Վահրամ Ալազան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Վահրամ Ալազան
հայ․՝ Վահրամ Ալազան
Ծննդյան անուն Վահրամ Մարտիրոսի Գաբուզյան
Ծնվել է մայիսի 6, 1903({{padleft:1903|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:6|2|0}})
Ծննդավայր Վան, Վան, Թուրքիա
Վախճանվել է մայիսի 17, 1966({{padleft:1966|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:17|2|0}}) (63 տարեկանում)
Վախճանի վայր Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Մասնագիտություն բանաստեղծ, գրող, խմբագիր և արձակագիր
Լեզու հայերեն
Ազգություն հայ
Քաղաքացիություն Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg ԽՍՀՄ
Անդամակցություն Հայաստանի գրողների միություն
Պարգևներ
«Պատվո նշան» շքանշան
Վահրամ Ալազան Վիքիդարանում

Վահրամ Ալազան (Վահրամ Մարտիրոսի Գաբուզյան, նաև՝ Գարբուզյան, 1903, մայիսի 6 (նոր տոմարով՝ մայիսի 19) Վան -1966, մայիսի 17, Երևան), հայ բանաստեղծ-արձակագիր, գրական-հասարակական գործիչ է, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վահրամ Ալազանը (Գաբուզյան) ծնվել է 1903 թվականին Վասպուրական աշխարհի Վան քաղաքում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Արարք թաղամասի ծխական դպրոցում։

Ալազանն անձամբ է տեսել ու ապրել հայոց ցեղասպանության ողբերգությունը, և ընտանիքի հետ ապաստան գտել Երևանում, որտեղ ուսմանը զուգընթաց, մասնագիտացել է գրաշարության մեջ։

1918 թվականին Վահրամը «Ուրարտու» տպարանում աշխատում է որպես գրաշար-բանվոր, 1921 թվականին «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում՝ գրաշար։ Վ. Գաբուզյան ստորագրությամբ տպագրվում է նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ «Կարմիր հաղթանակը»։ Այնուհետև մամուլում՝ լույս են տեսնում նրա բանաստեղծությունները, պոեմները, պատմվածքներն ու ակնարկները, այս անգամ արդեն «Ալազան» ստորագրությամբ։ 1922 թվականին հրատարակվում է գրողի անդրանիկ գիրքը՝ «Տարիների խաղը» պոեմը։ Այս տարիներին Ալազանն ակտիվորեն մասնակցում է գրական ու քաղաքական կյանքին։ Եղել է «Ավանգարդ» թերթի հիմնադիրներից մեկը (1922), «Տպագրական բանվոր» բազմատիրաժ լրագրի խմբագիրը (1922-1930), Հայաստանի պրոլետգրողների ասոցիացիայի նախագահ (1923-1932), Հայաստանի և Անդրֆեդերացիայի կենտգործկոմների անդամ (1923-1936), Հայաստանի գրողների միության վարչության առաջին քարտուղարը (1933-1936), «Գրական թերթի» խմբագիրը (1932-1936)։ Վահրամ Ալազանին բախտ է վիճակվել մասնակցելու 1935 թվականին Փարիզում տեղի ունեցած մշակույթի պաշտպանության միջազգային առաջին կոնգրեսին։ 1936 թ. տրոցկիստ, նացիոնալիստ, հակահեղափոխական, Բերիայի դեմ մահափորձ կազմակերպող խմբի անդամ և նմանատիպ այլ անհիմն մեղադրանքների հիման վրա դատապարտվում է 10 տարվա ազատազրկման։ 1946 թ. պատժաչափը Սովետական Միության մոտ տասնյակ բանտերում կրելուց հետո վերադառնում է հայրենիք։ Սակայն որպես նախկին քաղաքական բանտարկյալ, նրան թույլ չեն տալիս ապրել Երևանում և աքսորում են Աշտարակ։ Այստեղ Ալազանը, անկախ իր կարգավիճակի ու անտանելի պայմաններից, կարողանում է հիմնել Պերճ Պրոշյանի տուն-թանգարանը։ 1949 թ. վերոնշյալ անհիմն մեղադրանքներով, այս անգամ արդեն ցմահ, աքսորում են Սիբիր։ 1954 թ. լիովին արդարացվելուց հետո վերադարձել է հայրենիք, սակայն բանտերում և աքսորներում կրած տառապանքներն անհետևանք չեն մնում։ 10 տարի (1956-1966) մինչև մահ կաթվածահար գամված է եղել անկողնուն։ Ծանր հիվանդության տարիներին նա իր մեջ կարողացել է ուժ գտնել և իր կյանքի տառապալից ուղին թելադրել թղթին ու հանձնել պատմությանը։ Հետմահու, 1990 թ. տպագրվել է «Տառապանքի ուղիներում» գիրքը, որտեղ հեղինակը ներկայացրել է ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակաշրջանի դաժան մթնոլորտը։ Գիրքը հարուստ է 1930-1940-ական թթ. բանտային ռեժիմի մասին եղած փաստագրական առատ նյութով։ Վահրամ Ալազանը մահացել է 1966 թ.մայիսի 17-ին, թաղված է քաղաքային պանթեոնում։

Ռուսերեն լույս են տեսել նրա «Բանաստեղծի սիրտը» և «Հյուսիսային աստղ» գրքերը[1]։

Ստեղծագործական աշխատանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վահրամ Ալազանի հուշատախտակը Երևանում

Ալազանը հետևելով Եղիշե Չարենցի հայտնի պատգամին՝ «թե ուզում ես երգըդ լսեն, ժամանակի շունչը դարձիր», արձագանքում է ժամանակի ոգուն, ժողովրդի կյանքին, օրվա հուզող ու հրատապ հարցերին։ Տարբեր տարիների իր բազմաժանր ստեղծագործություններում Ալազանն անդրադարձել է ժամանակի ամենահիմնական երևույթներին՝ սկսած ազատության համար պայքարի հերոսական դրվագներից, նոր մշակույթ ստեղծելու ծրագրային խնդիրներից մինչև Հայրենական մեծ պատերազմը և ետպատերազմյան խաղաղ շինարարությունը։

Ալազանի «Մաքառումներ» (1933), «Բանաստեղծի սիրտը» (1954), «Հորիզոններ» (1957) գրքերում ամփոփված ստեղծագործությունները լավագույն նմուշներ են հայ չափածոյի մեջ։

1934 թվականին հրատարակվում է Ալազանի «Վաթսուներորդ հորիզոնում» վեպը, որը հայ արձակի լավագույն նմուշներից է։

«Հյուսիսային աստղ» ստեղծագործությունը պատկերում է հյուսիսում գտնվող ապակու գործարանի բանվորության հերոսական աշխատանքը։ «Հյուսիսային աստղ» վեպն անթերի գործ է և թարգմանվել է ռուսերեն։

Վ. Ալազանը հեղինակ է նաև բազմաթիվ քաղաքական-հրապարակախոսական, գրաքննադատական արժեքավոր հոդվածների։ Նա Վ. Նորենցի հետ կազմել, խմբագրել, հրատարակել է Մ. Մեծարենցի երկերի լիակատար ժողովածուն, «Արևմտահայ բանաստեղծներ» հատընտիրը, Պետրոս Դուրյանի «Տաղերը»։

Գրական անունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրական գործունեության առաջին տարիներին ստորագրել է Հորձանք և Վ. Անողոք ծածկանուններով։ Հետո հարմար գրական անուն որոնելիս՝ մտաբերել է տարիներ առաջ ընթերցած Գևորգ Բաշինջաղյանի «Ալազանի դաշտավայրում» խորագրով հոդվածը։ Նրան դուր է եկել Ալազան անունը, որը դարձել է նրա գրական անունը։

Ծածկանուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի իր Վահրամ Ալազան գրական անունից՝ օգտագործել է հետևյալ ծածկանունները՝ Ա., Ա. Ն., Ա. Նակ., Վ. Ան., Արտ., Վ. Արտ., Ալազան, Ալ-Զար, Վ. Անողոք, Ա. Բանվոր, Բանվոր Վ. Ա., Բանվոր Վ. Ան., Վ. Անողոք Բանվոր, «Գրական դիրքերում»-ի խմբագրություն, Գրաշար Ալազան, Գրաշար Վ., Գրաշար Վ. Անողոք, Լ. Տ., Մ. Մ., Ս., Ս. Ս., Ավ. Սարգսյան, Վ. Ա., Վահրամ-Անողոք, S., Алазан, Alazan[2]:

Մեջբերումներ Ալազանի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

"...Ալազանը մոտենում է ինձ, ձեռքս սեղմում, հավանության խոսքեր ասում... Աստված իմ, ինչ երջանկություն էր դա... Իմ արդեն բավական երկար գրական ճանապարհին ես հավանության շատ խոսքեր ու արտահայտություններ եմ լսել ու տեսել, սակայն երևի ոչ մի անգամ այդպիսի հրճվանքի և երանության պահեր չեմ ունեցել, ինչպես այդ օրը: Ընկերուհիներիս հետ փողոցներով անցնելիս երազում էի, որ հանդիպի Ալազանը, բարևի ինձ, և ընկերուհիներս տեսնեն, որ ես ծանոթ եմ նրան, որ նա ինձ գիտե, ճանաչում է..."։ Սիլվա Կապուտիկյան"Գրական թերթ", 18 մայիսի 1973։ "Մեր պայծառ Ալազանին՝ իմ գրական թոթովանքների առաջին հովանավորին և խրախուսողին, սիրով և երախտագիտությամբ"։ Սիլվա Կապուտիկյան, "Սրտաբաց զրույց", 11.04.55 թ. Վահրամ Ալազանը պատկանում է այն գրողների թվին, որոնք չեն մոռացվում և որպես մարդ և որպես ստեղծագործող ապրում են բոլորի հետ։ Սիլվա Կապուտիկյան Վահրամ Ալազանի բանաստեղծություններից շատերը վերածվել են երգերի, որոնք տարածվել են ժողովրդի մեջ և մասսայականություն են վայելում։ Հրանտ Թամրազյան "Անձնական մեծ հմայքի և ազնվության տեր այս մարդը կուլտուրայի անխոնջ մշակ էր, նաև գրական գործիչ, փայլուն ժուռնալիստ...: Աշխույժ ու բովանդակալից էր նրա ղեկավարած գրական աշխարհը: Հավաքույթներ, բանավեճեր, առանձին գործերի քննարկումներ, գրական մեծ ասուլիս: Ու միշտ լեփ-լեցուն դահլիճ, ուր շքեղ ու վեհափառ շողշողում էին...ժամանակի բոլոր մեծերն ու լուսամիտները..." Աղավնի, "Գրական թերթ", 18 մայիսի 1973։

Վ. Ալազանի երկերի մատենագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ալազան Վ., Տարիների խաղը, Երևան, 1922, 16 էջ։
  • Ալազան Վ., Հրաբխապոեզիա. Ժայթքում առաջին, Երևան, 1923, 31 էջ։
  • Ալազան Վ., Աշխատանքային, Երևան, 1924, 85 էջ։
  • Ալազան Վ., Գյուղի գիշերը, Երևան, 1925, 22 էջ։
  • Ալազան Վ., Օրիորդ Օլգա, Երևան, 1925, 16 էջ։
  • Ալազան Վ., Պոեմ գյուղի մասին, Թիֆլիս, 1926, 35 էջ։
  • Ալազան Վ., Դասալիքը (պատմվածք), Երևան, 1927, 120 էջ։
  • Ալազան Վ., Քսանվեցը, Երևան, Պետհրատ, 1928, 63 էջ։
  • Ալազան Վ., Ճանապարհին (վեպ), Երևան, Պետհրատ, 1929, 114 էջ։
  • Ալազան Վ., Պատմվածքներ, Վաղարշապատ, 1929, 54 էջ։
  • Ալազան Վ., Երգեր կառուցման և հաղթանակի, Երևան, Պետհրատ, 1930։
  • Ալազան Վ., Պոեմ պատերազմի, խաղաղության և հնգամյա պլանի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1931, 40 էջ։
  • Ալազան Վ., Եռագույնի ու մահի երկրում, Երևան, Պետհրատ, 1931, 74 էջ։
  • Ալազան Վ., Հայ ֆաշիստները գրական անդաստանում (հոդվածներ), Երևան, Պետհրատ, 1932, 87 էջ։
  • Ալազան Վ., Խորհուրդների համար (ըստ Օսիպ Կոլչիկի), Երևան, Պետհրատ, 1932, 21 էջ։
  • Ալազան Վ., Թղթի և արճիճի հերոսները, Երևան, Պետհրատ, 1933, 13 էջ։
  • Ալազան Վ., Մաքառումներ (բանաստեղծություններ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 236 էջ։
  • Ալազան Վ., Տասներկու տարի (Սովետական Հայաստանի 1920-1932 թվականների մշակութային կյանքի նոթագրություն, հեղինակակից Վաղարշակ Նորենց), Երևան, Պետորատ, 1933, 198 էջ։
  • Ալազան Վ., Վաթսուներորդ հորիզոնում (վեպ), Երևան, Պետհրատ, 1934, 568 էջ։
  • Ալազան Վ., Դասալիքը, Երևան, Պետրատ, 1934, 96 էջ։
  • Ալազան Վ., Կուլտուրայի պաշտպանության միջազգային կոնգրեսի արդյունքներ, Երևան, Պետհրատ, 1935, 64 էջ։
  • Ալազան Վ., Դարը, դարի դեմ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 12 էջ։
  • Ալազան Վ. Բանաստեղծի սիրտը։ Չափածո.- Ե.։ Հայպետհրատ, 1954.- 335 էջ։
  • Ալազան Վ. Ժողովրդի կամքը։ (Փոքրիկ պոեմ մեծ աղջկա մասին).- Ե.։ Հայպետհրատ, 1955.- 15 էջ։
  • Ալազան Վ. Հյուսիսային աստղ։ Վեպ.- Ե.։ Հայպետհրատ, 1956.- 486 էջ։
  • Ալազան Վ. Հորիզոններ։ Չափածո.- Ե.։ Հայպետհրատ, 1957.- 387 էջ։
  • Ալազան Վ. Հյուսիսային աստղ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 503 էջ։
  • Ալազան Վ., Հուշեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 270 էջ։
  • Ալազան Վ. Լուսեղենն ու կարոտը։ Հեքիաթ պոեմ. Ե.; Հայպետհրատ, 1962.- 47 էջ։
  • Ալազան Վ. Հուշեր.- Ե.։ Հայաստան, 1967.- 374 էջ։
  • Ալազան Վ. Անտիպ երգեր։ Չափածո.- Ե.։ Հայաստան, 1972.- 85 էջ։
  • Ալազան Վ. Տառապանքի ուղիներով։ (Հուշեր).Ե.։ Խորհրդային գրող, 1990.- 238 էջ։
  • Ալազան Վ., Դիրքերում, Երևան, գրքում տպագրման թվականը չկա, 8 էջ։

Թարգմանությունները (ռուսերենից)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Պիեսների ժողովածու (մի մասը թարգմանել է Վ. Գաբուզյանը՝ Ալազանը), Ե., 1952, 154 էջ:
  • Իոսեբ Գրիշաշվիլի, Բանաստեղծություններ (ժողովածուի մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Ե., Հայպետհրատ, 1956, 112 էջ:
  • Յան Ռայնիս, Ընտիր երկեր (մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Ե., Հայպետհրատ, 1957, 672 էջ:
  • Վրաց գրականության ընտիր էջեր (մի մասը թարգմանել է Վ. Ալազանը), Ե., Հայպետհրատ, 1961, 648 էջ:

Գրականություն Ալազանի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աղավնի։ Մեծ հոգով այս մարդը։ (Ծննդյան 70-ամյակը).- Գրական թերթ, 1973, 18 մայիսի։
  • Ափինյան Ա. Անկախության Գինը։ («Եռագույնի ու մահի երկրում» գրքի մասին).- Հայաստանի Հանրապետություն 1991, 30 հունիսի։
  • Կապուտիկյան Ս.։ Մարդ, որն ապրում է մեր մեջ։ (Ծննդյան 70-ամյակի առթիվ).- Գրական թերթ, 1973, 18 մայիսի։
  • Մանուկյան Ս. Վահրամ Ալազան։ (Ծննդյան 80-ամյակի առթիվ).- Գրական թերթ, 1983, 10 հունիսի։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիդարանի պատկերանիշը
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Վահրամ Ալազան
  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005. 
  2. Բախտիար Հովակիմյան, Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե., ԵՊՀ հրատ., 2005, էջ 579:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]