Կոմունիստական ռեժիմի անկումը Ալբանիայում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կոմունիզմի փլուզումը Ալբանիայում
ալբ․՝ Rënia e komunizmit në Shqipëri
Anticommunism2.svg
Fall of Communism in Albania.JPG
Հակակոմունիզմի պատկերանիշ
Թվական 1990 հունվարի 14-ից
1992 մարտի 22
Վայր Ալբանիա Ալբանիա
Պատճառ ԱԱԿ-ի դեմ ուղղված հակակոմունիստական զանգվածային ցույցեր
Արդյունք միակուսակցականության տապալում, քաղաքական բազմակարծություն
շուկայական հարաբերություններ, հակակոմունիստական ուժերի հաղթանակ
Հակառակորդներ
ԱԱԿ Սիգուրիմի
Կողմերի ուժեր
Դեկտեմբեր 90 Ալբանիայի Դեմոկրատական կուսակցություն Ալբանիայի անկախ պրոֆմիությունների միություն «Ֆան Նոլի» միություն
Ռազմական կորուստներ
1
Կավայայում, 1990 հուլիս
4
Շկոդերյում 1991 ապրիլ
Ընդհանուր կորուստներ
5

Կոմունիստական ռեժիմի անկումը Ալբանիայում (ալբ․՝ Rënia e komunizmit në Shqipëri, 1990-1992), ալբանական կոմունիստական կուսակցության (ԱԱԿ) միակուսակցական համակարգի փլուզման գործընթաց։ Սկսվել է 1990 թվականի հունվարին զանգվածային հակակառավարական ցույցերով։ Ավարտվել է 1992 թվականին պատգամավորական ընտրություններում դեմոկրատ-հակակոմունիստների հաղթանակով։ Ուղեկցվել է ուժային բախումներով եւ համընդհանուր գործադուլով։ Արդյունքում ԱԱԿ հեռացավ իշխանությունից, Ալբանիան անցավ բազմակուսակցական համակարգի և շուկայական տնտեսության։

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալբանիայում կոմունիստական վարչակարգը (НСРА) հաստատվել է 1944 թվականին։ Էնվերի իշխանությանը բնորոշ էր հետևողական ստալինիզմը` ԱԱԿ-ի միակուսակցական բռնապետությունը (ԱԱԿ), ազգայնացված տնտեսությունը, անձի պաշտամունքը, զանգվածային ճնշումները, կրոնական հետապնդումները, պարբերական կուսակցական զտումները, Սիգուրիմիի տոտալ վերահսկողությունը։

Զինված դիմադրությունը եւ կազմակերպված ընդդիմությունը ճնշվել են դեռևս 1950-ական թվականների սկզբին։ Հատուկ դեր է խաղացել 1951 թվականի սպանդը։ 1956 թվականին ներկուսակցական ընդդիմությունը պարտություն է կրել ապրիլյան կուսակցական կոնֆերանսի ժամանակ,, նրա առաջնորդները ենթարկվել են հալածանքների։ Արտաքսված ալբանական հակակոմունիստներն ակտիվորեն գործել են Ազգային կոմիտեի միջոցով։ Նրանց մուտքը երկիր խստորեն արգելված էր, սակայն 1982 թվականին Շևդետ Մուստաֆայի խումբը Խոջայի նկատմամբ սպանության փորձ է կատարել[1]։

Էնվեր Խոջան մահացել է 1985 թվականին։ Նրան փոխարինել է նրա կողմից նախապես նշանակված Ալբանիայի աշխատանքային կուսակցության Առաջին քարտուղար Ռամիզ Ալիան, ով նախկինում կուսակցական գաղափարախոսության եւ քարոզչության համադրողն էր, ապա Ազգային ժողովի նախագահ։ Ալիան ոչ մի էական բարեփոխումներ չի անցկացրել և նրա օրոք լիովին պահպանվել են կուսակցական դիկտատուրան և ոստիկանական հսկողությունը։ Սակայն դադարել են զանգվածային հալածանքները, սկսել են մշակույթի հարցերով բանավեճերը հանդուրժել, կրոնը և փոքր մասնավոր բիզնեսը պաշտոնապես չի թույլատրվել, բայց դադարել է խստորեն հետապնդվել։ Ընդլայնվել են դիվանագիտական հարաբերությունները Արեւմտյան Եվրոպայի երկրների հետ, առաջին հերթին, Իտալիայի հետ, արտասահմանյան ներդրումներ ներգրավելու բանակցություններ են սկսվել (ինչը կտրականապես արգելվում էր Խոջայի օրոք)[2]։ Առեւտրային կապերը հնարավոր է դարձել նույնիսկ Հարավսլավիայի հետ, չնայած «անհաշտ գաղափարական հակասությունների» վերապահումով։

Բայց նույնիսկ նման աննշան տեղաշարժերն առաջացրել են ԱԱԿ ղեկավարության եւ աշխատակազմի ուղղափառ խոջայականների դժգոհությունը։ Այդ խումբը ղեկավարում էին հանգուցյալ դիկտատորի այրին` Նեջմիե Խոջան եւ ԿԿ Կազմակերպչական կառույցի քարտուղարը` Լենկա Չուկոն։ Ալբանական իշխանություններին խիստ անհանգստացրել են խորհրդային Վերակառուցումը և արևելաեվրոպական 1989 թվականի հեղափոխությունները։ 1989 թվականի դեկտեմբերի վերջին Տիրանայում և Վլորայում սկսել են հայտնվել թռուցիկներ, որոնք կոչ էին անում հետեւել ռումինական օրինակին (գնդակահարել ղեկավարներին)[3]։

Առաջին զանգվածային բողոքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990 թվականի հունվարի 14-ին զանգվածային հուզումներ են սկսվել Շկոդերում։ Ցուցարարները գետին են տապալել Ստալինի հուշարձանը, ոստիկանության և «Սիգուրիմի» գործակալների հետ ծեծկռտուքի մեջ են մտել։ Երկու շաբաթ անց ուսանողական բողոքներ են բռնկվել Տիրանայում։ Ուսանողների սկզբնական պահանջն էր` հանել Էնվեր Խոջայի անունը համալսարանի վրայից, բայց շուտով դրան հաջորդել են կոչեր` Ռամիզա Ալիայի հետ վարվել այնպես, ինչպես ռումինացիները Չաուշեսկուի հետ։ Մարտ ամսին գործադուլ է սկսվել Բերատում։ Մանածագործները դուրս են եկել փողոց` պահանջելով աշխատավարձի բարձրացում և աշխատանքային պայմանների բարելավում:

Այդ ելույթները ճնշվեցին, բայց դրանք, հստակ ցույց տվեցին ժողովրդական բողոքի հզոր պոտենցիալ հնարավորությունները և ԱԱԿ կոմունիստական քաղաքականության մերժումը զանգվածների կողմից:

Հուզումների նոր բռնկում է սկսվել 1990 թվականի ամռանը: Հուլիսի 2-ին շուրջ 5 հազար մարդ ներխուժել են օտարերկրյա դեսպանատների շենքեր և առաջին հերթին` Իտալիայի դեսպանատուն: Նրանք ելքի թույլտվություն էին պահանջում։ Կառավարությունը արտագաղթելու համաձայնություն տվեց նրանց[4] (Խոջայի ժամանակ երկրից դուրս գալու փորձը համարվում էր առանձնապես վտանգավոր պետական հանցագործություն):

Կավայայում ցուցարարները պահանջում էին կոլտնտեսությունների լուծարում: ԱԱՀ ԿԵՆՏԿՈՄի քաղբյուրոյի անդամներ Լենկա Չուկոն և Մուխո Ասլանին, որոնք բանակցություններ սկսելու փորձեր արեցին, քաղաքից վռնդվեցին: Ոստիկանությունը զենք կիրառեց, մեկ մարդ զոհվեց, որի հուղարկավորությանը հավաքել էին 30 հազար մարդ, որոնք ավերեցին ԱԱԿ քաղաքային կոմիտեն[5]:

Իշխանությունները համաձայնվեցին մի քանի հազար ալբանացիների ելքի թույլտվություն տալ, որը որոշ չափով մեղմեց իրավիճակը մայրաքաղաքում: Գարնանը հայտարարվեցին նոր օրենքներ, որոնցով ընդլայնվում էին ձեռնարկությունների իրավունքները տնտեսական հաշվարկի (хозрасчета) ոգով: Նոյեմբերի սկզբին ԱԱԿ ԿԵՆՏԿՈՄ-ի լիագումար նիստում հայտարարվեց «կուսակցության և կառավարության լիազորությունները տարանջատելու» մասին, թույլատրվեց երկրից մուտքն ու ելքը և հռչակվեց դավանանքի ազատություն, այդ թվում ՝ կրոնական պաշտամունքի թույլտվություն: Թեև Ալիան դեռ դեմ էր բազմակուսակցական համակարգին, բայց նիստում հայտարարվեց ընտրական նոր օրենքի մշակման մասին[6]: Բայց բոլոր այդ զիջումները, որոնք ձեռք էին բերվել փողոցային ճնշումներով, իշխանություններին չի վերագրվել։

Ուսանողական և բանվորական ապստամբություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990 թվականի դեկտեմբերին ամենատարբեր հակակոմունիստական ելույթները վերաճեցին համաժողովրդական ապստամբության: 1990 թվականի դեկտեմբերի 8-ին հանդես եկավ ուսանողական երիտասարդությունը[7], որը գլխավորում էր Տիրանայի համալսարանի ուսանող Արյան Մանախասան[8]: Դեկտեմբերի 11-ին, 700 ուսանողներ բողոքի հացադուլ սկսեցին[9]: Համակարգման համար ստեղծվեց Դեկտեմբեր 90 կազմակերպությունը։ Շարժմանը ակտիվորեն աջակցեցին բանվորները, գործարաններում սկսվեց ստալինյան և խոջայական սիմվոլների ոչնչացումը: Ուսանողները հանդես էին գալիս ընդհանուր դեմոկրատական կարգախոսներով, բանվորները բողոքում էին ծանր աշխատանքի պայմաններից, որի համար պատասխանատու էին համարում իշխող կոմունիստներին[10]:

ԱԱԿ ղեկավարությունը շփոթված էր և չհամարձակվեց ուժային ճնշում գործադրել: Կուսակցական քարոզչությունը շեշտադրումը դնում էր նրա վրա, որ միայն Ռամիզա Ալիայի նման փորձառու ղեկավարներն են ընդունակ երկրում ժողովրդավարություն հաստատել: Ալիային գիտակցաբար ներկայացնում էին որպես «ալբանական Գորբաչով»: Իշխանությունները պարտավորվեցին բազմակուսակցական ընտրություններ անցկացնել մոտակա ամիսներին: Լենկա Չուկոն, Մուխո Ասլանին և մի շարք այլ ուղղափառներ հեռացվեցին կուսակցական ղեկավարությունից:

1990 թվականի դեկտեմբերի 12-ին հիմնադրվել է Ալբանիայի դեմոկրատական կուսակցությունը: Նոր կուսակցությունը արագորեն լայն ժողովրդականություն է ձեռք բերել իր ժողովրդավարացման ծրագրով և կտրուկ հակակոմունիստական կարգախոսներով։ Սակայն նրա առաջնորդները, սրտաբան Սալի Բերիշան և տնտեսագետ Գրամոզ Պաշկոն սերտորեն կապված էին կոմունիստական ռեժիմի վերնախավի հետ: Բերիշան ԱԱԿ ԿԵՆՏԿՈՄԻ քաղբյուրոյի հաստիքային բժիշկն էր, սպասարկել է անձամբ Խոջային: Պաշկոյի ծնողները կոմունիստական կառավարության անդամներ էին: Որոշ մեկնաբաններ ենթադրում են, որ կուսակցությունը հիմնադրվել է եթե ո՛չ Պաշկոյի նախաձեռնությամբ, ապա իշխանության հրահանգով: ԱԱՀ ղեկավարությունը ձգտում էր, որ ընդդիմադիր շարժման ներկայացուցիչների պարալուխները իր շրջանակից լինեին, որպեսզի կարողանային կանխել ուսանող Արիանա Մանախասիի կամ բանվոր Գեզիմ Շիմայի նման արմատական հակակոմունիստների տարերային առաջադրումները:

Շրջադարձային պահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1991 թվականի փետրվարին Տիրանայի համալսարանի մի խումբ ուսանողներ և դասախոսներ հացադուլ են հայտարարել` պահանջելով հանել Էնվեր Խոջայի անունը համալսարանի անվանումից, անկուսակցականացնել բանակը ու ոստիկանությունը: Պահանջների հետ համամիտ էր նաև դեմոկրատական մտավորականության ստեղծված "Ֆան Նոլի" միությունը:

Կոմունիստ ակտիվիստները, հատկապես Գիրոկաստրայի (Խոջայի ծննդավայր) ակտիվիստները սպառնում էին ծայրահեղականների դեմ բռնություն կիրառել: Փետրվարի 12-ին Բերատում ուղղափառ ստալինակականները լրագրող և գրականագետ Խյուսնի Միլոշի գլխավորությամբ ստեղծեցին կազմակերպության` Էնվեր Խոջայի անվան միություն։ Հասունանում էր ուժային բախում: Ռամիզ Ալիան նպատակաուղղված սպասողական դիրք էր զբաղեցրել[11]: Սակայն, բնակչության մեծ մասն ակնհայտորեն ցուցարարների կողմն էր գրավել:

1990 թվականի դեկտեմբերի 26-ին բանվոր ակտիվիստները Գեզիմ Շիմայի գլխավորությամբ սահմանեցին ազատ արհմիութենական կազմակերպություն Ալբանիայի անկախ արհմիությունների միություն (BSPSH)[12]: Նախաձեռնողները հանքափորներն էին, նրանց միացել էին տրանսպորտի աշխատողները, մանածագործները, այլ ոլորտների աշխատողները: Փետրվարի 6-ին BSPSH հրապարակավ պաշտպանել է ուսանողներին: Փետրվարի 15-ին Գեզիմ Շիման վերջնագիր է ներկայացրել Ռամիզ Ալիին. եթե մինչև փետրվարի 19-ի կեսօր չկատարվեն ուսանողական պահանջները, ապա համընդհանուր գործադուլ կհայտարարվի։ Աշխատավորների աջակցությունը հզոր խթան է հանդիսացել ուսանողների և ընդդիմադիր մտավորականության համար: Ուսանողները ողջունում էին պրոֆակտիվիստներին որպես իրենց փրկիչների[13]: Սակայն իրադարձությունների զարգացումը որոշեց BSPSH վերջնագիրը:

1991 թվականի փետրվարի 20-ին Տիրանայի Սկանդերբեգի հրապարակում ցուցարարներ էին հավաքվել: Ոստիկանության ու կուսակցական խոջայականների կատարած խոչընդոտելու փորձերը բախումներ առաջացրեցին, որի հետևանքով վիրավորվել էր BSPSH առաջնորդներից մեկը` Ֆատմիր Մերկոչին: Սակայն այդ փորձերը ցուցարարները ճնշել են[14]: Ցուցարարները գետին են տապալել Էնվեր Խոջայի հուշարձանը: Այս ակցիան համարվում է ալբանական պատմության այն փուլերից, որից հետո իրադարձությունները ձեռք են բերել անդառնալի բնույթ

Տասնյակ հազար քաղաքացիներ էին հավաքվել Տիրանայի հրապարակում և տապալեցին բռնապետի արձանը: Քարացած Խոջայի անկումը նշանակում էր անցյալի հետ հաշիվները փակել և նոր ժամանակաշրջանի սկիզբ դնել[15]:

Իր եզրակացություններն է արել նաև Ռամիզ Ալիան. փետրվարի 22-ին վարչապետի պաշտոնից հեռացվել է Ադիլ Չարչանին (դեռևս Խոջայի օրոք նշանակված), որին փոխարինել է բարենորոգչական տրամադրված Նանոն։ Ոչ պակաս կարևորություն ուներ նաև BSPSH օրինականացումը, որը գլխավորել է Գեզիմ Շիման, Ֆատմիր Մերկոչին և Վալեր Ջեկան։ BSPSH միավորել է մոտ 180 հազար աշխատավորներ: Հետագայում առաջացել են վեճերն այն հարցի շուրջ, թե ինչպիսի սոցիալական խմբեր և կազմակերպություններ են հիմնական դերակատարում ունեցել 1991 թվականի փետրվարյան իրադարձություններում։ 2016 թվականի հունվարի Գեզիմ Շիման իրենից վերցրած հարցազրույցում միանշանակ պնդում է, որ հիմնական շարժիչ ուժ են հանդիսացել BSPSH ակտիվիստները և ո՛չ թե Դեմոկրատական կուսակցությունը, ո՛չ «Ֆան Նոլին» եւ ոչ էլ անգամ ուսանողները: Հենց բանվորներն են, որ Սկանդերբեգի հրապարակում իրենց ֆիզիկական միջամտությամբ բեկում մտցրեցին իրավիճակի մեջ։

Ֆատմար Մերկոչին, «շտապ օգնության» վարորդները` Սպախո եղբայրները, այլ արհմիության անդամներ, ահա, իսկական հերոսները։ «Ֆան Նոլիի» ներկայացուցիչները ոչ մի կոնկրետ բան չեն արել, միայն օգտվել են ստեղծված իրավիճակից: Սալի Բերիշան եկել է ուսանողների մոտ, սակայն բավարարվել է խոսակցություններով... Ուսանողների 90% - ը կոմունիստական ընտանիքների երեխաներ էին: Բայց մենք չէինք նայում նրանց կենսագրությանը։ Մենք նրանց մեջ տեսանք ազգի ապագան։  Գեզիմ Շիմա[16]

Ժամանակակից Ալբանիայում փետրվարի 20-ը նշվում է որպես Կոմունիստական ռեժիմի հիշատակի օր[17]։

Իշխող կուսակցության խուսանավումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1991 թվականի մարտի 31-ին Ալբանիայում տեղի ունեցան խորհրդարանական ընտրություններ։ Հայտարարվեց ԱԱԿ հաղթանակի մասին, որոնք ստացել էին 56,2 % ձայն: Ընդդիմադիր Դեմոկրատական կուսակցությունը, որը հավաքել էր, ըստ պաշտոնական տվյալների` 38,7 % ձայն, իշխանությանը մեղադրել է ընտրողների վրա ուժային ճնշումներում[18]։

1991 թվական ապրիլի 2-ին Շկոդերայում ընդդիմադիր ցուցարարների եւ ոստիկանության միջեւ բախումներ եղան: Կրակ բացվեց, զոհվեցին Դեմոկրատական կուսակցության չորս ակտիվիստներ[19]։ Հրաձգությունները ԱԱԿ կոմիտեի շենքից էին գալիս, որը ցուցարարները փլուզման ենթարկեցին։

1991 թվականի ապրիլի 29-ին խորհրդարանի նոր կազմը փոփոխություններ մտցրեց Սահմանադրության մեջ։ Երկիրը Ալբանիայի Ժողովրդական Սոցիալիստական Հանրապետությունից վերանվանվեց Ալբանիայի Հանրապետության։ Հայտարարվեցին քաղաքական և քաղաքացիական ազատություններ: Ընդ որում, նախագահի պաշտոնի շնորհումը պատգամավորների ընտրությամբ էր կատարվելու։ Ապրիլի 30-ից նախագահ դարձավ Ռամիզ Ալիան։

1991 թվականի հունիսի 12-ին ԱԱԿ արտահերթ համագումարի ժամանակ կուսակցությունը անվանափոխվել է Սոցիալիստական կուսակցության, ընդունել է [[Դեմոկրատական սոցիալիզմ]ի] ծրագիր եւ հրաժարվել է Մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարախոսությունից։ Հունիսի 19-ին Ալբանիան պաշտոնապես մտել է ԵԱՀԿ, սեպտեմբերի 16-ին միացել է Հելսինկիի եզրափակիչ ակտին։ Այսպիսով, Ալբանիայի վրա տարածվել են մարդու իրավունքների միջազգային ստանդարտները (որից Էնվեր Խոջան կտրականապես հրաժարվել էր 1975 թվականին)։ Ֆորմալ առումով լուծարվել էր Սիգուրիմին, վերակերպվելով ոչգաղափարայնացված հատուկ ծառայության, որը որեւէ կուսակցության չի ենթարկվում։

Ըստ Դեմոկրատական կուսակցության այս ամենը կոմունիստների խաբուսիկ խուսանավումներ են եղել` իշխանությունը պահելու նպատակով։ Բողոքի ակցիաները չեն դադարել։ Ընդ որում, ընդդիմադիր դիմակայության առաջին պլան է դուրս եկել անկախ պրոֆմիությունների շարժումը, որն էլ հենց վճռորոշ դերակատարում է ունեցել ռեժիմի վերջնական վերացման գործում։

Համընդհանուր գործադուլ եւ կրկնակի ընտրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռ ապրիլի 9-ին BSPSH վերջնագրային պահանջները է առաջադրել Նանոյի կառավարությանը. աշխատավարձերի 50%-ոց բարձրացում, աշխատանքային պայմանների արհմիութենական վերահսկողություն, ապրիլի 2-ին Շկոդերում տեղի ունեցած գնդակահարությունների մեղավորներին դատարանին հանձնել։ Կատարման ժամկետը սահմանվել էր մայիսի 15-ը: Արհմիությունը մերժել է կառավարության փոխզիջումային առաջարկները։

Մայիսի 16-ին BSPSH и ԴԿ-ն համընդհանուր գործադուլի կոչ արեցին։ Կոչին արձագանքեցին մինչև 220 հազար աշխատավորներ[20]։ Մի շաբաթ անց գործադուլավորների թիվն ավելացավ հասնելով մինչև 300 հազարի[21]։ Հատուկ նշանակություն ձեռք բերեց տրանսպորտայինների գործադուլը, քանի որ անձնական ավտոմեքենաները (Խոջայի ժամանակ արգելված էին) Ալբանիայում դեռևս շատ չէին։ Շարունակում էին աշխատել միայն բժշկական հաստատությունները, էներգո- և ջրամատակարարումը և սննդի արդյունաբերությունը։

Գործադուլը գրեթե կաթվածահար արեց երկիրը։ Այդ ժամանակ առաջադրվում էին կառավարության հրաժարականի եւ Ազգայի ժողովի կրկնակի ընտրություններ անցկացնելու պահանջներ։ Աշխատանքի անցնելու վարչապետ Նանոյի և նախագահ Ալիայի խնդրանքը գործադուլավորների կողմից անտեսվեց: Ոստիկանությունը հրաժարվեց ուժ կիրառել գործադուլավորների նկատմամբ: Մայիսի 29-ին խորհրդարանն արտակարգ նիստ կանչեց: Այդ օրը BSPSH բազմահազարանոց հանրահավաք կազմակերպեց Տիրանայում։ Այս անգամ ոստիկանության հետ բախումներ եղան, կիրառվեցին մահակներ, քարեր, արցունքաբեր գազ, հրկիզվեցին երեք ոստիկանական մեքենաներ։

Հունիսի 1-ին Ազգային ժողովը գործադուլավորների պահանջներին ընդառաջ գնաց։ Նոր կառավարության ձեւավորման և արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ անցկացնելու որոշում ընդունվեց։ Նոր կաբինետը գլխավորեց Յուլի Բուֆին, ով պարենի մատակարարման նախկին նախարարն էր և համարվում էր հակաճգնաժամային կառավարիչ։ Վարչապետի տեղակալ եւ էկոնոմիկայի նախարար դարձավ Դեմոկրատական կուսակցության ներկայացուցիչ Գրամոզ Պաշկոն[22]։ Նոր ընտրությունները նշանակվեցին հաջորդ տարվա մարտին։ Դեկտեմբերի 10-ից կառավարությունը գլխավորեց տեխնոկրատ Վիլսոն Ախմետին։ Նոր կառավարության խնդիրն էր արտահերթ քվեարկություն կազմակերպել:

1992 թվականի մարտի 22-ին ընտրություններում հաղթանակեց Դեմոկրատական կուսակցությունը` 57,3 %, ընդդեմ սոցիալիստների 23,7 % - ի։ Նոր կառավարությունը ձեւավորեց ԴԿ ակտիվիստ Ալեքսանդեր Մեկսին։ Ապրիլի 3-ին Ռամիզ Ալիան հրաժարական տվեց։ Ապրիլի 9-ին Ալբանիայի նոր նախագահ ընտրվեց ԴԿ առաջնորդ Սալի Բերիշան։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Подвиг Шевдета
  2. Remzi Lani (16 декабря 1999)։ «ALBANIA: NINE YEARS AFTER» (անգլերեն)։ AIM TIRANA։ Վերցված է 25 марта 2015 
  3. 27 տարի առաջ այս օրը գնդակահարվեցին Չաուշեսկու ամուսինները Նյութի աղբյուրը`http://hayastan24.com/?p=2273&l=am
  4. Ramiz Alia, INTERVISTE — ‘Si u hapën ambasadat…’
  5. Tadeusz Czekalski. Albania (Historia Państw Świata XX w.). Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2003.
  6. «Смена общественного строя в Албании (1989-1992 гг.). Агония «пролетарской диктатуры»
  7. Shqipëria, 20 vjet pas rënies së komunizmit
  8. Ardian Klosi fali kursimet për Lëvizjen Studentore
  9. Elez Biberaj. Albania in Transition: The Rocky Road to Democracy. Boulder, CO.: Westview Press. 1998.
  10. At Last, Albanians Feel Winds Of Change
  11. 20 shkurti 1991: kur PD-ja nuk përgëzoi rrëzimin e shtatores së Enverit
  12. Greva e përgjithshme, ja si u rrëzua qeveria e fundit komuniste
  13. Sindikatat, me 17 kërkesa rrëzuam Qeverinë «Nano»
  14. Кем были настоящие герои албанской революции
  15. 24 vjet nga rrëzimi i bustit të Enver Hoxhës
  16. Gëzim Shima i përgjigjet Shenasi Ramës: Bustin e Enver Hoxhës e rrëzuan sindikatat dhe jo studentët, Berishën e përzunë si të infiltruar të regjimit
  17. 24 vjet nga rrëzimi i bustit të Enver Hoxhës
  18. Robert Bideleux & Ian Jeffries.
  19. Në Shkodër përkujtohet Demonstrata Antikomuniste e 2 prillit 1991
  20. General strike in Albania claimed as major success
  21. Albanian workers force shift toward democracy, 1991
  22. Albania Appoints a Non-Communist Cabinet


Մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Aleksander Meksi. Dhjetor '90: Dokumente dhe materiale — Tirana: UET Press, 2010. — ISBN 978-99956-39-40-2.