Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուշադրություն․ հոդվածը կամ հոդվածի բաժինը փոխադրված է Հայկական սովետական հանրագիտարան-ից և կարող է շարադրված լինել խորհրդային գաղափարախոսության տեսանկյունից
Այս հոդվածը վերաբերվում է «ՈւԽՍՀ» եզրույթին. չշփոթել «ՈւզԽՍՀ» (Ուզբեկական ԽՍՀ) եզրույթի հետ:
Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն
Українська Радянська Соціалістична Республіка
 Ռուսական կայսրություն 1917 Ուկրաինա 
Flag of Ukrainian SSR.svg USSR Emblem 1936.png
Քարտեզ

Soviet Union - Ukraine.svg
(1954 թ.)

Քարտեզ2

Europe location UkrSSR 1922.png
(1922 թ.)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Կիև
Մակերես 603,700 կմ2(1989 թ.)
Բնակչություն 51,706,746 (1989 թ.)
Լեզու ռուսերեն, ուկրաիներեն
Ազգություն ուկրաինացիներ, ռուսներ, հրեաներ և ուրիշներ
Հիմն Державний гімн Української Радянської Соціалістичної Республіки  (Ukrainian)
Derzhavnyy himn Ukrayins'koyi Radyans'koyi
Sotsialistychnoyi Respubliky
  (transliteration)
National Anthem of the Ukrainian Soviet Socialist Republic

Արժույթ ԽՍՀՄ ռուբլի

Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն (Ուկրաինական ԽՍՀ, ՈՒԽՍՀ, Խորհրդային Ուկրաինա), գտնվել է ԽՍՀՄ եվրոպական մասի հարավարևմուտքում։ Սահմանակցել է արևմուտքում Լեհաստանին և Չեխոսլովակիային, հարավ-արևմուտքում՝ Հունգարիային և Ռումինիային։ Հարավում ողողվում էր Սև և Ազովի ծովերի ջրերով։ Տարածքը 603,7 հազար կմ քառակուսի է։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կիևը․ գլխավոր հրապարակ

Բնակչությունը 50681 հազար մարդ (1984)։ Ազգության կազմը (1979-ի մարդահամարով) ուկրաինացիներ՝ 36489, ռուսներ՝ 10472, հրեաներ՝ 634, բելառուսներ՝ 406, մոլդավացիներ՝ 294, լեհեր՝ 258, բուլղարացիներ՝ 238 և այլք։ Միջին խտությունը՝ 1 կմ քառակուսի վրա 83,6 մարդ (1983)։ Մայրաքաղաքը՝ Կիև (2411 հազար մարդ)։ Խոշոր քաղաքները. Խարկով (1536), Դնեպրոպետրովսկ (1140), Օդեսա (1113), Դոնեցկ (1064), Զապորոժիե (844), Լվով (728), Կրիվոյ ռոգ (680), ժդանով (520), Վորոշիլովգրադ (485), Նիկոլաև (474), Մակեևկա (446), Վիննիցա (350), Դոռլովկա (339), Խերսոն (337), Սևաստոպոլ (328), Աիմֆերոպոլ (324, բոլորը 1 հունվարի, 1984)։ Կառուցվել են նոր քաղաքներ․ Սևերոդոնեցկը (120 հազար), Նովայա Կախովկան (58 հազար), Նովովոլինսկը, Վատուտինոն և ուրիշներ։

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխավոր նավահանգիստ․ Օդեսսա

Վարչականորեն ՈւԽՍՀ բաժանված էր 25 մարզի։ Միավորված է Դոնեց-Մերձդնեպրյան, Հարավ-Արևմտյան, Հարավային տնտեսական շրջաններում։ Հանրապետությունն ունի 479 շրջան, 417 քաղաք, 908 քտա։ Խորհրդային վարչակարգը երկրում հաստատվել է 1917-ի նոյեմբեր 1918-ի հունվարին։ ՈւԽՍՀ կազմավորվել է 1917-ի դեկտեմբերին 12(25)-ին։ 1922-ի դեկտեմբերի 30-ին ՈւԽՍՀ մտել է ԽՍՀՄ կազմի մեջ։ 1939-ի նոյեմբերին ՈւԽՍՀ-ին վերամիավորվեց Արևմտյան Ուկրաինան։ 1940-ի օգոստոսի 2-ին ՈւԽՍՀ կազմ մտան Բեսարաբիայի մի շարք գավառներ և Հյուսիսային Բուկովինան։

Արդյունաբերական հեղափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությամբ իրականացված ինդուստրացման, գյուղատնտեսական կոլեկտիվացման և կուլտուրական հեղափոխության շնորհիվ ՈւԽՍՀ-ում հիմնականում կառուցվեց սոցիալիստական հասարակարգ։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գերմանա-ֆաշիստական զորքերը օկուպացրել են Ուկրաինան (1941—44)։ Ծավալվել է պարտիզանական շարժում։ Մինչև 1943-ի աշուն սովետական զորքերն ազատագրեցին Ձախակողմյան Ուկրաինան, 1944-ի հոկտեմբերին՝ ողջ հանրապետությունը։ 1945-ի հունիսին Անդրկարպատյան Ուկրաինան վերամիավորվեց ՈւԽՍՀ-ի հետ։ 1954-ին նրա կազմի մեջ մտավ Ղրիմը։ 1945-ին ՈւԽՍՀ դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։ 1983-ի հունվարի 1-ին Ուկրաինայի կոմկուսի շարքերում կար 2936404 կուսանդամ և 101577 թեկնածու, ՈւԼԿԵՄ շարքերում՝ 6,7 միլիոն կոմերիտական։ Հանրապետությունում կա 25,34 միլիոն արհմիութենական։ ՈւԽՍՀ ժողովուրդները, ԽՍՀՄ բոլոր ժողովուրդների հետ միասին, ետպատերազմյան հնգամյակներում հասել են զգալի հաջողությունների կոմունիստական հասարակարգի կառուցման գործում։ ՈւԱԱՀ պարգևատրվել է Լենինի 2 (1954, 1958), Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1967) և ժողովուրդների բարեկամության (1972) շքանշաններով։ Աոցիալիստական շինարարության տարիներին ՈւԽՍՀ դարձել է բարձր զարգացած ինդուստրիալ-ագրարային հանրապետություն, զարգացած տնտեսական կապեր ունի ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների հետ։ 1980-ին նրա արդյունաբերության արտադրանքի ծավալը գերազանցել է 1940 թվականին մակարդակը 14, 1913-ինը՝ 104 անգամ։

Հանրապետության արդյունաբերությունը հենվում է հզոր վառելիքաէներգետիկ բազայի վրա, հատկապես Դոնբասի քարածուխը, ինչպես նաև բնական գազն ու նավթը։ Խոշորագույններից են Ուգլեգորսկի, Զապորոժիեի, Կրիվոյ ռոգի II, Բուրշտինսկի, Զմիևկայի, Զուևոյի, Մերձդնեպրյան, Վորոշիլովգրադի, Ատարոբեշևի ջերմակայանները։ Դնեպրի վրա ստեղծված է հէկերի կասկադ։ 1977-ից հոսանք է տալիս Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ը, կառուցվում են (1983) Հարավ-Ուկրաինական, Խմելնիցկիի, Զապորոժիեի են ԱԷԿ-ները։ ՈւԽՍՀ ունի հզոր սև մետալուրգիա (Դոնցեկ-Մերձդնեպրյան շրջան)։ Գունավոր մետալուրգիան արտադրում է թեթև մետաղներ, սնդիկ։ Հատկապես զարգացած է ծանր, էներգետիկ, տրանսպորտային մեքենաշինությունը, տրակտորների և գյուղատնտ․ մեքենաների, սարքերի արտադրությունը (Նովոկրամոտորսկի և ժդանովի ծանր մեքենաշինական, Խարկովի տրակտորի և «էլեկտրոտյաժմաշ», Վորոշիլովգրադի ջերմաքարշաշինական, Գոռլովկայի լեռնաարդյունահանման սարքերի են)։ Քիմիական արդյունաբերությունը թողարկում է հանքային պարարտանյութեր, " քիմիական թելեր, սինթետիկ խեժեր, պլաստմասաներ, ներկեր, ռետինե իրեր ևն։ Զարգացած են սննդի և թեթև արդյունաբերությունները։ Զարգանում է մանրէաբանական սինթեզի արդյունաբերությունը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքը 1980-ին 1940-ի համեմատությամբ աճել է 2,1 անգամ։ 1980-ին գյուղատնտեսության մեջ աշխատում էր 408,8 հազար տրակտոր (1940-ին՝ 94,6 հազար), 89,9 հազար կոմբայն (33,4 հազար), 230,8 հազար բեռնատար ավտոմեքենա (54,9 հազար)։

ВДНХ. Павильон №58 («Украина»).jpg

ՈւԽՍՀ գյուղատնտեսական հողերը 42,1 միլիոն հեկտար էին (տարածքի 70%֊ը), այդ թվում ցանքերը՝ 33,3 միլիոն հեկտար, խոտհարքները՝ 2,1 միլիոն հեկտար, արոտավայրերը՝ 4,6 միլիոն հեկտար (1983)։ Ոռոգելի հողատարածությունը 1980-ին 2014 հազար հեկտար էր։ Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի մեջ դաշտավարության բաժինը 45% է, անասնապահությանը՝ 55% ։ Զգալիորեն աճել է պտղատու այգեգործությունը և խաղողագործությունը։ Չորացված հողերը 1980-ին կազմել են 2539 հազար հեկտար։ Կարեոր տեղ է գրավում դեղաբույսերի և եթերայուղային կուլտուրաների մշակությունը։ Անասնապահությունից հատկապես զարգացած է տավարաբուծությունը։

Արդյունաբերական կենտրոնների շուրջ ստեղծվել են անասնապահական համալիրներ, հատկապես միս և ձու արտադրող ձեռնարկություններ։ Տրանսպորտի հիմնական տեսակը երկաթուղայինն է (1980-ին 22,55 հազար կւ)։ Ուկրաինայի ծովային նավահանգիստներ Օդեսայի, Նիկոլաեի, Իլյիչովսկի, ժդանովի, Խերսոնի միշոցով իրականացվում են ԽՍՀՄ ծովային առետրական կապերը։ Գետային նավարկելի ուղիների ընդհանուր երկարությունը 4,9 հազար կւէ է (1980), ավտոճանապարհներինը՝ 209,8 հզ․ կւէ, այդ թվում կոշտ ծածկով՝ 165,7 հզ․ կւէ։ Զարգացած է օդային տրանսպորտը։ ՈւԽՍՀ-ով են անցնում խողովակաշարեր, որոնցով հանրապետությունը կապվում է Հյուսիսային Կովկասի, Պովոլժիեի, Ուրալի հետ։ Հանրապետության տարածքով է անցնում «Դրուժբա նավթատար խողովակաշարը» (690 կւ)։ Բնակչության կենսամակարդակը անընդհատ բարձրանում է։ 1980-ին, 1970-ի համեմատությամբ, ազգության եկամուտն աճել է 1,5, մանրածախ առետուրը՝ 14, մեկ շնչի հաշվով՝ 8,6, ավանդների գումարը խնայդրամարկղներում՝ 360 անգամ (1940-ի համեմատությամբ)։ 1980-ի վերշին քաղաքների բնակֆոնդը կազմել է 441, 1 միլիոն г/2։ 1897-ի մարդահամարով 9—49 տարեկանների 27,9%֊ն էր գրագետ (1939-ին՝ 88,2, 1979-ին՝ 99,9%-ը)։ 1914—15 ուս․ տարում Ուկրաինայում կար 26,1 հազար դպրոց (2,6 միլիոն սովորող), 577 միջնակարգ, 88 միջնակարգ մասնագիտական, 27 բարձրագույն ուսումնական հաստատություն։

Կրթություն և գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո ստեղծվեցին ազգային լեզվով ուսուցման դպրոցներ։ 1980-ին նախադպրոցական հաստատություններում դաստիարակվում էր 2444 հազար երեխա։ 1982—83 ուս․ տարում 22,5 հազար հանրակրթական դպրոցում սովորում էր 7,4 միլիոն աշակերտ, 1112 պրոֆտեխ․ ուսումնարաններում՝ 642,5 հազար, 728 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունում՝ 795,4 հազար սովորող, 146 բուհերում՝ 884,9 հզ․ ուսանող։ ՈւԽՍՀ ԳԱ ցանցում և բուհերում 1980-ին կար 195,8 հազար գիտաշխատող։ Զգալի զարգացում են ստացել մշակութային հիմնարկները։ 1982-ին գործում էր 84 թատրոն, 27,7 հազար կինոսարքավորում, 26,1 հազար, ակումբային հիմնարկ։ Խոշորագույն գրադարաններն են․ ՍՍԿԿ անվան Ուկր․ ՍՍՀ պետական գրադարանը (հիմնվել է 1866-ին, 1729,1 հազար կտոր գիրք և ամսագիր), ՈԻԽՍՀ ԳԱ կենտրոնական գիտական գրադարանը (ավելի քան 6 միլիոն կտոր գիրք-ամսագիր)։ 1982-ին եղել է 26,1 հազար մասսայական գրադարան (393,8 միլիոն կտոր գրականություն) և 168 թանգարան։ 1982-ին լույս է տեսել 8239 անուն գիրք ու գրքույկ՝ 144,8 միլիոն տպաքանակով (1940-ից 3 անգամ ավելի)։ Թողարկվել է 199 ամսագիր՝ 185,0 միլիոն տարեկան տպաքանակով, 1778 թերթ՝ 22682 հազար միաժամանակյա տպաքանակով (տարեկան տպաքանակն՝ 4325 միլիոն օրինակ)։ Գրքերը, հանդեսներն ու թերթերը լույս են տեսնում ուկրաիներեն (ավելի քան 2/3-ը), ռուսերեն, մոլդավերեն, ինչպես նաև մի քանի օտար լեզուներով։ Ուկրաինայի ռադիոհեռագրական գործակալությունը և գրապալատը գործում են 1922-ից, Կիևում։ Առաջին ռադիոհաղորդումները տրվել են 1924-ին, Խարկովում։ Ներկայումս հաղորդումները արվում են ուկրաիներեն, ռուսերեն, մոլդովերեն, հունգարերեն, գերմաներեն, անգլերեն։ 1951-ին շարք է մտել Կիևի հեոուսաակենտրոնը։ 1983-ի հունվարի 1-ին հանրապետությունում եղել են 3843 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 644,2 հազար մահճակալով (1940-ին 2498 հիվանդանոց՝ 157,6 հազար մահճակալով), որտեղ աշխատել են 194,2 հազար բժիշկ ե 511,1 հազար միջին բուժանձնակազմ (1940-ին 35,3 հազար բժիշկ և 100,8 հազար միջին բուժանձնակազմ)։ ճանաչված են Ղրիմի հիվանդանոցի ափի, Օդեսայի կուրորտային շրջանի, Եվպատորիայի, Սակիի, Տրուսկավեցի և այլ աոողջարանները։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 715 CC-BY-SA-icon-80x15.png