Իոսիֆ Ստալին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իոսիֆ Ստալին
იოსებ ჯუღაშვილი
CroppedStalin1943.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 6 (18), 1878
Ծննդավայր Գորի[1]
Մահացել է մարտի 5, 1953({{padleft:1953|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[1] (74 տարեկանում)
Մահվան վայր Կունցևոյի ամառանոց
Քաղաքացիություն Flag of Russia.svg Ռուսաստանի կայսրություն
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg ՌԽՖՍՀ
Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg ԽՍՀՄ
Ազգություն Վրացիներ
Մայրենի լեզու վրացերեն
Կրոն աթեիզմ
Կրթություն Թբիլիսիի հոգևոր ճեմարան
Մասնագիտություն քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ, գրող և հեղափոխական
Ամուսին Եկատերինա Սվանիձե Սեմյոնի և Նադեժդա Ալիլուևա
Ծնողներ հայր՝ Վիսարիոն Ջուղաշվիլի, մայր՝ Եկատերինա Գելաձե
Զբաղեցրած պաշտոններ ԽՍՀՄ կառավարության ղեկավար, Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար և ԽՍՀՄ զինված ուժերի հրամանատար
Քաղաքական կուսակցություն ԽՄԿԿ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Լենինի շքանշան, «Ճապոնիայի դեմ հաղթանակի համար» մեդալ, «1941—1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ, Կարմիր աստղի շքանշան, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, Խորհրդային Միության հերոս, «Հաղթանակ» շքանշան, «Հաղթանակ» շքանշան, Լենինի շքանշան, Կարմիր աստղի շքանշան, Q1710776?, Q4335954?, Q2297431?, Q286471?, Q2760953?, Q1069798?, Կարմիր աստղի շքանշան, Q530008?, Q2297431?, Սպիտակ արյուծի շքանշան, Սպիտակ արյուծի շքանշան, Q4286836?, Q2634074?, Q530008? և Լենինի շքանշան
Անդամություն ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա
Երեխաներ Յակով Ջուղաշվիլի, Վասիլի Ջուղաշվիլի և Սվետլանա Ալիլուևա
Ստորագրություն Joseph Stalin Signature.svg
Joseph Stalin Վիքիպահեստում
Իոսիֆ Ստալինի դիմանկարը
Լենինը և Ստալինը
Ստալինը

Իոսիֆ Ստալին (իսկական ազգանունը՝ Ջուղաշվիլի (վրաց.՝ იოსებ ჯუღაშვილი), 1879թ՞ դեկտեմբերի 21, Գորի, Թիֆլիսի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - 1953թ. մարտի 5, Կունցևո, ՌՍՖՍՀ, ԽՍՀՄ), նշանավոր խորհրդային կուսակցական քաղաքական գործիչ, կոմունիստական կուսակցության առաջնորդ։

1920-ական թթ. դարձել է երկրի (Ռուսաստանի), նաև ամբողջ խորհրդային (Սովետական) միության առաջնորդ։ Իր ձեռքում կենտրոնացրել է երկրի կառավարման բոլոր լծակները։ Հաշվեհարդար է տեսել բոլոր ներկա և նախկին քաղաքական հակառակորդների հետ։ Բռնաճնշումները 1930-ական թթ. դարձել են զանգվածային։ Պետանվտանգությունը հետևում էր քաղաքացիների պահվածքին ու գործերին։ Նույնիսկ մեկ փոքր օրենք խախտելու դեպքում, քաղաքացուն կարող էին ձերբակալել և Ստալինյան ճամբարներ ուղարկել, ուր տառապում էին բազում անհիմն դատապարտված մարդիկ։

Ծայրահեղ բռնի միջոցներվ Ստալինը անցկացրել է ԽՍՀՄ-ում ինդուստրացումն ու կոլեկտիվացումը։ Նրա անունով է կոչվել Ստալինգրադ (ներկայումս՝ Վոլգոգրադ) քաղաքը։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ (1941 թվականի օգոստոսի 8-ից) և ետպատերազմյան շրջանում ԽՍՀՄ գերագույն գլխավոր հրամանատար։ Կարողացել է միավորել ժողովրդի ուժերը և փոխել պատերազմի ընթացքը։ Ակտիվ մասնակցել է հակահիտլերյան միության ստեղծմանը։ Դրա շնորհիվ Սովետական Միությանը հաջողվեց հաղթել ֆաշիստների իշխանությունը։ Ստալինին նաև շնորհվել է "Գեներալիսիմուս" կոչումը։

Հետպատերազմյան տարիներին նրա նախաձեռնությամբ կրկին ծայր են առել բռնությունները։

Ստալինը վախճանվել է 74 տարեկան հասակում։ Նրա թաղմանը մասնակցում էին Մոսկվայի համարյա բոլոր բնակիչները։ Թաղման երկար արարողության ժամանակ մարդկանց մահվան դեպքեր են արձանագրվել։ Սկզբում Ստալինի մարմինը չէին հանձնել հողին, այլ ամփոփել էին Կարմիր հրապարակի Լենինի դամբարանում (այն սկսվեց կոչվել Վ. Լենինի և Ի. Ստալինի դամբարան )։ Սակայն Նիկիտա Խրուշչովի կառավարման տարիներին՝ 1961 թ. հոկտեմբերի 31-ի լույս նոյեմբերի 1-ի գիշերը նրա դին գաղտնի հանվեց դամբարանից և թաղվեց Կրեմլի պատի մոտ։

Ծագում[խմբագրել]

Իոսիֆ Ջուղաշվիլին ծնվել է վրացու ընտանիքում (մի շարք աղբյուրներում հնչում է Ստալինի նախնիների օսեթական ծագման մասին վարկածը) Թիֆլիսի նահանգի Գորի գյուղում և պատկանում էր հասարակության ամենացածր խավին։[2]

Ստալինի կենդանության տարիներին և նրա մահից երկար ժամանակ հետո համարվում էր, որ նա ծնվել է 1879 թ. դեկտեմբերի 9 (21)-ին, սակայն ուշ հետազոտությունները [3][4] հաստատել են ծննդյան այլ ամսաթիվ՝ 1878 թ. դեկտեմբերի 6 (18) և կնքման ամսաթիվը՝ 1878 թ. դեկտեմբերի 17 (29)։

Ստալինն ուներ մարմնական թերություններ՝ ձախ ոտքի երկրորդ և երրորդ մատների սերտաճում, դեմքը մաշկային թերություններով։ [2] 1885 թ.-ին նրան վրաերթի է ենթարկում մի կառք,[5] որի հետևանքով տղան ստանում է ձեռքի լուրջ վնասվածք և հետագայում նրա ձեռքը մինչև վերջ չէր բացվում արմունկի մասում, այդ պատճառով էլ թվում էր աջ ձեռքից կարճ։ Ստալինը ցածրահասակ էր՝ 160 սմ։ [6][7] Սրա հետ կապված՝ Ռանկուր-Լաֆելյերի կարծիքով Ստալինը մանուկ հասակից կարող էր թերարժեքության զգացում ունենալ, ինչը կարող էր արտահայտվել իր հոգեբանության և բնավորության ձևավորման գործընթացում։ [2]

Ծնողներ[խմբագրել]

Վիսարիոն Իվանի Ջուղաշվիլի

Հայրը՝ Վիսարիոն Ջուղաշվիլին (Բեսո), ծագում էր Թիֆլիսի նահանգի Դիդի-Լիլո գեղջկական գյուղից, մասնագիտությամբ կոշկակար էր։ Ալկոհոլի ազդեցության տակ և կատաղության նոպաների ժամանակ [8] նա դաժանորեն ծեծի էր ենթարկում Եկատերինային և փոքր տղային՝ Սոսոյին (Իոսիֆին)։ [9][10][11][12] Պատահել են դեպքեր, երբ երեխան փորձում էր պաշտպանել մորը ծեծից։ Սակայն հայրը դանակ է նետել Վիսարիոնի վրա և արագ փախել։ [13] Գորիի ոստիկաններից մեկի տղայի պատմելով՝ [14] մի անգամ էլ Վիսարիոնը տուն է ներխուժել, որտեղ Եկատերինան և փոքր տղան՝ Սոսոն էին, հարձակվել է վերջիններիս վրա՝ գլխի վնասվածք հասցնելով տղային։

Իոսիֆը երրորդ երեխան էր ընտանիքում, մյուս երկու նորածինները մահացել են։ Իոսիֆի ծնունդից որոշ ժամանակ հետո հոր գործերը վատացել են,[15] որից հետո հայրը սկսել է խմել։ Ընտանիքը հաճախ էր փոխում իր բնակավայրը։ Ի վերջո Վիսարիոնը լքեց կնոջը՝ փորձելով վերցնել տղային իր մոտ, սակայն Եկատերինան երեխային չտվեց Վիսարիոնին։[15]

Երբ Սոսոն տասնմեկ տարեկան էր, Վիսարիոնը մահացավ՝ ինչ-որ մեկը դանակահարել էր նրան՝ [16] հարբած կռվի մեջ ընկնելու ժամանակ։ Այդ ընթացքում Սոսոն էլ շատ ժամանակ էր անցկացնում փողոցում՝ Գորիի երտասարդ ավազակների հետ։[17]

Եկատերինա Գեորգիի Ջուղաշվիլի

Մայրը՝ Եկատերինան ծագում էր Գամբարեուլի գյուղից, ճորտային գյուղացու (այգեպանի)՝ Գելաձեի ընտանիքից, օրավարձով աշխատող էր։ Եղել է ծանր աշխատանքով ծարնաբեռնված կին, ով հաճախ էր ծեծի ենթարկում ողջ մնացած իր միակ տղային,[8] սակայն ամբողջ հոգով նվիրված էր նրան։ [18][19][20] Ստալինի մանկության ընկեր՝ Դավիթ Մաչավարիանին ասում էր. «Կատոն Իոսիֆին շրջապատել էր չափից դուրս մայրական սիրով և գայլուհու նման պաշտպանում էր ամեն ինչից ու ամեն մեկից»։ [21] Սակայն որոշ աղբյուրների համաձայն Եկատերինան հիասթափված էր, քանի որ իր տղան այդպես էլ հոգևորական չդարձավ։ [8]

Վաղ շրջան, հեղափոխական դառնալը[խմբագրել]

Սոսո Ջուղաշվիլին՝ Թիֆլիսի հոգևոր ճեմարանի սանը (1984)

1886 թվականին Եկատերինա Գեորգիևնան ուզում էր Իոսիֆին ուսման տալ Գորիի հոգևոր հոգևոր ուսումնարան, սակայն քանի որ Իոսիֆը բացարձակապես չէր տիրապետում ռուսերենին, այնտեղ ընդունվել չհաջողվեց։ 1886-1888 թվականներին Իոսիֆին ռուսերեն սովորեցնելու գործը մոր խնդրանքով իրենց վրա վերցրեցին քահանա Քրիստոփոր Չերկվիանիի երեխաները։ Արդյունքում 1888 թվականին Սոսոն ընդունվեց ուսումնարանին կից ոչ թե առաջին նախապատրաստական դասարան, այլ միանգամից երկրորդ, մյուս տարվա սեպտեմբերին ընդունվելով ուսումնարանի առաջին դասարան, որն ավարտեց 1894 թվականի հունիսին։

Ի․ Ջուղաշվիլու վկայականն առ այն, որ ավարտել է Գորիի հոգևոր ուսումնարանը (1894)

1894 թվականի սեպտեմբերին Իոսիֆը ընդունելության քննություններ հանձնեց և ընդունվեց Թիֆլիսի ուղղափառ հոգևոր ճեմարան։ Այնտեղ նա ծանոթացավ մարքսիզմի հետ և 1895 թվականին կապի մեջ մտավ հեղափոխական մարքսիստների գաղտնի խմբի հետ, ովքեր Անդրկովկաս էին ուղարկվել կառավարության կողմից։ Հետագայում Ստալինը հիշում էր․ «Հեղափոխական շարժման մեջ ընդգրկվեցի 15 տարեկան հասակում, երբ կապվեցի ռուս մարքսիստների գաղտնի խմբի հետ, ովքեր այն ժամանակ ապրում էին Անդրկովկասում։ Այդ խմբերը մեծ ազդեցություն ունեցան ինձ վրա, որի արդյունքում ձևավորվեց գաղտնի մարքսիստական գրականության հանդեպ իմ սերը»։[22]

Անգլիացի պատմաբան Սայմոն Սեբակ-Մոնտեֆիորեի կարծիքով Ստալինը շատ տաղանդավոր աշակերտ էր, ով բոլոր առարկաներից բարձր գնահատականներ էր ստանում՝ մաթեմատիկայից, աստվածաբանությունից, հունարենից, ռուսաց լեզվից և այլն։ Ստալինին դուր էր գալիս պոեզիան, և երիտասարդ տարիքում նա ինքն էր գրում վրացերեն բանաստեղծություններ,[23] որոնք ուշադրության են արժանացել ընթերցողի կողմից։[24]

1931 թվականին գերմանացի գրող՝ Էմիլ Լյուդվիգի հետ ասուլիսի ժամանակ, այն հարցին, թե «Ի՞նչը Ձեզ տարավ դեպի ընդդիմություն, միգուցե ծնողների վատ վերաբերմո՞ւնքը․․․»։ Ստալինը պատասխանեց. «Ո՛չ։ Իմ ծնողները բոլորովին էլ վատ չեն վարաբերվել ինձ։ Այլ հարց է՝ հոգևոր վարժարանը, որտեղ ես այդ ժամանակ սովորում էի։ Ծաղրանքի ռեժիմի և ճիզվիտական մեթոդների բողոքների պատճառով, որոնք կային ճեմարանում, ես պատրաստ էի դառնալ և իրոք դարձա հեղափոխական, մարքսիզմի կողմնակից…»։[25]

1898 թվականին Ջուղաշվիլին, հեղափոխական Վանո Ստուրուայի տանը, աշխատողների հետ հանդիպման ժամանակ, քարոզչի փորձ ստացավ և շուտով սկսեց ղեկավարել երիտասարդ երկաթուղայինների աշխատողներից կազմված խմբակը․[26] դասեր էր անցկացնում խմբակների համար և նույնիսկ դասընթացների մարքսիստական ծրագրեր էր կազմում նրանց համար։[24] Նույն թվականի օգոստոսին Իոսիֆը մտնում է վրացական «Մասամե-Դասի» [27](«Երրորդ խումբ») սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության մեջ։ Վ. Զ.Կեցխովելիի և Ա.Գ. Ջուղաշվիլիի հետ նա կազմում է այդ կազմակերպության հեղափոխական փոքրամասնության հիմքը,[28] որի մեծամասնությունը «օրինական մարքսիզմի» հետևորդ էին և հարում էին բուրժուական ազգայնականությանը։

1899 թվականի մայիսի 29-ին, սովորելու հինգերորդ տարում նա հեռացվել է ճեմարանից «անհայտ պատճառով քնությանը չներկայանալու համար» (հավանաբար հեռացման պատճառը Իոսիֆ Ջուղաշվիլիի գործունեությունն էր՝ ճեմարանում աշակերտներին և երկաթուղային աշխատողներին մարքսիզմ քարոզելը)։[29][30] Իր վկայականում ասվում էր, որ նա ավարտել է չորս դասարան և ազգային վարժարաններում կարող է որպես ուսուցիչ աշխատել։[5]

Ճեմարանից հեռացվելուց հետո որոշ ժամանակ Ջուղաշվիլին որպես կրկնուսույց էր աշխատում։[24] Իր աշակերտներից էր նաև մանկության մոտ ընկերը՝ Սիմոն Տեր-Պետրոսյանը (ապագա հեղափոխական Կամոն)։

1899 թվականի դեկտեմբերի վերջերին Ջուղաշվիլին որպես դիտորդ ընդունվում է Թիֆլիսի ֆիզիկական աստղադիտարան։[24]

1900 թվականի ապրիլի 23-ին Իոսիֆ Ջուղաշվիլին, Վանո Ստուրուան և Զակրո Չոդրիաշվիլին կազմակերպեցին աշխատանքային մայովկա՝ մայիսմեկյան անլեգալ ժողով, որի ժամանակ հավաքվեցին 400-500 աշխատող։ Ցույցի ժամանակ ելույթ ունեցավ նաև Իոսիֆը։ Այդ ելույթը Ստալինի առաջին ելույթն էր մարդկանց առջև։ Այդ թվականի օգոստոսին Ջուղաշվիլին մասնակցեց Թիֆլիսի աշխատավորների մեծ խմբի գործադուլի նախապատրաստական աշխատանքներին, ինչպես նաև իրականացմանը։ Բողոքի ցույցերի կազմակերպմանը մասնակցեցին նաև հեղափոխական-աշխատողներ՝ Մ. Ն. Կալինինը (Պետերբուրգից Կովկաս էր ուղարկվել), Ս. Յ. Ալլիլուևը, ինչպես նաև Մ. Զ. Բոչորիձեն, Ա.Գ. Օկուաշվիլին, Վ. Ֆ. Ստուրուան։ Օգոստոսի 1-ից 15-ը գործադուլին մասնակցել է մինչև չորս հազար մարդ։ Ադյունքում ձերբակալվել են ավելին քան հիգ հարյուր գործադուլի մասնակիցներ։

1901 թվականի մարտի 21-ին ոստիկանությունը խուզարկություն իրականացրեց աստղադիտարանում, որտեղ ապրում և աշխատում էր Ջուղաշվիլին։ Այնուամենայնիվ, նա խույս տվեց ձերբակալումից, անօրինական կերպով դարձավ ընդհատակյա գործիչների հեղափոխական։[24]

Ճանապարհ դեպի իշխանություն[խմբագրել]

Մինչև 1917 թվականը[խմբագրել]

1901 թվականի սեպտեմբերին Բաքվում Լադո Կեցխովելու կողմից հիմնված «Նինա» տպարանում սկսեց տպագրվել անօրինական «Բրձոլա» («Պայքար») թերթը։ Առաջին համարի առաջին էջը պատկանում էր քսաներկուամյա Իոսիֆ Ջուղաշվիլիին։ Այս հոդվածը Ստալինի հայտնի առաջին քաղաքական աշխատանքն էր։[24]

1901 թվականի նոյեմբերին նա մտավ Ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության (ՌՍԴԱԿ) Թիֆլիսի կոմիտեի շարքերը, որի հանձնարարականով նույն ամսին մեկնեց Բաթումի, որտեղ մասնակցում է էսդեկովյան կազմակերպության ստեղծմանը։ [24]

1903 թվականին՝ ռուսական սոցիալ-դեմոկրատների՝ բոլշևիկների և մենշևիկների պառակտումից հետո, միացավ բոլշևիկներին։ [31]

1905 թվականի դեկտեմբերին ՌՍԴԱԿ-ի Կովկասյան միության կողմից որպես պատվիրակ Թամերֆորսում (Ֆինլանդիա[32]) մասնակցում է ՌՍԴԱԿ-ի առաջին համագումարին, որտեղ առաջին անգամ անձամբ հանդիպեց Վ.Ի.Լենինին։

1906 թվականի մայիսին որպես Թիֆլիսի պատվիրակ Ստոկհոլմում մասնակցում է ՌՍԴԱԿ չորրորդ համագումարին, որը նրա առաջին արտերկրա ուղևորությունն էր։

Եկատերինա Սվանիձեն՝ Ստալինի առաջին կինը

1906 թվականի հուլիսի 16-ի գիշերը Թիֆլիսի Սուրբ Դավիթ եկեղեցում Իոսիֆ Ջուղաշվիլին ամուսնանում է Եկատերինա Սվանիձեի հետ։ Այս ամուսնությունից 1907 թվականին ծնվում է Ստալինի առաջին որդին՝ Յակովը։ Տարեվերջին Ստալինի կինը մահանում է տիֆից։

1907 թվականին Ստալինը պատվիրակ է Լոնդոնում ՌՍԴԱԿ-ի հինգերորդ համագումարում։

Մի շարք պատմաբանների կարծիքով, 1907 թվականի ամռանը Ստալինը մասնակից է դառնում այսպես կոչված «Թիֆլիսյան բռնագրավմանը» [33] (բռնագրավված փողերը[5][34] նախատեսված էին կուսակցության ծախսերի համար)։

1910 թվականից Ստալինը հանդիսանում էր Կովկասի գծով կուսակցության Կենտկոմի լիազոր անձը («Կենտկոմի լրտես»)։[35]

1912 թվականի հունվարին ՌՍԴԱԿ-ի Կենտկոմի պլենումում տեղի ունեցած ՌՍԴԱԿ վեցերորդ (Պրահայի) [30] Համառուսաստանյան համագումարից հետո, Լենինի առաջարկով[36] Ստալինը համատեղության կարգով նաև ընտրվում է Կենտկոմ և ՌՍԴԱԿ Կենտկոմի Ռուսական բյուրո։

1912-1913 թվականներին, աշխատելով Պետերբուրգում, բոշլևիկյան «Պրավդա» թերթի գլխավոր աշխատակիցներից մեկն էր։

1912 թվականին[37] Իոսիֆ Ջուղաշվիլին վերջնականապես ընդունում է «Ստալին» կեղծանունը։[38]

Իոսիֆ Ստալին, Ցարիցինի ճակատ, 1918

1913 թվականի մարտին Ստալինը հերթական անգամ ձերբակալվեց, բանտ նետվեց և աքսորվեց Ենիսեյան նահանգի Տուրուխանյան երկրամաս, որտեղ մնաց մինչ 1916 թվականի աշնան վերջը։ Աքսորի ժամանակ նամակագրական կապ կար Լենինի հետ։ Ավելի ուշ Ստալինի աքսորը շարունակվում էր Աչինսկ քաղաքում, որտեղից 1917 թվականի մարտի 12-ին վերադարձավ Պետրոգրադ։

Գաղափարական հիմնավորումներ[խմբագրել]

Ստալինի ելույթները որպես կանոն գաղափարապես հիմնավորված էին լինում․ հղումներ էր կատարում Լենինից, եթե համապատասխան մեջբերում կար, իսկ եթե նման մեջբերում չկար, նոր դոգմա էր հորինում։ Այդ գաղափարական հիմնավորումը հենված էր լինում դասակարգերի և դասակարգային պայքարի հայեցակարգի վրա։ Բայց Լենինը, ինչպես նաև Մարքսը, դասակարգային հասարակությունում էր դիտարկում պատմական գործընթացներում և մարդկանց վարքում դասակարգերի և դասակարգային պայքարի հետաքրքրությունները, իսկ սոցիալիզմը համարվում էր անդասակարգ հասարակություն (1936 թ․ Ստալինն էլ այդպես հայտարարել) և այդ իսկ պատճառով որևէ հասարակական–քաղաքական երևույթ հիմնավորել դասակարգային պայքարով չէր կարելի։ Մյուս կողմից ինչպես բացատրել վնասարարների, դիվերսանտների, մարդասպանների գոյությունը ԽՍՀՄ–ում, որոնցից տարեկան 10 մլն մարդ համակենտրոնացման ճամբարների շարքերն էր համալրվում։

Aquote1.png ԽՍՀՄ–ում շահագործողական դասակարգերը վաղուց չեզոքացված են, բայց դեռ պահպանվում են․․․ բուրժուական հայացքների և բուրժուական հոգեբանության կրողներ՝ կենդանի մարդիկ, մեր ժողովրդի թաքնված թշնամիները։
— Ի․ Ստալին «ՏԱՍՍ–ի խրոնիկա» հոդվածից․ 1953 թ․ հունվարի 13
Aquote2.png

Ահա նրանք էլ, այդ «կենդանի մարդիկ» միավորվելով դասկարգի մեջ այս անդասակարգ հասարակությունում, Ստալինի հետ «մահացու պայքար էին մղում»։

Կյանքի վերջին օրերը[խմբագրել]

Պետական անվտանգության ոչ պաշտոնական աշխատակցուհի Տիմոշչուկի նամակից Ստալինը տեղեկանում է իր անձնական բժիշկ Վինոգրադովը դավադրություն է կազմակերպում։ «Բժիշկների գործով»․ ձերբակալվեցին Ստալինի անձնական բժիշկները և շատ չանցած «խոստովանեցին իրենց մեղքը»։ «Բժիշկ–վնասարարների մերկացման գործում կառավարությանը ցուցաբերած օժանդակության համար» 1953 թ․ հունվարի 21–ին Լիդիա Տիմոշչուկը պարգևատրվում է Լենինի շքանշանով։ Այս պարգևատրությունը բացահայտ կոչ էր հասարակությանը․ գրեք մատնություններ և նույնպես կպարգևատրվեք։[39]

Aquote1.png Ստալինի մահից հետո «բժիշկների գործը» վերանայելով, եզրակացրեցինք, որ այդ ամոթալի գործը հենց Ստալինի կողմից էր հորինված։ Նա չհասցրեց այդ գործը ավարտին հասցնել։
— Նիկիտա Խրուշչով, «ԽՄԿԿ 20–րդ համագումարի փակ նիստի հաշվետվություն», էջ 44
Aquote2.png


Բերիան առաջարկում է իր բժշկի ծառայություները, սակայն Ստալինը մերժում է և այլևս մոտ չի թողնում որևէ բժշկի, այլ ինքնուրույն է բուժվում՝ մնալով առանց բժշկի հսկողության։

Aquote1.png Ամենից շատ վախենում էր թունավորումից։ Նրան մատուցված յուրաքանչյուր հացի, մսի, մրգերի հետ կցված էր լինում թունագետի ստորագրությամբ և կնիքով հաստատված «ակտ»՝ «թունավորող նյութեր հայտնաբերված չեն» մակագրությամբ։ Երբեմն բժիշկ Դյակովը հայտնվում էր Կրեմլի մեր բնակարանում իր անոթներով և բոլոր սենյակներից օդի նմուշներ էր վերցնում։
— Ս․ Ալելուևա․ Միայն մեկ տարի, էջ 335-336
Aquote2.png


Ստալինը 1953 թ․ հունվարի 13–ի «Պրավդա» թերթում հրապարակած հոդվածում գրում է․

Aquote1.png Պատմությունը հիշում է, որբ բժիշկների դիմակի տակ գործել են մարդասպաններ և Հայրենիքի դավաճաններ «բժիշկներ» Լևինի, Պլետնյովի տիպի, որոնք Խորհրդային Միության թշնամիների հանձնարարությամբ կանխամտածված սխալ բուժմամբ սպանեցին մեծագույն ռուս գրող Մաքսիմ Գորկիին, Խորհրդային պետության նշանավոր գործիչ Վալերի Կույբիշևին և Վյաչեսլավ Մենժինսկիին։ Aquote2.png

Լև Լևինը (1870—1938) Ստալինի նախկին բժիշկն էր, իսկ հիմա՝ Վլադիմիր Վինոգրադովն (1882–1964) էր։ Ըստ Ստալինի երկուսն էլ ուզում էին նրան սպանել, բայց ինքը կենդանի մնաց իր անձնական զգոնության շնորհիվ։ ՆԳ Ժողկոմի օրգանները ոչ այն ժամանակ (Հենրիխ Յագոդա (1934—1936)), ոչ էլ հիմա (Լավրենտի Բերիա) ժամանակին չբացահայտեցին «բժիշկների շրջանում վնասարար, ահաբեկչական կազմակերպության» նպատակները։ Յագոդան չբացահայտեց, քանի որ «ձախ օպորտունիստ էր և ազգի թշնամի», իսկ Բերիայի անգործությունը պարզելու և նրան պատժելու նպատակով Ստալինը պլաններ էր կազմել։[39] Ստալինի հոդվածներ է հրատարակում «պրավդա» թերթում, կոչ անելով համախմբվել Կոմունիստական կուսակցության շուրջը, զգոն լինել, շնորհակալություն է հայտնում բժիշկների գործի բացահայտման վերաբերյալ թերթի խմբագրություն ուղղված բազմաթիվ շնորհավորանք–նամակների համար։ «Պրավդա» թերթի յուրաքանչյուր համարում մինչ փետրվարի 27–ը մարդասպանների, լրտեսների, վնասարարների, ժողովուրդնրի թշնամիների և բուրժուա ազգայնականների վերաբերյալ հոդվածներ են լույս տեսնում։ Քաղաքական առաջատար թերթի և ոչ մի համար առանց աչալրջության և ժողովրդի թշնամիների մասին հիշեցումների լույս չի տեսնում։ Եժովյան ռեպրեսիայի ժամանակների նման համատարած և նպատակամղված լրտեսամանիա է ներարկվում։

Փետրվարի 17 –ին «Իզվեստիա» թերթը հաղորդում է գեներալ Կասինկինի «անժամանակ» մահվան մասին, որը ղեկավարում էր Ստալինի անվտանգության համար պատասխանատու Կրեմլի պարետային ծառայությունը։

Փետրվարի 17–ին Ստալինը ընդունում է Հնդկաստանի հյուպատոս Կ․ Մենոնին։ Նրա հետ երկարատև զրույցի ընթացքում Ստալինը նոթատետրում գայլեր էր նկարում և պարզապես, իր նկարները մեկնաբանելով նկատում է, որ գյուղացիները խելացի են վարվում, որ կատաղած գայլերին ոչնչացնում են։ Ստալինը մտածում էր Քաղբյուրոյի կատաղած գայլերի մասին։[40]

Այդ օրը Լև Մեխլիսի հուղարկավորությունն էր։ Նա միակ մարդն էր Կենտկոմում, որը կարող էր ասել․

Aquote1.png Ես եմ հարթել Ստալինի իշխանության գաղափարախոսական ուղին՝ Լենինի հին գվարդիայի բոլոր դիակների վրայով, ես էլ նրան դարձրել եմ հզոր առաջնորդ և բոլոր գիտությունների հանճարեղ պարագլուխ։ Aquote2.png

Ստալինի շնորհիվ «Պրավդա» թերթի խմբագիր Մեխլիսը գլխավոր խմբագիր դարձավ, «խոշոր մաքրումից» հետո՝ Կենտկոմի անդամ, իսկ պատերազմի ժամանակ Կարմիր բանակի Գլխավոր քաղվարչության պետ՝ գեներա–գնդապետի կոչմամբ, պատերազմի ավարտից հետո՝ Պետական հսկողության մինիստր։ Սակայն «սիոնիստների գործից» և «բժիշկների գործից» հետո Ստալինը կարևորեց նրա հրեա լինելը․ եթե հրեա է, ուրեմն սիոնիստ է, եթե սիոնիստ է, ուրեմն սիոնիստ բժիշկների հանձնարարական տվողը կարող էր լինել։ Մինչև բժիշկների դատը լինելը Ստալինը Մեխլիսին գործուղման է ուղարկում Սարատով, որտեղ նրան առանց վկաների բանտարկում են, տեղափոխում Մոսկվայի Լեֆորտովյան բանտ, որի հիվանդանոցում անհաժեշտ վկայություններ տալուց հետո 1953 թ․ փետրվարի 13–ին մահանում է։[41]

Ստալինն իր իրական մտադրությունները թաքցնելու մեծ վարպետ էր, նաև վիրտուոզ դերասան էր։ Նախ շահում էր իր ընտրած զոհի վստահությունը, ապա հանկարծակի շշմեցնող հարված էր հասցնում․ այս կանոնով առաջնորդվում էր և՛ ներքին, և՛ արտաքին քաղաքականության հարցերում։ Մի առանձնահատուկ բան հորինելով քողարկում էր մտածված հարվածը։

Այդպես, 1953 թ․ փետրվարի 28–ին Կունցևոյի ամառանոցում ճաշկերույթի ժամանակ Բերիային իր ճանապարհից հեռացնելու մտադրությունը քողարկելով նրան սեղանի թամադա առաջադրեց․ կովկասյան սովորույթի համաձայն քանի դեռ Բերիան թամադա է, նա կարող է ղեկավարել անգամ Ստալինին, հենց իր տանը։ Ստալինը չէր կարող ենթադրել, որ կարող է խաբնվել և առավել ևս, որ դա կդառնար իր կյանքի վերջին ճաշկերույթը։

Մահը[խմբագրել]

Մարտի 1–ի համարում կանանց միջազգային օրվա՝ մարտի 8–ի ԽՄԿԿ Կենտկոմի որոշումն է և կրկին լրտեսների, մարդասպանների, խորհրդային ժողովուրդների թաքնված թշնամիների մասին հիշեցումներ։ Իսկ հաջորդ և մյուս բոլոր համարներում, նույնիսկ քաղաքական բաժիններում Պրավդան դադարում է ազգի թշնամիների մասին որևէ նյութ տպագրել։

Քաղաքական հեղաշրջում էր իրականացվել Բերիա, Մալենկով, Խրուշչով և Բուլգանին քառյակի կողմից, որոնք մինչև լույս Ստալինի Կունցևոյի ամառանոցում ճաշկերույթի էին։ Պրավդա թերթում 1953 թ․ մարտի 4–ին Պետական հաղորդագրության մեջ ասվում էր․

Aquote1.png ․․․ընկեր Ստալինի ծանր հիվանդությունը կհանգեցնի նրա ղեկավարության համեմատաբար երկարատև չմասնակցության Aquote2.png


Հետաքրքիր է իմանալ[խմբագրել]

Թևավոր խոսքեր և դարձվածքներ[խմբագրել]

  • Որպես կանոն այս խոսքերը վերագրվում են Ստալինին․
Aquote1.png Կա մարդ՝ կա խնդիր, մարդը չկա՝ չկա և խնդիրը
ռուս.՝ Есть человек — есть проблема, нет человека — нет проблемы
Aquote2.png

Սակայն որևէ վկայություն չկա այն մասին, որ նա ասել է այս խոսքերը։ Այս խոսքերը Անատոլի Նաումովիչ Ռիբակովի (1911 — 1998) «Արբատի երեխաները» (1987թ․) վեպից են։ Այդպես է ասում Վ․ Ի․ Ստալինը 1918թՑարիցինում գնդակահարությունների մասին։ «Մահը լուծում է բոլոր խնդիրները։ Մարդը չկա, չկա և խնդիրը։» Հետագայում, Ա․ Ռիբակովը գրել է․

Aquote1.png Այս դարձվածքը հնարավոր է ինչ–որ մեկից լսել եմ, հնարավոր է ինքս եմ հորինել։ Այդպիսին էր ստալինյան սկզբունքը։ Ես պարզապես այն հակիրճ ձևակերպել եմ։[42]
Ա․ Ն․ Ռիբակով «Վեպ–հիշողություն», 1997թ
Aquote2.png
  • Առաջատար կոմբայնավարների խորհրդակցության ժամանակ (1935թ․ դեկտեմբերի 1) ելույթ ունեցողներից մեկը՝ Ա․ Գ․ Տիլբան ասել է․
Aquote1.png Թեկուզ և ես կուլակի որդի եմ, բայց ես ազնվորեն կպայքարեմ բանվորների և գյուղացիների շահերի համար։ Aquote2.png

Ի պատասխան հնչել է Ստալինի հետագայում թևավոր դարձած խոսքերը․

Aquote1.png Որդին հոր համար պատասխանատվություն չի կրում։
ռուս.՝ Сын за отца не отвечает Ի․ Վ․ Ստալին
Aquote2.png

Այս խոսքերը լայնորեն լուսաբանվել են խորհրդային թերթերում, չնայած հետագա բռնաճնշումներով գործնականում հակառակն է հաստատվել։ [42]

Ֆիլմագրություն[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Կունցևոյի ամառանոց

Գրականություն[խմբագրել]

Ա․ Ավտորխանով А.Авторханов. Загадка смерти Сталина Новый мир. 1991. No5. էջ 194-233.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Record #118642499 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է դեկտեմբերի 10-ին 2014:
  2. 2,0 2,1 2,2 Կալիֆորնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Դանիել Ռանկուր-Լեֆերիեր «Ստալինի հոգեկան աշխարհը», Պրոգրաս ակադեմիա, 1996թ, ք․ Մոսկվա, էջ 12
  3. Ի․ Կիտաև, Լ․ Մոշկով, Ա․ Չերնև Ե՞րբ է ծնվել Ի․ Ստալինը Իզվեստիա թերթ, 1990թ, № 11
  4. Գեորգի Չերնյավսկի Երբ է իսկապես ծնվել Ստալինը և ինչու է դա այդքան կարևոր, Կասկադ, № 210, 26.03.2004
  5. 5,0 5,1 5,2 Սվյատոսլավ Ռիբաս «Ստալին», 2-րդ հրատարակություն, ք․ Մոսկվա, Մոլոդայա գվարդիա հրատարակչություն, 2010թ, էջ 11
  6. Lasswell H. D. Psychopathology and politics: A new edition with afterthoughts by the author. N.Y., 1960. P. 74
  7. Կալիֆորնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Դանիել Ռանկուր-Լեֆերիեր «Ստալինի հոգեկան աշխարհը», Պրոգրաս ակադեմիա, 1996թ, ք․ Մոսկվա, էջ 74
  8. 8,0 8,1 8,2 Даниель Ранкур-Лаферриер / «Психика Сталина» / Програсс-академия. 1996 г. Москва, Стр. 68
  9. Iremaschuiili J. Stalin und die Tragodie Georgiens: Erinnerungen. В., 1932. P. 10-12
  10. Barmine A. One who survived: The life story of a Russian under the Soviets. N.Y., 1945. P. 262
  11. Antonov-Ovsiyenko A. The time of Stalin: Portrait of a tyranny. N.Y., 1983. P. 233—234
  12. Даниель Ранкур-Лаферриер / «Психика Сталина» / Програсс-академия. 1996 г. Москва, Стр. 12
  13. Аллилуева С. Только один год. N.Y.: Harper & Row Publishers, 1969. С. 360
  14. Davrichewy J. Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979. P. 36-37
  15. 15,0 15,1 Рыбас С. Ю. Сталин. — 2-е изд. — М.: Молодая гвардия. 2010. — стр. 10
  16. Аллилуева С. Двадцать писем к другу. N.Y.: Harper & Row, 1967. P. 145
  17. Davrichewy J. Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979.
  18. Iremaschuiili J. Stalin und die Tragodie Georgiens: Erinnerungen. В., 1932. p. 10-12, 28
  19. Allilueva S. Only one year. N.Y., 1969., P. 360
  20. Allilueva S. Twenty letters to a friend. N.Y., 1967., P. 153
  21. Davrlchewy J. Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. P., 1979., P. 34
  22. Сталин И. В. Сочинения. Т. 13, М, Государственное издательство политической литературы, 1951 г, с. 113
  23. Ստալինի կյանքի և մահվան գաղտնիքները
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 Семанов С. Н., Кардашов В. И. Иосиф Сталин, жизнь и наследие. — М: Новатор, 1997
  25. Беседа Сталина с писателем Эмилем Людвигом // Огонёк, № 23, 1932
  26. Կաղապար:Google books
  27. Всемирный биографический энциклопедический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998
  28. Лев Балаян. Сталин и Хрущёв. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2009 г
  29. А. А. Чернобаев. Сталин Иосиф Виссарионович / Политические деятели России 1917 г. Биографический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1993 г., 432 стр.
  30. 30,0 30,1 СТАЛИН
  31. The young revolutionary / Joseph Stalin // Encyclopedia Britannica.
  32. Այդ ժամանակ Ֆինլանդիան մտնում էր Ռուսական կայսրության կազմի մեջ:
  33. Рыбас С. Ю. Сталин. — 2-е изд. — М.: Молодая гвардия. 2010. — с. 29. (Серия: Жизнь замечательных людей)
  34. Edvard Radzinsky. Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia’s Secret Archives, Anchor, (1997) ISBN 0-385-47954-9, p. 61
  35. СТАЛИН
  36. 100 великих россиян (7)
  37. Похлёбкин В. В. Великий псевдоним.(չաշխատող հղում — պատմությունկրկնօրինակ) — М.: ТОО «ЮДИТ», КП «Алтай», — 1996, 158 с.
  38. Вильям Васильевич Похлебкин «Как случилось, что И. В. Джугашвили избрал себе псевдоним „Сталин“?»
  39. 39,0 39,1 А.Авторханов. Загадка смерти Сталина[1] Новый мир. 1991. No5. С. 194-233.
  40. К. Menon. The Flying Troika. London. 1963, р.29.
  41. Victor Alexandrov. The Kremlin, р. 325
  42. 42,0 42,1 Հանրագիտարանային բառարան թևավոր խոսքերի և արտահայտությունների հեղինակ–կազմող Վադիմ Սերով
Commons-logo.svg