Երրորդ աշխարհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
կապիտալիստական երկրներ(Միացյալ Նահանգներ, Միացյալ Թագավորություն և նրանց դաշնակիցներ)
սոցիալիստական երկրներ(Խորհրդային Միություն, Չինաստան և նրանց դաշնակիցներ)
«Երրորդ աշխարհ» — չմիավորված երկրներ
(մոտ 1974թ.)

Երրորդ աշխարհ[1], XX դարի երկրորդ կեսի քաղաքագիտական տերմին, որը ներառում է այն երկրները, որոնք ուղղակիորեն չէին մասնակցում սառը պատերազմին, այլ ուղեկցում էին սպառազինության մրցավազքում: Ի սկզբանե ընդգրկում էր բոլոր երկրները, որոնք չէին միավորվել ԱՄՆ-ի սատելիտին («առաջին աշխարհ») կամ սոցիալիստական ճամբարին («երկրորդ աշխարհ»): Ներկայումս, հիմանականում, կիրառվում է որպես` «զարգացող երկրներ» հասկացության հոմանիշ, անկախ` պատմական իրավիճակից:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից նշանակությամբ այս տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է ֆրանսիացի գիտնական Ալֆրեդ Սովին` L’Observateur ամսագրում, 1952 թվականի օգոստոսի 14-ին[2], որտեղ նա երրորդ աշխարհի երկրները համեմատում էր ավանդական հասարակության երրորդ դասի հետ: Ի սկզբանե այդ տերմինը վերաբերում էր այն երկրներին, որոնք սառը պատերազմի ժամանակ միավորված չէին ոչ` արևմտյան աշխարհին (ՆԱՏՕ), ոչ էլ` սոցիալիստական ճամբարին (Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպություն): Երրորդ աշխարհը հանդիսանում է մրցակցության ասպարեզ՝ զարգացած տերությունների համար: 1974 թվականից «երրորդ աշխարհի» հետ իրենց նույնականացնում էին մաոիստները, դատապարտելով՝ ԽՍՀՄ-ի այսպես կոչված «սոցիալ-իմպերիալիզմը» և «ռեվիզիոնիզմը»: Չմիացած երկրների շարժումը երրորդ աշխարհը ինքնուրույն և միջազգային-քաղաքական ուժի փոխակերպման փորձ էր: «Երրորդ աշխարհի» երկրներին նաև անվանում են զարգացող երկրներ: Այդ զարգացող երկրներն իրենց հերթին բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի՝ ըստ տնտեսական զարգացման աստիճանի: Ամենաթույլ զարգացածը Աֆրիկայի երկրներն են, միջին զարգացածը՝ Ասիայի երկրները, առավել զարգացածը՝ Լատինական Ամերիկայի երկրները:

Առաջին և երրորդ աշխարհների միջև զարգացման դինամիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ սոցիալական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Ռուսաստանի պետական սոցիալական համալսարանի պրոռեկտոր Մ. Ի. Կոդինի տվյալների` «աղքատների և հարուստների միջև եկամուտների բացը մեծանում է: Գիտության և տեխնոլոգիայի բուռն զարգացումը, զարգացած տնտեսությունը ընդգրկում է փոքր թվով պետություններ, որտեղ ապրում է այսպես կոչված` «ոսկե միլիարդ»-ը»[3]: Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Սիբիրյան մասնաճյուղի պատմության դոկտոր Վլադիմիր Լամինը` ժողովրդագրության խնդիրներին նվիրված կոնֆերանսում ասել է, որ եթե «ոսկե միլիարդ»-ը չսկսեն իրապես բաժանել մոլորակի հարավի աղքատ երկրների միջև, ապա մոտ ապագայում ռեսուրսների համար կատաղի պատերազմներ կլինեն[4]: Գոյություն ունեն գլոբալիզացիայի այլ գնահատականներ: Քլիոդինամիկայի հետևորդները կարծում են, որ վերջին տարիներին առաջին և երկրորդ աշխարհների միջև տնտեսական զարգացման մակարդակը հավասարեցնելու միտում է նկատվել[5][6][7]: Նրանց կարծիքով, դա գլոբալիզացիայի, ինչպես նաև երրորդ աշխարհի երկրների բնակչության կրթական մակարդակի բարձրացման արդյունք է: Դրա հետ նեղ կապակցված են` ժողովրդագրական և սոցիալ-մշակութային գործընթացները, որոնց արդյունքում XX դարի 90-ական թվականներին երրորդ աշխարհի շատ երկրներ ունեցել են գրագիտության աճ, ինչը` մի կողմից խթանել է տնտեսական աճին, իսկ մյուս կողմից` նպաստեց ծնելիության մակարդակի կրճատմանը: Այս բոլոր գործընթացների արդյունքում, վերջին տարիներին, երրորդ աշխարհի խոշոր երկրներում նկատվում է, որ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ աճի տեմպերը շատ ավելի բարձր են, քան առաջին աշխարհի շատ երկրներում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Написание со строчной буквы без кавычек третий мир даётся по словарю: Лопатин В. В., Нечаева И. В., Чельцова Л. К. Прописная или строчная? Орфографический словарь. — М.: Эксмо, 2009. — С. 441. — 512 с.
  2. First, Second and Third Worlds
  3. научный доклад в МГУ проф. Кодина М. И.
  4. Демографические альтернативы будущего. журнал «Эксперт» (24 сентября 2007). Проверено 13 августа 2010. Архивировано 8 февраля 2012 года.
  5. Коротаев А. В. и др. Законы истории: Математическое моделирование и прогнозирование мирового и регионального развития. Изд. 3, сущ. перераб. и доп. М.: URSS, 2010. Глава 1.
  6. Коротаев А. В., Халтурина Д. А. Современные тенденции мирового развития. М.: Либроком, 2009
  7. Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие. М.: Либроком, 2009. ISBN 978-5-397-00917-1.

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմպերիալիզմ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]