Լևոն Տեր-Պետրոսյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լևոն Հակոբի Տեր-Պետրոսյան
Levon ter-petrosian.jpg
ՀՀ 1-ին նախագահ
Ստանձնեց պաշտոնը՝ հոկտեմբերի 16, 1991
Լքեց պաշտոնը՝ փետրվարի 3, 1998
Փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյան (1991-1996)
Կուսակցություն՝ ՀՀՇ (1989-2013), ՀԱԿ (2013-)
Նախորդող՝ պաշտոնը հիմնադրվել է
Հաջորդող՝ Ռոբերտ Քոչարյան
Ծննդյան օր՝ հունվարի 9, 1945({{padleft:1945|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:9|2|0}}) (72 տարեկան)
Ծննդավայր՝ Հալեպ, Սիրիա
Ամուսին ՝ Լյուդմիլա Տեր-Պետրոսյան
Levon Ter-Petrosyan signature.png

Լևոն Հակոբի Տեր-Պետրոսյան (հունվարի 9, 1945, Հալեպ), Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահ (1991-1998 թթ.)։ Հրաժարական է տվել 1998 թվականի փետրվար 3-ին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ 1946 թ. ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Երևան: Երևանում ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, որից հետո 1968-ին ԵՊՀ-ի բանասիրական ֆակուլտետի արևելագիտության բաժինը՝ արաբերեն լեզու և գրականություն մասնագիտությամբ։ Բանակում չի ծառայել: Ավարտելով Երևանի պետական համալսարանի ռազմագիտական ամբիոնի քառամյա դասընթացները՝ ստացել է ռազմական թարգմանչի մասնագիտացում: Ասպիրանտական շրջանը անցել է Լենինգրադում, 1972 թ. Լենինգրադի համալսարանում պաշտպանել թեկնածուական, իսկ 1987 թ. նույն համալսարանում՝ դոկտորական դիսերտացիան, ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։

Կրթության և գիտական աշխատանքի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1953-1960 թթ. Լևոն Տեր-Պետրոսյանն աշակերտել է Երևանի No 43 յոթնամյա դպրոցում:
  • 1960-1963 թթ. սովորել է Երևանի No 17 միջնակարգ դպրոցում:
  • 1963-1968 թթ.՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի արևելագիտության բաժնի ուսանող:
  • 1969-1972 թթ.՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի Լենինգրադի բաժանմունքի ասպիրանտ՝ աշխարհահռչակ արևելագետ-պատմաբաններ Ն. Վ. Պիգուլևսկայայի և Ա. Գ. Լունդինի ղեկավարությամբ: Ասպիրանտական շրջանում նրա դասընկերներն են եղել Ի. Մ. Ստեբլին-Կամենսկին (1995 - 2005 թթ․ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի Արևելագիտության ֆակուլտետի դեկան, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս), Մ. Բ. Պիոտրովսկին (ներկայումս Սանկտ Պետերբուրգի «Էրմիտաժի» տնօրեն, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ) և Ե. Ն. Մեշչերսկայան (ներկայումս՝ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր, պատմական գիտությունների դոկտոր):
  • 1972 թ. Լենինգրադի համալսարանում պաշտպանել է «Մարութա Նփրկերտցու ժողովածուն որպես պատմամատենագրական հուշարձան» թեկնածուական թեզը. Գիտխորհրդի նախագահ՝ լեզվաբան-իրանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, համալսարանի Արևելագիտության ֆակուլտետի դեկան, ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թթղթակից-անդամ (հետագայում ակադեմիկոս) Մ. Ն. Բոգոլյուբով. ընդդիմախոսներ՝ ասուրագետ-հայագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, հետագայում Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Գ. Խ. Սարգսյան և եբրայագետ-արամեագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Գ. Մ. Գլուսկինա:
  • 1972-1978 թթ. աշխատել է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Մանուկ Աբեղյանի անվան Գրականության ինստիտուտում՝ որպես կրտսեր գիտաշխատող:
  • 1978-1985 թթ. վարել է Մաշտոցի անվան մատենադարանի գիտնական-քարտուղարի պաշտոնը, միաժամանակ լինելով «Բանբեր Մատենադարանի» հանդեսի խմբագրական մարմնի անդամ և պատասխանատու քարտուղար: 1985-ից՝ նույն հաստատության ավագ գիտաշխատող է (2001–ից՝ հասարակական կարգով):
  • 1982-1988 թթ. համատեղության կարգով «Հայ եկեղեցական մատենագրություն» առարկան է դասավանդել Մայր Աթոռ ս. Էջմիածնի հոգևոր ճեմարանում: Նրա աշակերտների թվում են Հայոց եկեղեցու բազմաթիվ բարձրաստիճան հոգևորականներ՝ Պարգև, Եզրաս, Միքայել, Աբրահամ, Նաթան, Վազգեն, Սեպուհ, Ասողիկ, Նավասարդ սրբազանները և այլք:
  • 1987 թ. Լենինգրադի համալսարանում պաշտպանել է «Հայ-ասորական գրական կապերը IV–V դարերում» դոկտորական թեզը. Գիտխորհրդի նախագահ՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ (հետագայում ակադեմիկոս) Մ. Ն. Բոգոլյուբով. ընդդիմախոսներ՝ իրանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Ն. Բոլդիրև, եբրայագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Կ. Բ. Ստարկովա, բյուզանդագետ-հայագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր Կ. Ն. Յուզբաշյան:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանը անդամ է ԽՍՀՄ արևելագետների ընկերակցության (1985), Հայաստանի գրողների միության (1988), Ֆրանսիական Ասիական ընկերության (1989), Վենետիկի Մխիթարյան ակադեմիայի (1991), պատվավոր դոկտոր (լատ.՝ doctor honoris causa) Լա Վեռնի (1990), Ստրասբուրգի (1992), Սոֆիայի (1994) և Սորբոնի (1996) համալսարանների:

Հեղինակ է 30-ից ավելի գրքերի, շուրջ 80 գիտական հոդվածների և բազմալեզու մամուլում սփռված քաղաքական բնույթի հազարավոր հրապարակումների (ճառեր, ելույթներ, հոդվածներ, հարցազրույցներ, մամլո ասուլիսներ և այլն):

Գիտության բնագավառում իր ուսուցիչներն է համարում Ն. Վ. Պիգուլևսկայային, Ի. Մ. Դյակոնովին, Ա. Գ. Լունդինին, Ա. Վ. Պայկովային, Լևոն Խաչիկյանին, Գագիկ Սարգսյանին, Էդվարդ Աթայանին, Հակոբ Անասյանին, Ռաֆայել Իշխանյանին, Կարեն Յուզբաշյանին և Պողոս Խաչատրյանին:

Այլախոհական գործունեությունը ԽՍՀՄ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլախոհական ակտիվությունն սկսել է 1960-ական թվականներին ծագած ուսանողական խմորումների ժամանակ:

  • 1965–1968 թթ. յուրաքանչյուր ապրիլի 24-ի նախորդ գիշեր, համակուրսեցիներ Երջանիկ Աբգարյանի, Անդրանիկ Ալաջաջյանի և Գեղամ Քյուրումյանի հետ, հայդատական բնույթի թռուցիկներ է փակցրել Երևանի կենտրոնի շենքերի պատերին: Նույն տարիներին Տեր-Պետրոսյանն իր դպրոցական դասընկերոջ՝ Վրեժ Համբարձումյանի (1945-1975 թթ.) միջոցով, կապեր է հաստատել Մոսկվայի հայ ուսանողների հայրենասիրական մի խմբակի հետ: Համբարձումյանն, իր այլախոհական գործունեության պատճառով, մեկ-երկու տարի անց հեռացվել է նախ Մոսկվայի, ապա՝ Երևանի պետական համալսարանից: Հետագայում, ի հիշատակ Վրեժ Համբարձումյանի, Երևանի No. 17 դպրոցը կոչվել է նրա անվամբ:
  • 1966 թ. ապրիլի 24-ին Կոմիտասի պանթեոնում կայացած ցույցին մասնակցության համար, իր ընկերներ Լևոն Անանիկյանի, Ռուբեն Սաքապետոյանի, Տիգրան Գամաղելյանի, Գեղամ Քյուրումյանի, Էդվարդ Բաղդասարյանի, Սամվել Մուրադյանի, Մարգարիտ Թախթաջյանի և Արմինե Փափազյանի հետ, ձերբակալվել և դատապարտվել է 10-օրյա կալանքի, 6 օր անցկացնելով Երևանի բանտում:
  • 1967 թ. ապրիլի 24-ին, Երևանի պետական համալսարանի «Հայ մշակույթի ակումբի» անդամների կազմում, առաջին չարտոնված պսակն է դրել Եղեռնի հուշարձանին:
  • 1978–1987 թթ. անդամակցել է ազգային խնդիրներով մտահոգված մտավորականների մի ոչ ֆորմալ ընկերական ակումբի, որի մյուս անդամներն էին՝ ֆիզիկոսներ Արա Կոզմանյանը, Հայկ Մինասյանը, Արա Կեչյանցը, Սիմոն Շահազիզյանը, կենսաբան Կարեն Շահինյանը, բանաստեղծ-արվեստաբան Ռուբեն Անղալադյանը, արևելագետներ Նիկոլայ Գևորգյանը, Երջանիկ Աբգարյանը և Ժոզեֆ Ավետիսյանը: Ակումբի քննարկումների առարկան են եղել հայոց լեզվի պահպանման, դպրոցական կրթության, Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման, Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագրի և Հայաստանի ապագայի խնդիրները: Հատկանշական է, որ այդ ժամանակ Հայաստանում, իրարից անկախ, գործում էին համախոհ մտավորականների տասնյակ այդպիսի ոչ ֆորմալ ակումբներ:
  • 1987 թ. աշնանը կազմակերպել է Հայաստանի և Ղարաբաղի վերամիավորման հարցով ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանություններին հասցեագրված պահանջագրի ստորագրահավաքը Մատենադարանի աշխատակիցների շրջանում:

Ղարաբաղ կոմիտե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1988 թ. փետրվարի 22-ին, Ազատության հրապարակի հարթակից, ընթերցել է Ղարաբաղի հարցի արդարացի լուծման վերաբերյալ Մատենադարանի՝ ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանություններին ուղղված պահանջագիր-նամակը:
  • 1988 թ. փետրվարի վերջին ընտրվել է Մատենադարանի «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախագահ և այդ հանգամանքով մասնակցել է հանրապետական «Ղարաբաղ» կոմիտեի՝ մարտի 5-ին՝ Գրողների միության դահլիճում, և մարտի 19-ին՝ Կինոյի տանը կայացած համագումարներին:
  • 1988 թ. մարտին, մի խումբ ընկերներով, ստորագրահավաք է կազմակերպել ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավորների շրջանում՝ արտահերթ նիստ գումարելու և Լեռնային Ղարաբաղի մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի որոշմանը դրական պատասխան տալու պահանջով: Ստորագրահավաքին, որի արդյունքում հավաքվեց 110 պատգամավորի ստորագրություն, ակտիվորեն մասնակցել են՝ Սիմոն Շահազիզյանը, Էդվարդ Բաղդասարյանը, Հրաչ Թամրազյանը, Հայկ Մինասյանը, Ալեքսանդր Թամանյանը, Գալուստ Գամազյանը, Գրիգոր Պողպատյանը, Արա Կոզմանյանը, Կարեն Շահինյանը, Մանուշակ Պետրոսյանը, Երջանիկ Աբգարյանը, Ռուբեն Անղալադյանը, Ժոզեֆ Ավետիսյանը, Աշոտ Սարգսյանը, Նիկոլայ Գևորգյանը, Արշակ Բանուչյանը, Արշակ Ղազարյանը, Խաչիկ Ստամբոլցյանը, Սեյրան Մաթևոսյանը, Արտաշես Առաքելյանը, Աղասար Հովհաննիսյանը, Սամվել Լաճիկյանը, Արտուշ Պապոյանը, Աշոտ Ղարիբյանը և այլք:
  • 1988 թ. մարտ-մայիս ամիսներին սերտորեն համագործակցել է Հայաստանի մտավորականության ավագանու՝ Վիկտոր Համբարձումյանի, Սիլվա Կապուտիկյանի, Սոս Սարգսյանի, Սարգիս Մուրադյանի, Զորի Բալայանի, Սերո Խանզադյանի, Հրաչիկ Սիմոնյանի, Մարո Մարգարյանի, Սեդա Վերմիշևայի հետ՝ նրանց օգնելով Ղարաբաղյան խնդրին և սումգայիթյան ջարդերին վերաբերող փաստաթղթերի պատրաստման և տարածման գործում:
  • 1988 թ. մայիսին ընդգրկվել է Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտեի կազմում, որի մյուս անդամներն էին՝ Վազգեն Մանուկյանը, Բաբկեն Արարքցյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը, Վանո Սիրադեղյանը, Աշոտ Մանուչարյանը, Համբարձում Գալստյանը, Ալեքսան Հակոբյանը, Դավիթ Վարդանյանը, Սամվել Գևորգյանը և Սամսոն Ղազարյանը: Ելույթներով և ծրագրային քաղաքական վերլուծություններով հանդես է եկել տարվա ընթացքում կոմիտեի կազմակերպած բոլոր զանգվածային հանրահավաքներում, հեղինակն է կոմիտեի և Հայոց համազգային շարժման անունով տարածված 100-ից ավելի թռուցիկների, պատգամավորական պատվիրանների և հասարակական պահանջագրերի:
  • 1988 թ. սեպտեմբերին «Ղարաբաղ կոմիտեն», նկատի ունենալով ձերբակալվելու հավանականությունը, պայքարն ընդհատակում շարունակելու համար, ստեղծեց մի զուգահեռ գաղտնի կոմիտե հետևյալ կազմով՝ Երջանիկ Աբգարյան, Դավիթ Շահնազարյան, Ավետիք Իշխանյան, Արշակ Սադոյան, Ալբերտ Բաղդասարյան, որոնց հաջորդ տարվա մարտին միացան նաև Վիտյա Այվազյանը, Սմբատ Հակոբյանը և Ստեփան Ղարագեբակյանը (Մարգարյան):
  • 1988 թ. դեկտեմբերի 10-ին չորս ընկերների՝ Վազգեն Մանուկյանի, Բաբկեն Արարքցյանի, Սամվել Գևորգյանի և Ալեքսան Հակոբյանի հետ ձերբակալվել է գեներալ Մակաշովի կողմից Հայաստանում գտնվող Միխայիլ Գորբաչովի հրամանով: Դրան նախորդել էր Ղարաբաղի «Կռունկ» կազմակերպության անդամ Արկադի Մանուչարովի ձերբակալությունը: 1988 թ. դեկտեմբերի 10-ից մինչև 1989-ի հունվարի 9-ը ընկած ժամանակամիջոցում ձերբակալվել են Ղարաբաղ կոմիտեի մյուս անդամներ Վանո Սիրադեղյանը, Սամսոն Ղազարյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը, Աշոտ Մանուչարյանը, Համբարձում Գալստյանը, Դավիթ Վարդանյանը, ինչպես նաև Ղարաբաղյան շարժման հիմնադիր Իգոր Մուրադյանը և «Գթություն» բարեգործական հիմնադրամի նախագահ Խաչիկ Ստամբոլցյանը: 1989 թ. հունվարի 9-10-ին բոլոր ձերբակալվածները տեղափոխվել են Մոսկվա և նախնական կալանքի տակ պահվել «Մատրոսսկայա տիշինա» և «Բուտիրյան» բանտերում: Երևանում հայտարարված Արտակարգ դրության ընթացքում պարետային ժամի խախտման մեղադրանքով մեկամսյա կալանքի են ենթարկվել նաև Ղարաբաղյան շարժման շուրջ 600 ակտիվիստներ, այդ թվում հայտնի դեմքերից՝ Երջանիկ Աբգարյանը, Վազգեն Սարգսյանը, Դավիթ Շահնազարյանը, Արշակ Սադոյանը, Ալբերտ Բաղդասարյանը, Շահեն Պետրոսյանը, Ավետիք Իշխանյանը, Վիտյա Այվազյանը և Սմբատ Հակոբյանը:
  • 1989 թ. մայիսի 30-ին, վեցամսյա բանտարկությունից հետո, միջազգային հանրության, ԽՍՀՄ ժողովրդավարական ուժերի և Հայաստանի բնակչության բողոքի հզոր ալիքի ճնշման տակ, բոլոր քաղբանտարկյալներն ազատ են արձակվել:
  • 1989 թ. հուլիսին Լ. Տեր-Պետրոսյանը, ֆրանսիական կառավարության օժանդակությամբ, լուրջ վիրահատության է ենթարկվել և չորս ամիս ապաքինվել Փարիզում:
  • 1989 թ. օգոստոսին, իր բացակայությամբ, ընտրվել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր:
  • 1989 թ. դեկտեմբերին, հաջորդելով Վազգեն Մանուկյանին, ընտրվել է Հայոց համազգային շարժման նախագահ՝ այդ պաշտոնը վարելով մինչև 1990 թ. օգոստոսի կեսը:
  • 1990 թ. հունվարին դարձել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ:
  • 1990 թ. մայիսին կրկին ընտրվել է Գերագույն խորհրդի պատգամավոր:
  • 1990 թ. օգոստոսի 4-ին ընտրվել է Գերագույն խորհրդի նախագահ՝ քվեարկությունների չորս փուլից հետո, քվեների 140–76 հարաբերակցությամբ հաղթելով կոմկուսի թեկնածու Վլադիմիր Մովսիսյանին:


ՀՀ նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ նախագահի ընտրություններ 1991[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ ՀՀ նախագահի ընտրություններ 1991

Լ. Տեր-Պետրոսյանը 1991 թվականի հոկտեմբերի 16-ին տեղի ունեցած ՀՀ նախագահի առաջին ընտրություններում ձայների գերակշիռ մեծամասնությամբ (83,4%) ընտրվել է ՀՀ նախագահ:

Մութ ու ցուրտ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Մութ ու ցուրտ տարիներ

1991-1996 թվականներին Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի լավագույն գնահատականը տրվել է ՀՀ բնակչության կողմից՝ անվանվելով «Մութ ու ցուրտ տարիներ»: Այդ ժամանակ ՀՀ բնակչությունը գրեթե զրկված էր էներգետիկ ռեսուրսներից օգտվելու, ինչպես նաև սպառողական առաջին անհրաժեշտության իրեր ձեռք բերելուց:[1][2]

էներգետիկ ճգնաժամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1992 թվականի հունվարից սկսվեցին էլեկտրաէներգիայի «հովհարային անջատումները»: Ժողովուրդը ստիպված էր բավարարվել օրական 1 ժամ էլեկտրաէներգիայով, երբեմն էլ՝ հարմարվել դրա շաբաթներ տևող բացակայությանը: Օրվա մութ ժամերը քաղաքացիները անցկացնում էին մոմի լույսի ներքո: Տաքանալու համար համատարած հատվում էր անտառները, այդ թվում՝ բնակավայրերի կանաչ տարածքները: Այդ տարիների գյուտերից մեկը ձեռագործ 50 մլ «կերոսինե լապտերիկն» էր, որի արձակած լույսը լուցկու հատիկի լույսից անգամ քիչ էր, սակայն բավարար էր մթությունը մի փոքր ցրելու համար: Երեկոները, երբ 1 ժամով միացվում էր բնակավայրերի էլեկտրականությունը, մարդիկ բղավում էին՝ «Ուռա՜: Լույսերը տվեցի՜ն», որին հաջորդում էր 23 ժամվա մթությունը: Վերջինս նույնպես դարձել էր այդ տարիների ամենատարածված արտահայտություններից: Արեգակի մայր մտնելուց հետո երկիրը հայտնվում էր խավարի մեջ:[2]

Սննդային ճգնաժամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էներգետիկ ճգնաժամի հետ միաժամանակ առաջացել էր նաև հացի խնդիր: Հայաստան հացահատիկ գրեթե չէր ներմուծվում: Հացը վաճառվում էր կտրոններով. 200 գր մեկ անձին մի ամբողջ օրվա համար: Խանութների մոտ անվերջանալի հերթեր էին գոյանում: Երբեմն մարդիկ օրերով սպասում էին իրենց հերթին, որպեսզի ձեռք բերեն անորակ հաց, որը ուներ տարօրինակ հոտ և կանաչավուն երանգ: Այն պատրաստվում էր ալյուրի և այլ սննդային հավելումների խառնուրդից: Պանիրը, ձուն, երշիկը, միսը թանկ և հազվագյուտ սնունդ էին դարձել: Իրավիճակը փոքր ինչ մեղմում էր Սևանի սիգի պաշարները: Ոմանք կարողանում էին գոյատևել ռուսաստանաբնակ բարեկամների դրամական օգնության շնորհիվ:Խմելու և կենցաղային կարիքների համար ջուր հավաքելու համար մի քանի ժամանոց հերթեր էին կանգնում փողոցներում:[2]

Հեռահաղորդակցություն և տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մութ ու ցուրտ տարիներին» դադարել էին գործել հեռախոսակայանները, մոռացության էին մատնվել հեռախոսները: Ամեն թաղամասում գործում էր մեկ հեռախոս՝ նախատեսված արտակարգ իրավիճակների համար: Հասարակական տրանսպորտը գրեթե ամբողջությամբ դադարել էր գործել: Մարդիկ ոտքով քայլելով էին գնում դասի, աշխատանքի, հյուրընկալության: Նույնիսկ մարզերից մայրաքաղաք և հակառակ ուղղությամբ գնում էին քայլելով՝ անցնելով տասնյակ կիլոմետրեր ոտքով: Հազվադեպ պատահող ավտոբուսները տեղափոխում էին թույլատրելիից գրեթե 10 անգամ ավել մարդ. ուղևորները նույնիսկ ավտոբուսների տանիքներին էին բարձրանում և կախվում պատուհաններից, դռներից, ետնամասից: Երեկոյան ժամերին մեծ էր սոված շներին սնունդ դառնալու հավանականությունը: [2]

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրում ստեղծված աղետալի վիճակը իր անմիջական բացասական ազդեցությունն ունեցավ նաև կրթական ոլորտի վրա: Տարվա ցուրտ եղանակին դպրոցներում և ԲՈՒՀ-երում ուսուցումը կաթվածահար էր լինում, քանի որ դասասենյակները չէին ջեռուցվում: Ուսանողները ստիպված էին գիշերը արթնանալ և ոտքով ճանապարհ մեկնել դեպի ուսման վայր, քանի որ չկար հասարակական տրանսպորտ:[2]

Զանգվածային արտագաղթ 1991-1996[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1992 թվականից սկսվեց ՀՀ բնակչության զանգվածային արտագաղթ, որը պայմանավորված էր երկրի սոցիալ-տնտեսական աղետալի վիճակով: Մարդիկ մեկնում էին տարբեր ուղղություններով, որպեսզի կարողանային հաղթահարել ցուրտն ու սովը: 1991-1996 թվականներին, ըստ տարբեր գնահատականների, Հայաստանի 3 միլիոն բնակչությունից 1 միլիոնը լքեց հայրենիքը:[2]

ՀՀ ռազմաքաղաքական ոլորտ 1991-1996[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ նախագահի ընտրություններ 1996[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ ՀՀ նախագահի ընտրություններ 1996

1996 թ. սեպտեմբերի 22-ի նախագահական վիճահարույց, բայց միջազգային դիտորդական առաքելությունների կողմից օրինական ճանաչված ընտրությունների արդյունքում, քվեների 51.75%-ով վերընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնում:

Ետընտրական իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ ներքին քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ արտաքին քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1996 թ. դեկտեմբերի 3-ին, Լիսաբոնում գումարված ԵԱՀԿ գագաթնաժողովի ընթացքում, վետո է դրել Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը կանխորոշող բանաձևի վրա:

Հրաժարական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1998 թ. փետրվարի 3-ին, ՀՀ վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանի, Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի և Անվտանգության ու ներքին գործերի նախարար Սերժ Սարգսյանի հետ ունեցած սկզբունքային տարաձայնությունների պատճառով և երկիրը ներքաղաքական ցնցումներից զերծ պահելու նկատառումով, հրաժարվել է ՀՀ նախագահի պաշտոնից: Նրա հետ մեկտեղ, նույն պատճառներով, իրենց պաշտոններից կամավոր կերպով հրաժարվեցին նաև հանրապետության բազմաթիվ այլ ղեկավարներ և պատասխանատու աշխատողներ. Ազգային ժողովի նախագահ Բաբկեն Արարքցյանը, փոխնախագահներ Արա Սահակյանը և Կարապետ Ռուբինյանը, խորհրդարանական մշտական հանձնաժողովների նախագահներ Սամվել Գևորգյանը, Վիգեն Խաչատրյանը և Տեր-Հուսիկ Լազարյանը, Արտաքին գործերի նախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը, Տարածքային կառավարման նախարար Գալուստ Գամազյանը, Երևանի քաղաքապետ Վանո Սիրադեղյանը, Կենտրոնական բանկի նախագահ Բագրատ Ասատրյանը, Արմավիրի մարզպետ Սեդրակ Հովհաննիսյանը, «Հայաստան» հիմնադրամի տնօրեն Մանուշակ Պետրոսյանը, Ֆրանսիայում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Վահան Փափազյանը, Հանրապետության նախագահի խորհրդականներ Վահագն Խաչատրյանը, Նիկոլ Շահգալդյանը, Կարեն Շահինյանը, Նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Ավետիս Ավագյանը, մամլո քարտուղար Լևոն Զուրաբյանը, կադրերի բաժնի վարիչ Ժոզեֆ Ավետիսյանը, Ազգային ժողովի աշխատակազմի ղեկավար Աշոտ Անտինյանը, «Ռեսպուբլիկա Արմենիա» պաշտոնաթերթի խմբագիր Արմեն Խանբաբյանը, Երևանի քաղաքապետարանի բարձրաստիճան աշխատակիցներ Սամսոն Ղազարյանը և Վարդան Հարությունյանը:

Վերադարձը ակտիվ քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 2007 թ. աշնանը մի շարք քաղաքական ուժերի և հասարակական կազմակերպությունների կողմից առաջադրվել է ՀՀ նախագահի թեկնածու:

ՀՀ նախագահի ընտրություններ 2008[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ ՀՀ նախագահի ընտրություններ 2008
  • 2008 թ. փետրվարի 19-ին կայացած ընտրություններում պաշտոնական տվյալներով ստացել է 21.51%, իսկ նրա հիմնական մրցակից Սերժ Սարգսյանը՝ 52.82% ձայն: Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատան տվյալներով, սակայն, Տեր-Պետրոսյանն իրականում ստացել է 30–35% ձայն, ինչը նշանակում է, որ պետք է նշանակվեր ընտրությունների երկրորդ փուլ, որում, նույն աղբյուրի համաձայն, Տեր-Պետրոսյանը հաստատաբար հաղթանակ կտաներ [1]:

Մարտի 1-ի բախումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բողոքի ակցիաներ Երևանում (2008)
  • 2008 թ. մարտի 1-ի լուսաբացին, համաժողովրդական բողոքի տասնօրյա խաղաղ, շարունակական հանրահավաքներն ու նստացույցը իշխանությունների կողմից բռնի ուժով ցրելուց հետո, Տեր-Պետրոսյանը ապօրինի կերպով ենթարկվել է մոտ մեկամսյա փաստացի տնային կալանքի, ինչն արձանագրված է միջազգային կազմակերպությունների ընդունած բանաձևերում:
  • 2008 թ. մարտի 1-ի երեկոյան ոստիկանությունը հրազեն է կիրառել Մյասնիկյանի հրապարակի հարակից տարածքում առաջացած տարերային ցույցի մասնակիցների դեմ, ինչի հետևանքով զոհվել է տասը և վիրավորվել մի քանի տասնյակ մարդ: Դրանից հետո Ռոբերտ Քոչարյանի հրամանագրով արտակարգ դրություն է հայտարարվել Երևան քաղաքում, և կալանավորվել են Տեր-Պետրոսյանի հարյուրավոր աջակիցներ, որոնցից 90-ը դատապարտվել են տարբեր ժամկետների բանտարկության:
  • 2008 թ. օգոստոսի 1-ին նրա նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է 18 քաղաքական կուսակցություններ և հասարակական կազմակերպություններ ընդգրկող «Հայ Ազգային Կոնգրես» դաշինքը, որի հռչակագիրը հրապարակավ ստորագրվել է նույն օրը Մատենադարանի հրապարակում կայացած բազմամարդ հանրահավաքում:

ՀՀ ԱԺ ընտրություններ 2012[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 2012 թ. մայիսի 6-ի Ազգային Ժողովի ընտրություններում, գլխավորելով «Հայ Ազգային Կոնգրես» դաշինքի ցուցակը, Տեր-Պետրոսյանն ընտրվել է պատգամավոր, բայց հրաժարվել է իր մանդատից:[2]
  • 2013 թ. ապրիլի 13-ին ընտրվել է «Հայոց համազգային շարժման» իրավահաջորդը հանդիսացող «Հայ Ազգային Կոնգրես» կուսակցության նախագահ:[3]

Այլ զբաղմունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատանեկության տարիներին խաղացել է Հայաստանի ժողովրդական դերասաններ Պերճ Գևորգյանի, Արշավիր Ղազարյանի և վաստակավոր դերասան Պարզանուշ Պարոնյանի ղեկավարած սիրողական թատրոններում: Ուսանողական շրջանում զբաղվել է սուսերամարտով և շախմատով: Երկու սպորտաձևից էլ լրացրել է առաջին կարգայինի նորման: Ընդգրկվել է Երևանի պետական համալսարանի սուսերամարտի հավաքականի կազմում:

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կինը՝' Լյուդմիլա Տեր-Պետրոսյան, օրիորդական ազգանունը Պլեսկովսկայա:

Որդին՝ Դավիթ Տեր-Պետրոսյան (ծնվ. 1975 թ.), տնտեսագետ, գործարար։

Թոռները՝ Լևոն (ծնվ. 1997 թ.), Հակոբ (ծնվ. 2003 թ.) և՛'Լուսիա (ծնվ. 2004 թ.) Տեր-Պետրոսյաններ՝ դպրոցական:

Նախնիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեր-Պետրոսյան ընտանիքը սերում է Կիլիկիո կաթողիկոս Հովհաննես Հաճընցու (1705–1721 թթ.) կոնդակով 1720 թվականին Սսից Մուսա լեռ ուղարկված Պետրոս քահանայից։ Վերջինիս հետնորդները, ժամանակի ընթացքում բազմանալով, ճյուղավորվել են Մուսա լեռում հայտնի երեք մեծ գերդաստանի՝ բուն Տեր-Պետրոսյաններ, Աբաջյաններ և Բոյաջյաններ։ Հորից որդի փոխանցվող քահանաների շարքը Տեր-Պետրոսյան գերդաստանում ընդհատվել է 1850-ական թվականներին։ Նրանցից մեկը Կիլիկիո տարածաշրջանում հռչակվել է Անթաքալը (Անտիոքացի) Տեր-Պետրոս մականվամբ։[3]

Հորական պապը՝ Պետրոս Տեր-Պետրոսյան (1870-1937 թթ.), իր հաղթանդամ կազմվածքի պատճառով «Բարաքաթ (օրհնյալ)» անվանված, 1895 թվականին, հայտնի հեղափոխական Աղասի Թուրսարգիսյանի ազդեցությամբ, անդամագրվել է Հնչակյան կուսակցությանը, մասնակցել է Զեյթունի 1896 թ. ապստամբության շրջանում Կիլիկիայի տարբեր վայրերում (Հաճըն, Մարաշ, Մուսա լեռ և այլն) ծագած ազատագրական շարժումներին, ինչից հետո վեց ամիս արգելափակվել է թուրքական բանտերում։

Մորական պապը՝ Պետրոս Ղարիբյան (մահ. 1951 թ. Իջևանի շրջանի Խաշթառակ գյուղում), Դաշնակցական կուսակցության համակիր:

Հորեղբայրը՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյան, ուսուցիչ:

Կինը և երեխաները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ընտանիք

Հայրը՝ Հակոբ Տեր-Պետրոսյան (1908-1994 թթ.), Մուսա լեռան հերոսամարտի ժամանակ, 7-ամյա հասակում, 11-ամյա եղբոր՝ Կարապետի հետ, ուտելիք և ջուր է կրել դիրքեր։ Պատանեկության տարիներին եղել է Հնչակյան կուսակցության անդամ, իսկ հետագայում դարձել Սիրիա-լիբանանյան կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից և քաղբյուրոյի մշտական անդամներից մեկը։ Ծառայած լինելով ֆրանսիական բանակի՝ Սիրիայում տեղակայված ստորաբաժանումներում՝ կուսակցական շրջանակներում հայտնի է եղել ֆրանսերեն Սոլդա (զինվոր) մականվամբ։ Բազմիցս դատվել, բանտարկվել և աքսորվել է ֆրանսիական գաղութային իշխանությունների կողմից։ 1936 թվականին կամավորագրվել է Իսպանիայում մարտնչող ինտերնացիոնալ բանակին, բայց Բեյրութում ձերբակալվել է ֆրանսիական ժանդարմերիայի կողմից և աքսորվել իր ծննդավայր՝ Իսկենդերունի սանջակ։ Նույն թվականին, իր կուսակցական ընկերոջ՝ Ջորջ Կարապետյանի հետ, Իսկենդերունի բանտից փախցրել և Պաղեստին է անցկացրել Մերձավոր Արևելքում Կոմինտերնի հայտնի ներկայացուցիչ Նախման Լիտվինսկուն և նրա կնոջը։ 1939-ին գլխավորել է Ալեքսանդրեթի գավառը Թուրքիային հանձնելու ծրագրի դեմ ուղղված հայկական շարժումը։ 1940-1941 թթ., Սիրիա-լիբանանում հաստատված Վիշիստական ռեժիմի օրոք, ղեկավարել է Հալեպ քաղաքի ընդհատակյա դիմադրական շարժումը։ Հայաստան փոխադրվելուց հետո երկար տարիներ աշխատել է Երևանի Մյասնիկյանի անվան կահույքի գործարանում՝ սկզբում որպես վարպետ-կահույքագործ, այնուհետև՝ Արհկոմի նախագահ և Կուսկոմիտեի քարտուղար։ 1965 թվականից անցել է հանգստյան՝ ստանալով հանրապետական կարգի անհատական թոշակ։

Մայրը՝ Ազատուհի Տեր-Պետրոսյան, օրիորդական ազգանունը՝ Ղարիբյան (1915-2003 թթ.), տնային տնտեսուհի, ծնվել է Մուսա լեռան հերոսամարտի օրերին, թուրքական բանակի գնդակոծությունների տակ, լեռան քարանձավներից մեկում։

Եղբայրը՝ Թելման Տեր-Պետրոսյան (1937-1997 թթ.), Անդրկովկասի ամենամեծ արդյունաբերական ձեռնարկություններից մեկի՝ «Հրազդանմեքենա» արտադրական միավորման գլխավոր տնօրեն (1985-1997 թթ.), ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամավոր (1995-1997 թթ.)։

Եղբայրը՝ Պետրոս Տեր-Պետրոսյան (1941-2014 թթ.), տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Երևանի ճարտարապետաշինարարական համալսարանի ամբիոնի վարիչ։

Եղբայրը՝ Կամո Տեր-Պետրոսյան (ծնվ. 1946 թ.), բժիշկ, սրտաբան, «Կարագյոզյան բարեգործական հիմնադրամի» ծրագրով Հայաստանում և Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված մանկական առողջապահական համակարգի կազմակերպիչ։

Քույրը՝ Իսկուհի Տեր-Պետրոսյան – Սեմիրջյան (ծնվ. 1950 թ. - 2015 թ․), թուրքագետ, մանկավարժ, տարրական դասարանների երկարամյա ուսուցիչ։

Կինը՝ Լյուդմիլա Տեր-Պետրոսյան, օրիորդական ազգանունը Պլեսկովսկայա (ծնվ. 1947 թ.), գերմանագետ, հեռուստալրագրող, Լենինգրադի Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտի շրջանավարտ։ Կնոջ հայրը՝ Ֆրաիմ Աբրամովիչ Պլեսկովսկի (1913–1978), Սովետական բանակի կադրային սպա, Ֆիննական և Հայրենական մեծ պատերազմների մասնակից‌[փա՞ստ]։ Կնոջ մայրը՝ Բրախա Լեյբովնա Կուրտաչ (1912–1994), բժիշկ, վերապրել է Լենինգրադի բլոկադան։ Կնոջ եղբայրը՝ Ալեքսանդր (ծնվ. 1941 թ.), մահացել է բլոկադայի ժամանակ‌[փա՞ստ]։

Որդին՝ Դավիթ Տեր-Պետրոսյան (ծնվ. 1975 թ.), տնտեսագետ, գործարար։

Թոռները՝ Լևոն (ծնվ. 1997 թ.), Հակոբ (ծնվ. 2003 թ.) և՛'Լուսիա (ծնվ. 2004 թ.) Տեր-Պետրոսյաններ՝ դպրոցական:

Նախորդող
Սամսոն Տոնոյան
ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ
Լևոն Տեր-Պետրոսյան

1990 թ. մայիսի 20-1990 թ. օգոստոսի 23
Հաջորդող
պաշտոնը լուծարվել է, նույն ինքը որպես ՀՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ
Նախորդող
պաշտոնը հիմնադրվել է, նույն ինքը որպես ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ
ՀՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ
Լևոն Տեր-Պետրոսյան

1990 թ. օգոստոսի 23-1991 թ. հոկտեմբերի 26
Հաջորդող
Բաբկեն Արարքցյան
Նախորդող
պաշտոնը հիմնադրվել է
ՀՀ Նախագահ
Լևոն Տեր-Պետրոսյան

1991 թ. հոկտեմբերի 26-1998 թ. փետրվարի 3
Հաջորդող
Ռոբերտ Քոչարյան

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ճորաբջյան Սեդա։ «Անտառահատումները Հայաստանի Հանրապետությունում՝ մարդկային և միջավայրային ճգնաժամ»։ Բարդ քոլեջի Հասարակական հետազոտությունների բաժնին ներկայացված ավագ նախագիծ (անգլերեն): 23 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Ռուսական լրատվամիջոցը ներկայացրել է 90-ականների մութ ու ցուրտ Հայաստանը. «Ժողովուրդ օրաթերթ», 30 հունվարի, 2016թ.:
  3. Սերոբ Շերպեթճյան, Պատմություն Սուետահայերու, Համազգայինի «Վահե Սեթյան» տպարան, Բեյրութ, 2010, էջ 197-198:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են