Ռումինական հեղափոխություն (1989)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ռումինական հեղափոխություն (1989)
Revoluţia română din 1989
ԵրկիրՌումինիա
Ամսաթիվդեկտեմբերի 16-25, 1989
ՊատճառԵրկրում Չաուշեսկուի դիկտատուրայի հաստատում
Հիմնական նպատակԵրկրի ժողովրդավարացում
ԱրդյունքՉաուշեսկուի ռեժիմի տապալում, Սոցիալիստական Ռումինիայի փլուզում
ԿազմակերպիչԻոն Իլիեսկու և հակակոմունիստ այլ գործիչներ
Մասնակիցների քանակ100.000
Զոհեր689-1.290
Վիրավորներ1413
Ձերբակալվածներչկան


1989 թվականի ռումինական հեղափոխություն (ռում.՝ Revoluţia română din 1989), հակակոմունիստական ապստամբություն, որը հանգեցրել է Ռումինիայի սոցիալիստական հանրապետության նախագահ Նիկոլաե Չաուշեսկուի կառավարության տապալմանը:

Հատկանշական է, որ ԽՍՀՄ իշխանությունը սատարել է հեղափոխությունը[1]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռումինիան Արևելյան Եվրոպայի միակ երկիրն է, որտեղ սոցիալիստական կարգերը տապալվել են ժողովրդական ընդվզման արդյունքում, իսկ նախկին ղեկավար Նիկոլաե Չաուշսկուն գնդակահարվել է:

Խռովություններ Տիմիշոարայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեկտեմբերի 16-ին հուզումներ են սկսվել Տիմիշոարայում, որոնք պայմանավորված էին ռումին քաղաքական գործիչ Լասլո Տյոկեշի` պաշտոնից ազատվելու ու արտաքսվելու հետ: Նա ազգությամբ հունգարացի էր, բողոքական քահանա, հակակոմունիստ և անջատողական շարժման ղեկավարներից մեկը, որ կողմ էր գերակշռություն կազմող հունգարական բնակչությամբ մի քանի շրջաններում «էթնիկ լիարժեք ինքնավարությանը»: Տյոկեշը մեղադրվում էր ազգամիջյան ատելություն սերմանելու և Ռումինիայում մարդու իրավունքների մասին տեղեկությունը արտասահման փոխանցելու համար: Հունգարացիները սատարում են քահանային, և շուտով ցուցարարների թիվը հասնում է մի քանի հազարի: Այս փուլում սկզբնպատճառը գրեթե մոռացվել էր. շուտով ի հայտ են գալիս հակակոմունիստական ու հակակառավարական կարգախոսներ: Ցույցը ճնշելու գործը հանձնարարված էր պաշտպանության նախարար գեներալ Վասիլե Միլյային, սակայն նա հրաժարվում է զորքերը քաղաք մտցնելուց: Դա նրան կյանք է արժենում[2][3][4]: Նրա տեղը զբաղեցնում է գեներալ Վիկտոր Ստենկուլեսկուն: Դեկտեմբերի 16-ի լույս 17-ի գիշերը քաղաք են մտնում զորքերը, Սեկուրիտատեի բաժանմունքները, որոնք սկզբում կիրառում են հատուկ տեխնիկա, այդ թվում` ջրցան տեխնիկա, իսկ այնուհետև նաև կրակ են բացում: Զոհերի ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ: Հայտնի է միայն, որ դեկտեմբերի 18-ին Ելենա Չաուշեսկուի կարգադրությամբ քաղաքային դիահերձարանից տանում են 40 դիակ և դիակիզում Բուխարեստում[5]:

Բուխարեստի իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղափոխության ժամանակի նամականիշ

Բուխարեստի քաղաքապետ Բարբու Պետրեսկուի կարգադրությամբ դեկտեմբերի 21-ին` ժամը 12:00-ին մոտ, Կենտրոնական կոմիտեի շենքի մոտ կազմակերպվում է լայնամասշտաբ ցույց, որը նպատակ ուներ ցույց տալու ժողովրդական լայն զանգվածների աջակցությունը ռեժիմին և հրապարակայնորեն քննադատելու Տիմիշոարայում կատարված իրադարձությունները: Մասնակիցների վկայությամբ ցուցարարների մեծ մասը լուռ կանգնած էր հրապարակում, և միայն հեռվում գտնվող մարդկանց մի խումբ էր դրոշակներ թափահարում ու կարգախոսներ վանկարկում: Չաուշեսկուն իր ճառը սկսում է 12:30-ին, սակայն նա հասցնում է միայն մի քանի արտահայտություն ասել. նրա ձայնը խեղդվում է ժողովրդի ձայների ու բացականչությունների մեջ: Լսվում են պայթյուններ, մարդիկ նետում են դրոշակները, գլխավոր քարտուղարի նկարներն ու լքում հրապարակը: Չաուշեսկուի հարևանությամբ գտնվող կուսակցականները փորձում են նրան պատշգամբով հեռացնել` ենթադրելով, որ կրակահերթ է սկսվել: Գլխավոր քարտուղարը զարմանքով մնում է կանգնած ևս մի քանի րոպե` փորձելով հանգստացնել բազմությանը ու պնդելով, որ բոլորը մնան իրենց տեղերում: Տևական դադարից հետո, որի ընթացքում «տեխնիկական պատճառներով» դադարեցվել էր հեռարձակումը, Չաուշեսկուն դիմում է հրապարակում մնացածներին` կոչ անելով պաշտպանել «Ռումինիայի միասնությունն ու անկախությունը» ու խոստանալով բարձրացնել թոշակներն ու աշխատավարձերը 100 լեյ, ինչից հետո վերադառնում է Կենտրոնական կոմիտեի շենք:

Ի հեճուկս գլխավոր քարտուղարի սպասումների, ով հավատում էր ժողովրդի` իրեն սատարելուն, ցույցը միայն նպաստում է իրավիճակի սրմանը: «Intercontinental» հյուրանոցի մոտ, որ գտնվում էր հրապարակի մոտ, փողոցներում հավաքվում են բողոքողները, որոնք վանկարկում էին «Կորչի' բռնակալը» ու նմանատիպ արտահայտություններ:

Հակակառավարական ցույցերի ժամանակ բախումներ են տեղի ունենում ոստիկանության հետ: Նույն օրը Տիմիշոարայում աշխատողները գրավում են քաղաքի գործարաններ, ֆաբրիկաներ: Հակակառավարական ցույցերի ալիքը տարածվում է ողջ երկրում: Դեկտեմբերի 22-ին ռադիոյով հատարարում են, որ պաշտպանության նախարար Վասիլե Միլյան ինքնասպանություն է գործել, սակայն միաժամանակ տարածվում էին խոսակցություններ, որ նա սպանվել է ցուցարարներին կրակելուց հրաժարվելու համար: Դա առիթ է հանդիսանում, որ գեներալներն անցնեն Չաուշեսկուի ընդդիմադիրների կողմը: Ցուցարարները զորքերի հետ գրավում են Բուխարեստի հեռուստակայանը և հայտարարում. «Ռումին եղբայրնե'ր, բռնակալությունը տապալված է»:

Հեղափոխության դրույթները ամենավառ կերպով շարադրել է այլախոհ դիվանագետ Մազիլու Դումիտրուն (նախկինում Սեկուրիտատեի ուսումնարանի դասախոս, ազգային անվտանգության փոխգնդապետ), ով 1986-1989 թվականներին գտնվել էր տնային կալանքում: Նա առաջինն է շարադրել շարժման հակակոմունիստական բնույթը (և ոչ հակաչաուշեսկուական), առաջարկել երկիրն անվանել ոչ թե Ռումինիայի սոցիալիստական հանրապետություն, այլ Ռումինիա, ազգային դրոշը բարձրացբել առանց կոմունիստական գերբի: Մազիլուն ճատն ավարտել է հետևյալ նախադասությամբ. «Աստված մեզ պահապան» (Așa să ne ajute Dumnezeu!), ինչը թույլատրված չէր Ռումինիայում վերջին 45 տարիներին:

Մազիլուն համարվում է նաև Ռումինական հեղափոխության տասը դրույթները հռչակողը: Դրանք ունեին ժողովրդավարական բնույթ (քաղաքացիական ու քաղաքական ազատություն,ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների երաշխիք, շուկայական տնտեսություն, խաղաղասեր արտաքին քաղաքականություն): Առաջին տեղում կուսակցական դիկտատուրայի մերժումն էր:

Դեկտեմբերի 22-ի երեկոյան ռումինական հասարակության կողմից հեղափոխությոան առաջնորդներ էին ընկալվում Իոն Իլիեսկուն, Դումիտրու Մազիլուն, Պետրե Ռոմանը, Նիկոլաե Միլիտարուն, Սիլվիու Բրուկանը, Սերժիու Նիկոլաեսկուն: Նրանք տարբեր ժամանակներում եղել էին Ռումինիայի քաղաքական, գիտատեխնիկական ու հումանիտար-ստեղծագործական էլիտայի ներկայացուցիչները:

Չաուշեսկուի փախուստը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեկտեմբերի 21-ին նախագահը հատուկ հրամանով արտակարգ դրություն է հռչակում Տիմիշում: Նույն օրը առավոտից Բուխարեստի գլխավոր հրապարակում հավաքվում է «նախագահի կողմնակիցների» հավաքը, որոնք պաշտպանում էին «սոցիալիզմի նվաճումները»: Աստիճանաբար հրապարակը լցվում է մարդկանցով, որոնց թիվը հասնում էր 100.000-ի[6]: Սակայն այն բանից հետո, երբ Նիկոլաե Չաուշեսկուն պատշգամբից սկսում է ճառը, բազմությունից լսվում են սուլոցներ, վանկարկումներ` «Հեռացի'ր», «Առնետ», ինչից հետո հրապարակը միաձայն վանկարկում է «Տի-մի-շո-ա-րա»[6]: Անսպասելիորոն հրապարակում պայթեցնում են լուսաձայնային նռնակներ, որի հետևանքով ընդհատվում է Չաուշեսկուի ճառը: Ինչպես հետագայում պատմել է երկրի անվտանգության պատասխանատուներից մեկը` Կազիմիր Իոնեսկուն, հատուկ կազմակերպված ջոկատները պետք է խանգարեին Նիկոլաե Չաուշեսկուի ելույթը, և նրանք կատարել են իրենց խնդիրը: Շփոթված Չաուշեսկուն ստիպված էր հեռանալ պատշգամբից:

Բուխարեստում շուտով սկսվում է հրաձգություն: Նույն օրվա երեկոյան իրավիճակին խառնվում է բանակը: Ցույցեր են սկսվում Բուխարեստի այլ հատվածներում ևս` Համալսարանական հրապարակում (այստեղ երիտասարդությունը բացականչում էր «Կորչի' Չաուշեսկուն», «Կորչի կոմունիզմը», «Ազատություն»), հեռուստակենտրոնի շրջակայքում, Կոմկուսի շենքի մոտ: Ամբողջ գիշեր նախագահական պահակազորն անցկացնում է նախագահական պալատում:

Դեկտեմբերի 22-ին գտնում են Ռումինիայի պաշտպանության մահացած նախարարին` Վասիլե Միլյային (այս մասին հայտնի է դարձել Բուխարեստից Չաուշեսկու ամուսինների փախուստից հետո. պաշտոնական վարկածով նա ինքնասպանություն է գործել, սակայն իշխանություններին չեն հավատում` կարծելով, որ Միլյան սպանվել է ցուցարարների վրա կրակ բացելուց հրաժարվելու համար): Միլյայի մահից հետո բանակը զանգվածաբար անցնում է ցուցարարների կողմը: Ցուցարարները զորքերի հետ գրավում են Բուխարեստի հեռուստակայանը և հայտարարում Չաուշեսկուի ռեժիմի տապալման մասին:

Դեկտեմբերի 22-ին` ժամը 12:06-ին, Չաուշեսկուն կնոջ և երկու համախոհների` Էմիլ Բոբուի և Մանյա Մենեսկուի հետ (երկուսն էլ Սեկուրիտատեի գործակալներ) ուղղաթիռով Կոմկուսի շենքի տանիքից փախչում են Բուխարեստից: Շուտով պարզ է դառնում, որ երկրից դուրս գալ չի հաջողվել, քանի որ օդ են բարձրացել հետապնդող կործանարարները: Ուղղաթիռի օդաչուն Չաուշեսկու ամուսիններին իջեցրել է Տիրգովիշտե քաղաքից ոչ հեռու, որտեղ նրանց այնքան էլ լավ լուր չէր սպասում. տեղի ձեռնարկության աշխատակիցները նրանց մեքենան դիմավորում են քարերի տեղատարափով, իսկ կուսակցության տեղի շենք նրանց չեն էլ թողնում: Նույն օրը նախագահի խմբին բռնում են զինվորականները[7]:

Հետագա իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ելենա և Նիկոլաե Չաուշեսկուների գնդակահարումը (դեկտեմբերի 25, 1989)

Դեկտեմբերի 22-ի լույս 23-ի գիշերը ամբողջ երկրում սկսվում են բանակի ու Սեկուրիտատեի աշխատակիցների բախումները, սակայն բախումների կենտրոնը դառնում է մայրաքաղաքը: Հատուկ զորաջոկատները կատարում էին արդեն ձերբակալված բռնապետի հրամանը: Հատկապես ուժգին բախումներ են եղել Պետական խորհրդի շենքի (այստեղ էին ամրացել Սեկուրիտատեի մարտիկները) և հեռուստակենտրոնի մոտ: Դեկտեմբերի 24-ին Սեկուրատիտեի դիմադրությունն աստիճանաբար նվազում է: Դեկտեմբերի 25-ին Չաուշեսկուն մեղադրվում է ռազմական հատուկ տրիբունալի կողմից և դատապարտվում մահապատժի: Չնայած նրան, որ մեղադրյալներին տասը օր էր տրամադրվել արդարանալու համար, նույն օրը Նիկոլաե Չաուշեսկուն և նրա կինը` Ելենա Չաուշեսկուն, գնդակահարվել են: Նրանք եղել են Ռումինիայում մահապատժի ենթարկված վերջին մարդիկ, քանի որ արդեն 1990 թվականի հունվարի 7-ին այս երկրում մահապատիժը վերացվել է:

Ռեժիմի տապալումից հետո իշխանության է եկել «Ազգային փրկության ճակատը»` Իոն Իլիեսկուի գլխավորությամբ:

«Վերակառուցման ճակատամարտեր» գրքում մեջբերվել է պնդում, որ «ԽՍՀՄ-ում լրագրող Ալեքսանդր Լյուբիմովից ամբողջ երկիրն ավելի շուտ է իմացել Ռումինիայում Չաուշեսկուի ռեժիմի տապալման մասին, քան տեղեկատվական ծառայությունների ղեկավարությունը և ԽՄԿԿ ԿԿ-ի անամները»[8]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Советский новостной репортаж того времени.
  2. «ЧАУШЕСКУ И “ЗОЛОТАЯ ЭРА” РУМЫНИИ:6. “Антихрист был убит в Рождество”» (ռուսերեն)։ [1]։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-07-27-ին։ Վերցված է 2011-4-5 
  3. Олег Кониченко.։ «Украина. Румынский вариант?» (ռուսերեն)։ [2]։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-07-27-ին։ Վերցված է 2011-4-5 
  4. Антон Суриков.։ «17-20 лет назад в СССР и странах соцлагеря произошла «Бархатная революция КГБ»» (ռուսերեն)։ [3]։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-07-27-ին։ Վերցված է 2011-4-5 
  5. FORMER ROMANIAN PROSECUTOR DENIES AUTHORIZING INCINERATING REVOLUTION VICTIMS (Ստուգված է 15 Հունիսի 2013)
  6. 6,0 6,1 «Останні дні Чаушеску. Так закінчуються диктатури»։ Українська правда։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-04-ին։ Վերցված է 23 марта 2013 
  7. Исторические аналогии: крах Чаушеску
  8. Завгородняя Дарья. (2012-01-12)։ ««Влада Листьева убили случайно! Его хотели только припугнуть»»։ Комсомольская правда։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-02-11-ին։ Վերցված է 2017-10-23