Խոսքի ազատություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էլեոնոր Ռուզվելտը և Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը

Խոսքի ազատություն․ իրավունք արտահայտելու սեփական գաղափարն ու կարծիքը՝ առանց կառավարության արձագանքից, գրաքննությունից կամ սանկցիաներից վախենալու[1][2][3] ։ Որպես հոմանիշ երբեմն օգտագործվում է նաև «արտահայտման ազատություն» արտահայտությունը, բայց վերջինս ներառում է նաև տեղեկատվություն ու գաղափարներ որոնելը, ստանալը, հրապարակելը։ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19֊րդ հոդվածով ճանաչվում է խոսքի ազատության իրավունքը։ Խոսքի ազատության իրավունքը ճանաչված է նաև Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 19֊րդ հոդվածում։ Վերջինս ամրագրում է, որ «յուրաքանչյուր ոք ունի հնարավորություն առանց միջամտության արտահայտելու սեփական կարծիքը» և «յուրաքանչյուր ոք ունի արտահայտման ազատություն․ այս իրավունքը ներառում է տեղեկատվություն փնտրելու, ստանալու և տարածելու իրավունքը՝ ձեռագիր կամ տպագիր ձևով, արվեստի ստեղծագործության ձևով կամ ցանկացած այլ ձևով»։ Նույն հոդվածն ամրագրում է նաև, որ խոսքի ազատությունը ենթադրում է նաև որոշակի հատուկ պարտականություններ ու բարոյական պատասխանատվություն և կարող է որոշ դեպքերում սահմանափակվել, երբ դա անհրաժեշտ է այլոց իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության, պետական անվտանգության կամ հասարակական կարգի պաշտպանության համար[4][5]։

Խոսքի և արտահայտման ազատությունը բացարձակ չէ, սովորաբար սահմանափակումները վերաբերում են զրպարտությանը, պոռնոգրաֆիային, անբարոյականությանը, բռնություն և պատերազմ քարոզող տեքստերին, հեղինակային իրավունքը խախտող տեքստերին, առևտրային գաղտնիքներին, անձնական տվյալներին, հասարակական անվտանգությանը, կեղծ ցուցմունք տալու արգելքին։ Ջոն Ստյուարտ Միլլը մշակել է սրա հիմնական սկզբունքը, որն արագրում է, որ հասարակությունը անձանց կամքի վրա կարող է ազդել միայն այլոց պատճառվելիք վնասը կանխելու նպատակով[6]։ Թվային դարաշրջանի զարգացման հետ մեկտեղ անհրաժեշտություն է առաջանում խոսքի ազատության ավելի լայն սահմանափակումների, որոնցից է Չինաստանի Հասարակական անվտանգության նախարարության կողմից անցկացվող «Ոսկե վահանի» նախագիծը, որը կոչված է օտարերկրյա աղբյուրներից եկող անբարենպաստ տեղեկատվության սահմանափակմանը։ Արտահայտման ազատությունը թույլ է տալիս նաև օտարականներին լուսանկարահանել հանրային վայրերում առանց վերջիններիս իմացության կամ գիտության[7][8]։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոսքի ազատությունն ունի երկար պատմություն, որը նախորդում է մարդու իրավունքների ժամանակակից պատմությանը[9]։ Կա կարծիք, որ Աթենքի ժողովրդավարական պետությունում խոսքի ազատությունը ճանաչված և գործող է եղել դեռևս մ․թ․ա․ 6֊րդ դարի վերջին և 5֊րդ դարի սկզբին[10]։ Հռոմեական Հանրապետության արժեքներն ազդել են խոսքի ու դավանանքի ազատության վրա[11]։

Խոսքի ազատության վերաբերյալ դրույթների հանդիպում ենք մարդու իրավունքների վաղ հուշարձաններում[9]1689 թվականին անգլիական Իրավունքների մասին բիլլը սահմանադրորեն հռչակեց խորհրդարանում խոսքի ազատության իրավունքը, որը դեռ գործում է[12]։ 1789 թվականին Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ընթացքում ընդունված Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը հատուկ բնորոշում էր խոսքի ազատությունը որպես անօտարելի իրավունք[9] ։ Խոսքի ազատությանն է նվիրված հռչակագրի 11֊րդ հոդվածը, որն ամրագրում է․

Aquote1.png Գաղափարների ազատ արտահայտման իրավունքը մարդու հիմնարար իրավունքներից է։ Յուրաքանչյուր քաղաքացի կարող է խոսել, գրել ու տպագրել ազատորեն, բայց պետք է նաև պատասխանատու լինի նշված իրավունքի՝ օրենքով սահմանված խախտումների համար[13]։ Aquote2.png


1948 թվականին ընդունված Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19֊րդ հոդվածն ամրագրում է․

Aquote1.png Յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ու արտահայտման ազատության իրավունք։ Այս իրավունքը ներառում է առանց միջամտության տեղեկատություն փնտրելու, ստանալու ու տարածելու հնարավորությունը՝ անկախ սահմաններից.[14]։ Aquote2.png


Այսօր խոսքի ազատությունն արտահայտման ազատության հետ մեկտեղ ճանաչվում է միջազգային ու ներպետական օրենսդրություններում։ Վերջինս ամրագրված է Քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքների մասին դաշնագրի 19֊րդ, Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10֊րդ, Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիայի 13֊րդ և Մարդկանց ու ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան կանոնադրության 9֊րդ հոդվածներում[15]։ Մեծ տարածում է գտել Ջոն Միլթոնի այն տեսակետը, ըստ որի՝ խոսքի ազատությունը ներառում է ոչ միայն արտահայտվելու իրավունքը, այլև․

  1. տեղեկատվություն ու գաղափարներ փնտրելու իրավունքը,
  2. տեղեկատվություն ու գաղափարներ ստանալու իրավունքը,
  3. տեղեկատվություն ու գաղափարներ տարածելու իրավունքը։

Միջազգային, տարածաշրջանային ու ազգային ստանդարտները ամրագրում են նաև, որ խոսքի ազատությունը ներառում է ցանկացած տեղեկատվություն՝ գրավոր կամ բանավոր, տպագրված, ինտերնետով կամ այլ միջոցով տարածված։ Սա նշանակում է, որ խոսքի ազատությունը ներառում է ոչ միայն բովանդակության, այլև արտահայտման ձևերի ազատությունը[15]։

Կապն այլ իրավունքների հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոսքի և արտահայտման ազատության իրավունքը սերտորեն կապված է այլ իրավունքների հետ, որը կարող է սահմանափակվել, երբ հակադրվում է այլ իրավունքներին[15]։ Խոսքի ազատությունը սերտորեն կապված է նաև արդար դատաքննության իրավունքի հետ, որը կարող է սահմանափակել տեղեկատվություն փնտրելու հնարավորությունը կամ դատաքննության ընթացքում հաղորդակցության միջոցների օգտագործման իրավունքը[16]{Խոսքի ազատության իրավունքը չի կարող խախտել գաղտնիության իրավունքը, այլոց իրավունքներն ու ազատությունները[16]։

Խոսքի ազատության իրավունքը կարևոր է նաև լրատվական դաշտի համար[15] ։ Ինչևէ, մամուլի ազատությունը անհրաժեշտորեն չի ենթադրում խոսքի ազատություն։ Յուդիֆ Լիխտենբերգը նկարագրում է այն դեպքերը, երբ մամուլի ազատությունը կարող է հակադրվել մամուլի ազատությանը.[17]:

Ժողովրդավարություն և հասարակական արձագանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողովրդավարության համար խոսքի ազատությունը հիմնարար է։ Խոսքի ազատության սահմանափակումները նշանակում են, որ հասարակական կարծիքն ու դրա արտահայտման հնարավորությունը որոշ իրավիճակներում ստորադասվում են[16] ։ Ժողովրդավարության ու խոսքի ազատության կապի մասին գրել է Ալեքսանդր Մեյքլջոնը։ Նա նշում է, որ ժողովրդավարության էությունը մարդկանց ինքնակառավարումն է։ Այս համակարգի արդյունավետ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է, որ ընտրազանգվածը տեղեկացված լինի։ Իսկ տեղեկացվածության համար անհրաժեշտ է, որ բնակչության համար տեղեկատվության ողջ հոսքը մատչելի լինի։ Մեյքլջոնի կարծիքով, ժողովրդավարության մասին չի կարող խոսք լինել, եթե իշխանության մարմիններն ընտրազանգվածին ապակողմնորոշում են գրաքննադատությամբ ու տեղեկատվության սահմանափակմամբ։ Վերջինիս կարծիքով այդպիսի երևույթները բացառում են ժողովրդավարությունը[18]։

Էրիկ Բարենդը խոսքի ազատությունը պաշտպանում է ժողովրդավարության հիմքով .[19] ։ Թոմաս Էմերսոնը հակադրվում է այն տեսակետին, ըստ որի խոսքի ազատությունը օգնում է հավասարակշռություն հաստատել հասարակական փոփոխությունների ու կայունության միջև։ Խոսքի ազատությունը հաճախ փրկության օղակ է հեղափոխությունից։ Նա նշում է, որ ազատ քննարկման իրավունքը հնարավորություն է ունենալու ավելի կայուն հասարակություն[20]։

Համաշխարհային բանկի՝ համաշխարհային կառավարության ցուցանիշների վերաբերյալ նախագծի շրջանակներում արված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ խոսքի ազատությունը մեծ ազդեցություն է ունենում երկրի կառավարման վրա։ Խոսքի ազատությունը երկրի կառավարմանը մասնակցելու, մամուլի ազատության, հաղորդակցման ազատության, արտահայտման ազատության հետ մեկտեղ այն 6 հիմնական չափանիշներից է, որոնք հետազոտության ընթացքում նկատվել են 200 երկրների շրջանում[21]։ Միևնույն ժամանակ շատ կարևոր է, որ կառավարությունները զարգացող երկրներում աջակցեն մամուլի ազատ զարգացմանը[22]։

Ազատ խոսքի մշտական պատը Վիրջինիայում, ԱՄՆ

Ռիչարդ Մունը գրում է, որ անձը հաղորդակցման ազատությունն իրականացնում է այլոց հետ հաղորդակցվելով և այդ ընթացքում էլ հասնում է գիտելիքի հարստացմանը[23]։

Խոսքի ազատությունը համալսարանական հարթակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համալսարանական հարթակները եղել են խոսքի ազատության ծագման վայր։ Բերկլին խոսքի ազատության շարժման ծննդավայրն է։ Վերջերս,սակայն, համալսարանները խստացրել են խոսքի ազատությունն ու սահմանափակել։ Որոշ կազմակերպություններ, որոնցից է «Երիտասարդ ամերիկացիները ազատության համար»֊ը, պայքարում են այն վերականգնելու համար[24]։

Սահմանափակումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրավունքի համակարգում հաճախ ճանաչվում են խոսքի ազատության իրավունքի սահմանափակումներ, հատկապես երբ այն հակադրվում է այլ իրավունքների ու ազատությունների։ Այդպիսի իրավիճակներ են զրպարտությունը, բռնություն քարոզող տեքստերը, պոռնոգրաֆիան և այլն։ ԱՄՆ֊ում խոսքի ազատության սահմանափակումների խախտման դեպքում կարող են կիրառվել իրավական սանկցիաներ կամ հասարակական անհանդուրժողականության տեսքով բարոյական սանկցիաներ[25]։ Հասարակական որոշ ինստիտուտներ ազդում են խոսքի ազատության սահմանափակումների վրա, դրանցից են պետական դպրոցներում խոսքի օրենսգրքերը։

Ուեսթբորոյի բապտիստական եկեղեցու անդամներին արգելել են մուտք գործել Կանադա՝ ատելությոուն քարոզելու պատճառով [26]

Իր «On Liberty» աշխատությունում Ջոն Ստյուարտ Միլը նշում էր, որ պետք է քննարկումների բացարձակ ազատություն գոյություն ունենա[25]։ 1985 թվականին Ջոն ֆինբերգը ներմուծեց իրավախախտման սկզբունքը՝ հակադրվելով Ջոն Միլլի վնասի սկզբունքին, որը, ըստ Ֆինբերգի, այլոց իրավախախտ գործողություններից անձին չի պաշտպանում[27]։ Նա առաջարկում է արտահայտման որոշ ձևերի արգելում օրենքով, քանի որ վերջիններս հանցավոր են։ Բարձր տուգանքներ պետք է սահմանվեն վնաս պատճառելու համար[27]։ Ի հակադրություն սրան, Միլլը չի աջակցում տուգանքների գաղափարին, եթե դրանք վնասի համար չեն նշանակված[25]։ Ֆինբերգի կարծիքով սանկցիաներ նշանակելիս պետք է հաշվի առնել խոսքի ունեցած սոցիալական նշանակությունը, ընթացքը և այլն[25]։

Միլլի նման Ջասփեր Դումենը այն կարծիքին է, որ վնասը պետք է բնորոշվի առանձին անհատի առանձնահատկություններից ելնելով՝ հաշվի առնելով ոչ միայն ֆիզիկական, այլև բարոյական վնասը։

Երկու սահմանափակումները իրականում փոխկապակցված են։ Օրինակ, Ռուսաստանում վնասի և իրավախախտման սկզբունքներն օգտագործվել են օրենսդրության մեջ որոշ հարցերում։ Մի շարք եվրոպական երկրներ ընդունել են Հոլոքոստի ժխտումը քրեականացնող օրենքներ, որոնք ևս խոսքի ազատության սահմանափակման դրսևորումներ են։ Այդպիսի երկրներ են Ավստրիան, Բելգիան, Չեխիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Հունգարիան, Իսրայելը, Լիխտենշտեյնը, Լիտվան, Լյուքսեմբուրգը, Հոլանդիան, Լեհաստանը, Պորտուգալիան, Սլովակիան, Շվեյցարիան[28]։

Դանիացի ծաղրանկարիչ Կուրտ Վեսթգարդը ստեղծել էր Իսլամի հոգևոր առաջնորդ Մուհամմեդի ծաղրանկարը՝ ռումբ կրելիս, որը ողջ աշխարհում արժանացավ բացասական արձագանքի[29] ։ Նմանապես, Նոում Չոմսկին քննադատում էր Իսրայելի ու ԱՄՆ֊ի քաղաքականությունը, որի դիմաց մահվան բազմաթիվ սպառնալիքներ ստացավ[30]։

Խոսքի ազատությունը ՀՀ֊ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ Սահմանադրության առաջին հոդվածը Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակում է ինքնիշխան, սոցիալական, իրավական, ժողովրդավարական պետություն։ 2015 թվականի խմբագրությամբ ՀՀ Սահմանադրության 42֊րդ հոդվածը վերնագրված է Կարծիքի արտահայտման ազատությունը և ամրագրում է[31]

Aquote1.png 1. Յուրաքանչյուր ոք ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք: Այս իրավունքը ներառում է սեփական կարծիք ունենալու, ինչպես նաև առանց պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջամտության և անկախ պետական սահմաններից` տեղեկատվության որևէ միջոցով տեղեկություններ ու գաղափարներ փնտրելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը:

2. Մամուլի, ռադիոյի, հեռուստատեսության և տեղեկատվական այլ միջոցների ազատությունը երաշխավորվում է: Պետությունը երաշխավորում է տեղեկատվական, կրթական, մշակութային և ժամանցային բնույթի հաղորդումների բազմազանություն առաջարկող անկախ հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի գործունեությունը: 3. Կարծիքի արտահայտման ազատությունը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով` պետական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության և բարոյականության կամ այլոց պատվի ու բարի համբավի և այլ հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով:

Aquote2.png

Խոսքի ազատության իրավունքի երաշխավորմանն են նվիրված այնպիսի օրենքներ, ինչպիսիք են Մամուլի և զանգվածային լրատվության մյուս միջոցների ազատության մասին օրենքը,[32] Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքը [33]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Mill, John Stuart (1859). «Introductory». On Liberty (4th տպ.). London: Longman, Roberts & Green (հրատարակված 1869). para. 5. http://www.bartleby.com/130/1.html. «"Society can and does execute its own mandates ... it practises a social tyranny more formidable than many kinds of political oppression, since, though not usually upheld by such extreme penalties, it leaves fewer means of escape, penetrating much more deeply into the details of life, and enslaving the soul itself. Protection, therefore, against the tyranny of the magistrate is not enough..."» 
  2. Ten Cate Irene M. (2010)։ «Speech, Truth, and Freedom: An Examination of John Stuart Mill's and Justice Oliver Wendell Holmes's Free Speech Defenses»։ Yale Journal of Law & the Humanities 22 (1)։ Article 2։ «[A] central argument for freedom of speech in On Liberty is that in order to maximize the benefits a society can gain ... it must permanently commit to restraining dominant groups from their natural inclination to demand conformity.» 
  3. Wragg Paul (2015)։ «Free Speech Rights at Work: Resolving the Differences between Practice and Liberal Principle»։ Industrial Law Journal (Oxford University Press) 44 (1): 11։ (subscription required (help))։ «Comparison may be made between Mill's ‘tyrannical majority’ and the employer who dismisses an employee for expression that it dislikes on moral grounds. The protection of employer action in these circumstances evokes Mill's concern about state tolerance of coercive means to ensure conformity with orthodox moral viewpoints and so nullify unorthodox ones.» 
  4. «Article 19»։ International Covenant on Civil and Political Rights (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights; adopted and opened for signature, ratification and accession by UN General Assembly resolution 2200A (XXI) of 16 December 1966, entry into force 23 March 1976)։ 23 March 1976։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 July 2008-ին։ Վերցված է 13 March 2014 
  5. Ambika Kumar (2006)։ «Using Courts to Enforce the Free Speech Provisions of the International Covenant on Civil and Political Rights»։ Chicago Journal of International Law 7 (1)։ Վերցված է 26 October 2016  Կաղապար:Subscription
  6. van Mill, David (1 January 2016). Zalta, Edward N.. ed։. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 տպ.). http://plato.stanford.edu/archives/fall2016/entries/freedom-speech/. 
  7. [1]
  8. [2]
  9. 9,0 9,1 9,2 Smith David (5 February 2006)։ «Timeline: a history of free speech»։ The Guardian (London)։ Վերցված է 2 May 2010 
  10. Raaflaub, Kurt; Ober, Josiah; Wallace, Robert (2007). Origins of democracy in ancient Greece. University of California Press. էջ 65. ISBN 0-520-24562-8 
  11. M. P. Charlesworth (March 1943)։ «Freedom of Speech in Republican Rome»։ The Classical Review (The Classical Association) 57 (1): 49։ doi:10.1017/s0009840x00311283 
  12. Williams, E. N. (1960). The Eighteenth-Century Constitution. 1688–1815. Cambridge University Press. էջեր 26–29. OCLC 1146699. 
  13. Arthur W. Diamond Law Library at Columbia Law School (26 March 2008)։ «Declaration of the Rights of Man and of the Citizen»։ Hrcr.org (www.hrcr.org)։ Վերցված է 25 June 2013 
  14. United Nations (10 September 1948)։ «The Universal Declaration of Human Rights»։ UN.org (www.un.org)։ Վերցված է 25 June 2013 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Andrew Puddephatt, Freedom of Expression, The essentials of Human Rights, Hodder Arnold, 2005, p. 128
  16. 16,0 16,1 16,2 Brett, Sebastian (1999). Limits to tolerance: freedom of expression and the public debate in Chile. Human Rights Watch. էջ xxv. ISBN 978-1-56432-192-3. https://books.google.am/?id=KGS_vAYDdtoC&dq=freedom+of+expression+limitations. 
  17. Sanders, Karen (2003). Ethics & Journalism. Sage. էջ 68. ISBN 978-0-7619-6967-9. https://www.google.com/books?id=bnpliIUyO60C&dq=Areopagitica+freedom+of+speech+britain&lr=&as_brr=3&source=gbs_navlinks_s. 
  18. Marlin, Randal (2002). Propaganda and the Ethics of Persuasion. Broadview Press. էջեր 226–27. ISBN 978-1551113760. https://books.google.am/?id=Zp38Ot2g7LEC&pg=PA226&dq=%22free+speech%22+democracy. 
  19. Marlin, Randal (2002). Propaganda and the Ethics of Persuasion. Broadview Press. էջ 226. ISBN 978-1551113760. https://books.google.am/?id=Zp38Ot2g7LEC&pg=PA226&dq=%22free+speech%22+democracy. 
  20. Marlin, Randal (2002). Propaganda and the Ethics of Persuasion. Broadview Press. էջեր 228–29. ISBN 978-1551113760. https://books.google.am/?id=Zp38Ot2g7LEC&pg=PA226&dq=%22free+speech%22+democracy. 
  21. «A Decade of Measuring the Quality of Governance»։ World Bank։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 April 2008-ին 
  22. "Freedom of expression promotes democracy" http://www.dandc.eu/en/article/alexander-matschke-promoting-free-media-task-development-policy, by Alexander Matschke in E+C/E+Z January 2015
  23. Marlin, Randal (2002). Propaganda and the Ethics of Persuasion. Broadview Press. էջ 229. ISBN 978-1551113760. https://books.google.am/?id=Zp38Ot2g7LEC&pg=PA226&dq=%22free+speech%22+democracy. 
  24. http://time.com/4530197/college-free-speech-zone/
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 «Freedom of Speech»։ Stanford Encyclopedia of Philosophy։ 17 April 2008։ Վերցված է 29 May 2011 
  26. Church members enter Canada, aiming to picket bus victim's funeral, CBC News, 8 August 2008.
  27. 27,0 27,1 Harcourt. «Conclusion». The Collapse of the Harm Principle. http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=7037&context=jclc։ Վերցված է 7 September 2015. 
  28. Lechtholz-Zey, Jacqueline: Laws Banning Holocaust Denial. Genocide Prevention Now.. Retrieved September 29, 2010.
  29. "Tenemos Que Librar Con Ferocidad La Lucha Por La Libertad De Expresión", "Libertad Digital Internacional", 2010
  30. "Noam Chomsky interview", "The Telegraph", July 6, 2010
  31. [3] 2015 թվականի փոփոխություններով ՀՀ Սահմանադրություն
  32. [4] Մամուլի և զանգվածային լրատվության մյուս միջոցների ազատության մասին ՀՀ օրենք
  33. [5] Տեղեկատվության ազատության մասին ՀՀ օրենքը