrating Independence Day»։ Asbarez։ 8 September 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  125. «Armenia Marks Independence Anniversary With Military Parade»։ Asbarez։ 21 September 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  126. «Diaspora Forum Delegates Begin Arriving in Armenia»։ Asbarez։ 20 September 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  127. «Armenia Diaspora Conference Begins in Yerevan»։ Asbarez։ 22 September 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  128. «Armenia Diaspora Conference Agenda September 22 - 23, 1999»։ Armenian News Network/Groong University of Southern California։ Վերցված է 2 June 2013 
  129. «Diasporan and Armenian Party Reps Speak At Armenia Diaspora Conference»։ Asbarez։ 23 September 1999։ Վերցված է 2 June 2013 
  130. 130,0 130,1 130,2 130,3 Wines Michael (28 October 1999)։ «Prime Minister and Others Slain in Armenian Siege»։ New York Times։ Վերցված է 12 April 2013 
  131. 131,0 131,1 Dixon Robyn (28 October 1999)։ «Gunmen Kill Premier in Armenian Attack»։ Los Angeles Times։ Վերցված է 6 April 2013 
  132. 132,0 132,1 «Vazgen Sargsyan Karen Demirchian Killed in Gunmen Raid on Parliament»։ Asbarez։ 27 October 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  133. 133,0 133,1 Wines Michael (29 October 1999)։ «3 Charged in Armenia Parliament Seizure»։ New York Times։ Վերցված է 12 April 2013 
  134. 134,0 134,1 «Attack in Armenia»։ PBS։ 27 October 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  135. 135,0 135,1 Mulvey Stephen (28 October 1999)։ «Killers lacked coherent goals»։ BBC News։ Վերցված է 6 April 2013 
  136. «Hostage stand-off in Armenian parliament»։ BBC News։ 27 October 1999։ Վերցված է 31 March 2013 
  137. 137,0 137,1 137,2 Demourian Avet (27 October 1999)։ «Gunmen Take Over Armenian Parliament; Premier Killed»։ Ասսոշեյթեդ պրես։ Վերցված է 6 April 2013 
  138. 138,0 138,1 «Armenia's prime minister killed in parliament shooting»։ CNN։ 27 October 1999։ Վերցված է 31 March 2013 
  139. Wines Michael (31 October 1999)։ «Assassination in Armenia»։ New York Times։ Վերցված է 12 April 2013 
  140. 140,0 140,1 140,2 Karatnycky Adrian (2001)։ Freedom in the World: The Annual Survey of Political Rights and Civil Liberties, 2000–2001։ Transaction Publishers։ էջեր 59–60։ ISBN 978-1-4128-5008-7 
  141. «Gunmen Free Hostages Surrender; Three Day Mourning Period Announced by President»։ Asbarez։ 28 October 1999։ Վերցված է 12 June 2013 
  142. «In pictures: Armenia's grief»։ BBC News։ 30 October 1999 
  143. 143,0 143,1 «Sargsyan Demirchian Others Laid to Rest; President Calls Emergency Parliament Session»։ Asbarez։ 1 November 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  144. Manoogian Simone Louise (1 November 1999)։ «Tragedy in Armenia»։ ՀԲԸՄ լրագիր։ Վերցված է 26 May 2013 
  145. «Prosecutor Says Oct. 27 Terrorism Was Guided By Unknown Forces»։ Asbarez։ 30 October 2000։ Վերցված է 11 June 2013 
  146. «Armenia: Investigators Continue Inquiry Into Parliament Attack»։ RFE/RL։ 9 December 1999։ Վերցված է 11 April 2013 
  147. Karatnycky Adrian (2001)։ Freedom in the World: The Annual Survey of Political Rights and Civil Liberties, 2000–2001։ Transaction Publishers։ էջ 58։ ISBN 978-1-4128-5008-7 
  148. «October 27 Trial Begins»։ Asbarez։ 15 February 2001։ Վերցված է 11 June 2013 
  149. «Parliament Gunmen Jailed for Life»։ Asbarez։ 2 December 2003։ Վերցված է 11 June 2013 
  150. Democracy on Rocky Ground: Armenia's Disputed 2008 Presidential Election, Post-election Violence, and the One-sided Pursuit of Accountability։ New York: Human Rights Watch։ 2009։ էջ 8։ ISBN 978-1-56432-444-3 
  151. Waal Thomas de (2010)։ The Caucasus: An Introduction։ Oxford University Press։ էջ 128։ ISBN 978-0-19-974620-0 
  152. 152,0 152,1 152,2 Martirosian, Anush, Meloyan, Ruben (28 October 2009)։ «Armenia Marks Parliament Attack Anniversary»։ RFE/RL։ Վերցված է 6 April 2013։ «It thrust the Armenian government into serious turmoil, with government factions loyal to the slain officials suspecting Kocharian and then National Security Minister Serzh Sarkisian of eliminating increasingly powerful rivals.» 
  153. Harutyunyan Tatev (16 April 2013)։ «"Դա եղել է սպանություն, ոչ թե հեղաշրջում". Կ. Դեմիրճյանի այրին՝ հոկտեմբերի 27-մասին [Karen Demirchyan's widow: It was an assassination, not a coup]»։ Aravot (հայերեն)։ Վերցված է 14 May 2013 
  154. 154,0 154,1 Stepanian Ruzanna (4 May 2005)։ «Armenian Officials Deny Russian Role In 1999 Parliament Carnage»։ RFE/RL։ Վերցված է 11 May 2013 
  155. Zürcher Christoph (2007)։ The post-Soviet wars: rebellion, ethnic conflict, and nationhood in the Caucasus։ New York: New York University Press։ էջ 173։ ISBN 978-0-8147-9709-9։ «He [Kocharian] is rumored to have been behind the gunning down of several of his opponents on the floor of the parliament in 1999.» 
  156. 156,0 156,1 156,2 «Armenia: Mystery Still Surrounds Armenian Parliament Slaughter»։ RFE/RL։ 27 October 2000։ Վերցված է 11 April 2013 
  157. Cornell Svante (2011)։ Azerbaijan Since Independence։ New York: M.E. Sharpe։ էջ 144։ ISBN 978-0-7656-3004-9 
  158. Список киллеров ФСБ [List of FSB killers]։ Реальный Азербайджан (Realniy Azerbaijan) (ռուսերեն)։ 29 April 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 November 2005-ին։ Վերցված է 16 February 2009 
  159. «Shooting of the Armenian Parliament was organized by Russian special services»։ Azg Daily։ 3 May 2005։ Վերցված է 6 April 2010 
  160. Monaghan Andrew, Plater Zyberk, Henry (22 May 2007)։ «Misunderstanding Russia: Alexander Litvinenko»։ The UK & Russia — A Troubled Relationship Part I (PDF)։ Conflict Studies Research Centre of the Defence Academy of the United Kingdom։ էջ 10։ ISBN 978-1-905962-15-0։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 November 2008-ին։ Վերցված է 16 March 2010  ( on 11 May 2013)
  161. «Russian embassy denies special services' part in Armenian parliament shooting»։ Information Telegraph Agency of Russia։ 12 May 2005։ Վերցված է 6 April 2010 
  162. «Ո՞վ պետք է սպանվեր Հոկտեմբերի 27-ին [Who was to be killed on October 27?]»։ Ա1+ (հայերեն)։ 27 October 2012։ Վերցված է 22 May 2013 
  163. «Այդ մարդը Շիրխանյա՞նն էր [Was Vahan Shirkhanyan that person?]»։ Ա1+ (հայերեն)։ 7 May 2013։ Վերցված է 25 May 2013 
  164. «Before 27 October 1999 Armenian representatives were warned from the outside about a terrorist attack, declares the Armenian politician»։ PanARMENIAN.Net։ 18 October 2000։ Վերցված է 3 June 2013 
  165. «Պետությունը չի կարելի թողնել մեկ անձի վրա [Unacceptable to leave all responsibility in the country on one man]»։ Aravot (հայերեն)։ 5 March 2011։ Վերցված է 7 April 2013 
  166. «Sargsyan's Brother Aram Named Armenia's New Prime Minister»։ Asbarez։ 3 November 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  167. 167,0 167,1 Harutyunyan Arus (2009)։ Contesting National Identities in an Ethnically Homogeneous State: The Case of Armenian Democratization։ ProQuest։ էջեր 87–88։ ISBN 978-1-109-12012-7 
  168. «Aram Sargsyan Says Armenia Will Stay on Course to Democracy»։ Asbarez։ 12 November 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  169. «Newsline - May 11, 2000»։ RFE/RL։ 11 May 2000։ Վերցված է 11 April 2013 
  170. The Europa World yearbook 2004 (45th ed.)։ London: Taylor & Francis Group։ 2004։ էջ 554։ ISBN 978-1-85743-254-1 
  171. «Caucasus Report: May 18, 2000»։ RFE/RL։ 18 May 2000։ Վերցված է 11 April 2013 
  172. «Armenia: President Sacks PM, Defense Chief»։ RFE/RL։ 5 May 2000։ Վերցված է 11 April 2013 
  173. «Hanrapetutiun Party Considers Itself Bearer of Vazgen Sargsian's Policies»։ Asbarez։ 3 April 2001։ Վերցված է 6 April 2013 
  174. Ó Beacháin Donnacha, Polese, Abel (2010)։ The Colour Revolutions in the Former Soviet Republics: Successes and Failures։ Milton Park, Abingdon, Oxon, England: Routledge։ էջ 90։ ISBN 978-0-203-84895-1 
  175. «Բազմաթիվ հարցականները մնացին օդից կախված [Many questions remain unanswered]»։ Ա1+ (հայերեն)։ 5 March 2013։ Վերցված է 16 April 2013 
  176. «Vazgen Sargsyan's brother to support Serzh Sargsyan»։ Ա1+։ 4 February 2013։ Վերցված է 30 March 2013 
  177. «Վազգեն Սարգսյանի եղբայրը կսատարի Սերժ Սարգսյանին [Vazgen Sargsyan's brother to support Serzh Sargsyan]»։ Aravot (հայերեն)։ 4 February 2013։ Վերցված է 11 April 2013 
  178. «State awards of the Republic of Armenia»։ Defence Ministry of the Republic of Armenia։ Վերցված է 30 March 2013 
  179. Adalian, 2010, էջ 522
  180. Koehler, Jan; Zürcher, Christoph (2003)։ Potentials of Disorder: Explaining Conflict and Stability in the Caucasus and in the Former Yugoslavia։ Manchester: Manchester University Press։ էջ 164։ ISBN 978-0-7190-6241-4 
  181. Libaridian Gerald J. (2007)։ Modern Armenia: People, Nation, State։ New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers։ էջ 252։ ISBN 978-1-4128-1351-8։ «For the military, Vazgen Sargsian was the founder of a victorios army and the inspiration of the armed forces.» 
  182. «Parliament Shooting Victims Commemorated»։ Asbarez։ 28 December 1999։ Վերցված է 6 April 2013 
  183. «Vazgen Sargsyan St, Yerevan, Armenia»։ Google Maps։ Վերցված է 29 March 2013 
  184. Holding Nicholas (2011)։ Armenia with Nagorno Karabagh (3rd ed.)։ Chalfont St. Peter, Bucks: Bradt Travel Guides։ էջ 271։ ISBN 978-1-84162-345-0 
  185. «First film festival held in Kapan»։ Peace Corps Armenia։ 2011։ Վերցված է 30 March 2013։ «... the first Kapan Film Festival was held in the park named after Vazgen Sargsyan.» 
  186. «Վազգեն Սարգսյանն ինքն է կանգնեցրել իր անձեռակերտ արձանը [Vazgen had made his own hand-crafted statue]»։ Ա1+ (հայերեն)։ 27 October 2007։ Վերցված է 6 April 2013 
  187. «Վազգեն Սարգսյանի արձանը [Vazgen Sargsyan's statue]»։ Hayots Ashkarh (հայերեն)։ 15 September 2009։ Վերցված է 6 April 2013 
  188. «Vazgen Sargsyan's statue to be unveiled in Ararat»։ Ա1+։ 14 September 2009։ Վերցված է 6 April 2013 
  189. «Vanadzor - Statue of Vazgen Sargsyan»։ Picasa Web Albums։ Վերցված է 6 April 2013 
  190. Սերժ Սարգսյանը մասնակցեց Շուշիի կերպարվեստի թանգարանի բացմանը։ Henaran.am (հայերեն)։ 9 May 2013։ Վերցված է 14 October 2013 
  191. «October 27 Declared Day of Remembrance»։ Asbarez։ 26 October 2000։ Վերցված է 6 April 2013 
  192. «Medal of Vazgen Sargsyan»։ Orders and Medals Society of America։ Վերցված է 28 June 2013 
  193. «Armenia Commemorates 1999 Parliament Killings»։ RFE/RL։ 27 October 2006։ Վերցված է 31 March 2013 
  194. «Aram Sargsyan Put Aside the Wreath Sent by Serzh Sargsyan»։ Aravot։ 5 March 2013։ Վերցված է 30 March 2013 
  195. «October 27th Tradegy Remembered»։ Asbarez։ 27 October 2000։ Վերցված է 6 April 2013 
  196. «Museum of Vazgen Sargsian Inaugurated in Ararat»։ Asbarez։ 5 March 2001։ Վերցված է 6 April 2013 
  197. «Արարատում բացվեց Վազգեն Սարգսյանի տուն-թանգարանը [Vazgen Sarsgyan's House-Museum opened in Ararat]»։ Azg Daily (հայերեն)։ 6 March 2001։ Վերցված է 31 March 2013 
  198. «50th Anniversary of Birth of Sparapet»։ Երևանի պետական համալսարան։ 20 March 2009։ Վերցված է 3 July 2014 
  199. «Վազգեն Սարգսյանի ծնունդը՝ Եռաբլուրում»։ Ա1+։ 5 March 2014։ Վերցված է 3 հուլիս 2014 
  200. 200,0 200,1 Dumanian Henry (Փետրվարի 28 – Մարտի 2, 2010)։ «Diaspora and Democracy: The Diaspora's Response to National Movements in Armenia»։ Washington D.C.: Հանտերի քոլջ։ էջ 8։ Վերցված է 5 ապրիլ 2013 
  201. Hakobyan Hakob (5 March 2013)։ Ինչու՞ եք ողջին որոնում մեռյալների մեջ։ Aravot (հայերեն)։ Վերցված է 6 June 2013 
  202. Tadevosyan Ara (22 դեկտեմբեր 2011)։ Ինձ ժողովուրդը չի ճանաչում։ 168 ժամ (հայերեն)։ Վերցված է 6 June 2013 
  203. «Armenia National Voter Study November 2006»։ IRI, USAID, Baltic Surveys Ltd./The Gallup Organization, ASA։ էջ 46։ Վերցված է 4 May 2013 
  204. Kelley Judith G. (2012)։ Monitoring Democracy: When International Election Observation Works, and why it Often Fails։ Princeton: Princeton University Press։ էջ 215։ ISBN 9780691152783։ «...brought to power two charismatic leaders, Karen Demirchian and Vazgen Sarkisian...» 
  205. «Ter Petrosyan Denies Defense Minister's Resignation Rumors»։ Asbarez։ 20 February 1997։ Վերցված է 6 April 2013 
  206. «Vazgen Sarkisian - an Armenian nationalist»։ BBC News։ 27 October 1999։ Վերցված է 30 March 2013 
  207. Steele Jonathan (28 October 1999)։ «Vazgen Sarkisyan Fierce nationalist who preferred action to words»։ The Guardian։ Վերցված է 30 March 2013 
  208. «Vazgen Sarkisyan»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան։ Վերցված է 30 March 2013 
  209. Panossian, 2009, էջ 241

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հովիկ Չարխչյան, Սպարապետ (հրապարակումների ժողովածու), Երևան, 2002։
  • Ալբերտ Խաչատրյան, Արարատ, Երևան, 1995 թ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Տեսանյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]