Բազմալեզվություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բազմալեզվություն, մեկից ավելի լեզուների կիրառումը որևէ անհատի կամ էլ խոսողների խմբի կողմից: Ասում են, որ բազմալեզու մարդիկ թվով ավելի շատ են, քան միայն մեկ լեզվի տիրապետողները[1]: Եվրոպացիների կեսից ավելին պնդում է, որ, բացի մայրենի լեզվից, խոսում է առնվազն մեկ օտար լեզվով [2]: Համաշխարհայնացման և մշակութային իրազեկության շնորհիվ բազմալեզվությունը դառնում է ընդունված հասարակական երևույթ[3]: Համացանցում ինֆորմացիայի հեշտ հասանելիությունը, տարբեր լեզուների տիրապետող մարդկանց հետ շփումը նպաստում են բազմալեզվության տարածմանը: Այսպիսով, շրջապատված լինելով տարբեր լեզուներով՝ մարդիկ շատ հաճախ կարիք են զգում սովորելու օտար լեզուներ: Բազմալեզու մարդկանց անվանում են նաև պոլիգլոտեր: [4]

Բազմալեզու մարդիկ իրենց առաջին կամ էլ մայրենի լեզուն սովորում են մանկության տարիներին՝ առանց որևէ հատուկ դասերի հաճախելու: Այն երեխաները, որոնք այս կերպ սովորում են միաժամանակ երկու լեզու, կոչվում են երկլեզվակիրներ: Նույնիսկ այս դեպքում մարդը երկու լեզուներից մեկին ավելի լավ է տիրապետում քան մյուսին: Մեկից ավելի լեզուների տիրապետող մարդիկ ավելի շուտ են մեկ այլ լեզու սովորում, քան միալեզու մարդիկ[5]:

Բազմալեզվությունը համակարգչային ունակությունների մեջ միջակա դիրք է գրավում միջազգայանացման և տեղայնացման միջև: Համակարգչային գիտության մեջ իր ունեցած կարևորության շնորհիվ ծրագրերի զարգացման համար գրեթե միշտ օգտագործվում է անգլերենը: Այսպիսով՝ նոր ծրագրերը սկզբում ստեղծվում են անգլերենով, այնուհետև, հարկ եղած դեպքում թարգմանվում են նաև այլ լեզուներով:

Սահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմալեզվության սահմանումը դեռևս քննարկման առարկա է այնպես, ինչպես լեզվի սահունությունը: Մի կողմից՝ բազմալեզվությունը մեկ այլ, օտար լեզվի կատարյալ իմացությունը և ճիշտ կիրառումն է: Խոսողը պետք է ունենա լիակատար գիտելիքներ և հմտություն՝ լեզվով խոսելու այնպես, ինչպես լեզվակիրը: Մյուս կողմից՝ բազմալեզվությունը կարելի է սահմանել որպես մեկ այլ լեզվի որոշ կառույցների և բառերի բավարար իմացությունը հասարակ շփում իրականացնելու համար:

Ակադեմիկոս Վիվիան Ջեյմս Կուկն այն կարծիքին է, որ բազմալեզու մարդիկ միջանկյալ դիրք են զբաղեցնում բազմալեզվության այս երկու «ծայրահեղ» սահմանումների միջև [6] [7]: Բացի այդ, դեռևս չկա հստակ սահմանում, թե ինչերն են կազմում որևէ առանձին լեզու[8]: Օրինակ՝ լեզվաբանները մինչ այսօր էլ չեն կարողանում համաձայնության գալ այն հարցի շուրջ, թե արդյոք շոտլանդերենն առանձին լեզու է, թե ուղղակի անգլերենի բարբառներից մեկն է: Ավելին, լեզու կոչվածը կարող է փոփոխությունների ենթարկվել երբեմն սոսկ քաղաքական նկատառումներով, ինչպես օրինակ սերբախորվաթերենը, որը ստեղծվել էր հյուսիսային հերցեգովինական բարբառի հիման վրա, որպես հարավային սլավոնական տարբեր բարբառների ընդհանուր լեզու, սակայն Հարավսլավիայի փլուզումից հետո բաժանվել և վերածվել է սերբերենի, խորվաթերենի, բոսնիերենի ևնոգորերենի: [9]

Միջազգային փոխհարաբերությունների պատճառով փոքր անկախ պետություններում ապրող շատ երեխաներին ստիպում են սովորել օտար լեզուներ: Օրինակ՝ Ֆինլանդիայում բոլոր երեխաները պարտադիր պետք է տիրապետեն առնվազն երկու օտար լեզվի, որոնցից մեկը մյուս պետական լեզուն է (Շվեդերենը կամ Ֆիններենը), իսկ մյուսը՝ որևէ օտար լեզու (սովորաբար անգլերեն):

Առասպելներ՝ կապված բազմալեզվության հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան որոշ երկրներում, որտեղ ընդունված է միալեզվությունը, առաջացել են բազմաթիվ առասպելներ և նախապաշարմունքներ բազմալեզվության վերաբերյալ: Բրիտանացի և լեհ բազմաթիվ հետազոտողներ թվարկել են ամենաշատ հանդիպող սխալ պատկերացումները.

  • երկլեզու և բազմալեզու մարդիկ միալեզու հասարակության մեջ բացառություններ են;
  • բազմալեզու կամ երկլեզու կոչվելու համար անհրաժաշտ է օտար լեզվին տիրապետել լեզվակրի նման;
  • երկլեզվությունը երեխաներին խանգարում է զարգացնել լեզվաբանական և ճանաչողական գիտելիքները, և դա հանգեցնում է դպրոցում վատ առաջադիմության;
  • երեխային մեկից ավելի լեզու սովորեցնելը կարող է հանգեցնել լեզվական ունակությունների վատթարացման, և որ արդեն իսկ լեզվական վատ ունակություններ ունեցող երեխաներին մեկ այլ լեզու սովորեցնելը ավելորդ ճնշում և ջանք է;
  • երեխաները բավարար ժամանակ չունեն երկու լեզու միաժամանակ սովորելու համար, ավելի լավ է տիրապետել միայն մայրենի լեզվին:

Սրանք սխալ ենթադրություններ են, որոնք չեն թողնում երեխաներին զարգանալ և սովորել ավելին:

Բազմալեզու անհատներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմալեզու կոչվում է այն մարդը, ով կարողանում է հաղորդակցվել երկու և ավելի լեզուներով՝ ակտիվ (խոսել, գրել, երգել) կամ պասիվ (լսել, կարդալ կամ ընկալել) կերպով: Երկու լեզվի տիրապետող մարդուն անվանում են երկլեզու, երեք լեզվին տիրապետողին՝ եռալեզու և այլն: Բազմալեզու մարդկանց անվանում են նաև պոլիգլոտ: Պոլիգլոտները մանկության տարիներին ինքնաբերաբար սովորում են մայրենի լեզուն (կամ էլ լեզուները) , այնուհետև սովորում են օտար լեզուներ: Լեզվաբանության մեջ առաջին կամ մայրենի լեզվին տիրապետողներին անվանում են լեզվակիր: Լեզվաբանների մեծ մասը կարծում է, որ տվյալ լեզվով ամենալավը կարող է խոսել լեզվակիրը, և որքան էլ օտարը լավ տիրապետի տվյալ լեզվին, չի կարող գերազանցել լեզվակրին: Հետևաբար լեզուների էմպիրիկ փորձառական ուսումնասիրություններն իրականացվում են միայն լեզվակիրների մասնակցությամբ: Սակայն այս տեսակետը փոքր-ինչ խնդրահարույց է, քանի որ որոշ ոչ-լեզվակիրներ լեզվին այնքան լավ են տիրապետում , որ կարող են մեծ աջակցություն ցույց տալ: Վերջին տարիներին լեզվաբանական հետազոտությունները կենտրոնանում են մեծ տարածում ունեցող լեզուների, ինչպես օրինակ անգլերենի՝ որպես լինգվա ֆրանկայի ուսումնասիրության վրա: Լինգվա Ֆրանկա իրավիճակում խոսողները գործնականորեն բազմալեզու են:

Իմացական կարողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեկից ավելի լեզուների տիրապետող մարդիկ ավելի հմուտ են նոր լեզուներ սովորելիս, քան միալեզու մարդիկ [10][11][12][13]: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ բազմալեզու մարդկանց մոտ բարձր է իմացական կարողությունների մակարդակը: Սակայն վերջերս այս տեսակետն արժանացել է մեծ քննադատության [14]: Գոյություն ունի մի երևույթ, որը կոչվում է թերլեզվակրություն (անգլ.՝ distractive bilingualism, semilingualism ): Երբ առաջին լեզվի ձեռքբերման գործընթացն ընդհատվում է, և մարդը ստանում է երկրորդ լեզվից ոչ բավարար և անկանոն գիտելիքներ, արդյունքը լինում է այն, որ մարդն այդ լեզուներից ոչ մեկին բավարար չափով չի տիրապետում, և մայրենի լեզուն խառնվում է օտար լեզվի հետ [15][16]:

Տնտեսական առավելություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկլեզվակիրները աշխատաշուկայում միալեզուների հանդեպ մեծ առավելություններ ունեն, քանի որ նրանք կարողանում են ծառայություններ մատուցել այն անհատներին, ովքեր խոսում են այլ լեզվով [17]: Շվեյցարիայում իրականացված մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ բազմալեզվությունը դրական փոխկապակցվածություն ունի անհատի աշխատավարձի, ընկերությունների արտադրողականության և ՀՆԱ-ի հետ: Հետազոտողները պնդում են, որ Շվեյցարիայի ՀՆԱ-ի աճի 10 %-ը ապահովում է հենց բազմալեզվույ: [18]

Պասիվ երկլեզվություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պասիվ երկլեզվակիրները նրանք են, ովքեր կարողանում են հասկանալ երկրորդ լեզուն, բայց չեն կարողանում խոսել դրանով, կամ էլ նրանց խոսելու ընդունակությունները կաշկանդված են հոգեբանական արգելքներով: Պասիվ երկլեզվությունը հաճախ հանդիպող երևույթ է ԱՄՆ գաղթող չափահասների շրջանում, քանի որ նրանք հաճախ չեն տիրապետում անգլերենին: Ժամանակի ընթացքում նրանց երեխաները սովորում են անգլերեն և կարողանում են խոսել լեզվակիրների նման: Այս կերպ ծնողների մոտ զարգանում է երկրորդ լեզուն ընկալելու ընդունակություն, սակայն նրանք չեն կարողանում խոսել անգլերեն և իրենց երեխաների հետ շփվում են միայն իրենց մայրենի լեզվով: Երբեմն այնպես է պատահում, որ երեխաները, գտնվելով անգլախոսների շրջանում, դառնում են միալեզու՝ անգլերենի լեզվակիր, և չեն կարողանում խոսել իրենց մայրենի լեզվով: Այս դեպքում ծնողը երբեմն երեխայի հետ խոսում է իր մայրենի լեզվով, իսկ երեխան՝ անգլերեն: Սակայն եթե երեխան կարողանում է խոսել թե՛ իր մայրենի լեզվով, և թե՛ անգլերեն, ապա իր ծնողների հետ կարողանում է խոսել երկու լեզվով միաժամանակ՝ երբեմն խառնելով երկու լեզուները: Այս երրորդ տարբերակը կարող է կապված լինել երեխայի հուզական վիճակի, խոսակցության կոնտեքստի և այլ հանգամանքների հետ և կոչվում է «կոդի փոփոխություն»[19]:

Անհատականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ շատ դժվար և երբեմն նույնիսկ անհնար է տիրապետել լեզվի բարդ իմաստաբանական հատկություններից շատերին՝ առանց տվյալ լեզվի երկրի մշակույթին և պատմությանը ծանոթանալու, երկու և ավելի լեզվի խորը իմացության համար անհրաժեշտ պայման է բարձր մակարդակի բազմալեզվությունը: Տարբեր մշակույթների առանձին և համեմատական ուսումնասիրությունը, կամ դրանց մասին որևէ անհատի գիտելիքները ձևավորում են տվյալ անհատի մտածելակերպը իր իսկ ինքնության և ուրիշների կարծիքը նրա ինքնության վերաբերյալ[20]: Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ բազմալեզու մարդիկ ավելի հանդուրժող են այլ մշակույթների հանդեպ և ավելի լայն մտահորիզոն ունեն: Լեզվական հարաբերականության գաղափարը, ըստ որի՝ այն լեզուն, որով մարդիկ խոսում են, ազդում է նրանց աշխարհայացքի վրա, կարող է նշանակել, որ բազմալեզու մարդիկ աշխարհը միաժամանակ ընկալում են լիովին տարբեր տեսանկյուններից [21][22]:

Որոշ երկլեզու մարդիկ այն զգացողությունն ունեն, որ իրենց անհատականությունը փոխվում է՝ կախված նրանից, թե նրանք տվյալ պահին որ լեզվով են խոսում [23][24]: Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ բազմալեզվությունը ստեղծում է տարբեր անհատականություններ [25]: Ինչևէ, այս հարցի վերաբերյալ քիչ հետազոտություններ և քննարկումներ են իրականացվել, և դժվար է լեզվի կոնտեքստում սահմանել «անհատականությունը» [26]: Հոգելեզվաբան Ֆրանսուա Գրոսենը գրել է. «Անհատականության փոփոխությունը ոչ այլ ինչ է, քան ուղղակի տվյալ կոնտեքստում վերաբերմունքի և պահվածքի փոփոխություն, և կապված չէ լեզվի հետ»: Ինչևէ, լեզվական հարաբերականության վարկածը, ըստ որի՝ լեզուն ձևավորում է մեր աշխարհընկալումը, կարող է ենթադրել, որ չափահասի՝ նոր լեզու սովորելու դեպքում զգայական երանգավորումներն ավելի քիչ են, քան երեխաների դեպքում: 2013 թվականին իրականացված մի հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ աշխարհայացքի փոփոխության հիմքում ավելի շատ ընկած է ոչ թե զգայական ընկալումը, այլ սոցիալական նորմերը և հարկադրանքները, ինչպիսին է օրինակ քաղաքական կոռեկտությոը: [27]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. A Global Perspective on Bilingualism and Bilingual Education (1999), G. Richard Tucker, Carnegie Mellon University
  2. «Europeans and their languages, a survey co-ordinated by the European Commission»։ European Commission։ Վերցված է 2016-11-15 
  3. «The importance of multilingualism»։ multilingualism.org։ Վերցված է 2010-09-16 
  4. «Polyglot - definition of polyglot by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia»։ Thefreedictionary.com։ Վերցված է 2010-07-10 
  5. «The bilingual advantage in novel word learning»։ Psychonomic Bulletin & Review 16 (4): 705–710։ 2009։ doi:10.3758/PBR.16.4.705 
  6. http://www.viviancook.uk/Writings/Papers/MCentry.htm
  7. «Perceived effectiveness of language acquisition in the process of multilingual upbringing by parents of different nationalities»։ International Journal of Bilingual Education and Bilingualism: 1–19։ 2016։ doi:10.1080/13670050.2016.1203858 
  8. A.J. Aitken in The Oxford Companion to the English Language, Oxford University Press 1992. p.894
  9. Ems Ukaz
  10. «Attention and inhibition in bilingual children: evidence from the dimensional change card sort task»։ Dev Sci 7 (3): 325–39։ 2004։ PMID 15595373։ doi:10.1111/j.1467-7687.2004.00351.x 
  11. «Effect of bilingualism on cognitive control in the Simon task: evidence from MEG»։ NeuroImage 24 (1): 40–49։ 2005։ PMID 15588595։ doi:10.1016/j.neuroimage.2004.09.044 
  12. Kluger Jeffrey (18 July 2013)։ «How the Brain Benefits from Being Bilingual»։ TIME։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 July 2013-ին 
  13. Atkinson AL (2016)։ «Does Bilingualism Delay the Development of Dementia?»։ Journal of European Psychology Students 7 (1): 43–50։ doi:10.5334/jeps.375 
  14. Yong Ed։ «The Bitter Fight Over the Benefits of Bilingualism»։ The Atlantic (en-US)։ Վերցված է 2016-02-11 
  15. Bruin Angela de, Treccani Barbara, Sala Sergio Della (2014-12-04)։ «Cognitive Advantage in Bilingualism An Example of Publication Bias?»։ Psychological Science (անգլերեն) 26: 0956797614557866։ ISSN 0956-7976։ PMID 25475825։ doi:10.1177/0956797614557866 
  16. Paap Kenneth R., Johnson Hunter A., Sawi Oliver (2015-08-01)։ «Bilingual advantages in executive functioning either do not exist or are restricted to very specific and undetermined circumstances»։ Cortex 69: 265–278։ doi:10.1016/j.cortex.2015.04.014 
  17. Grin François, Sfreddo Claudio, Vaillancourt François (2013)։ Economics of the multilingual workplace.։ [S.l.]: Routledge։ ISBN 978-0-415-85106-0 
  18. Agirdag, O. (2014)։ «The long-term effects of bilingualism on children of immigration: student bilingualism and future earnings»։ International Journal of Bilingual Education and Bilingualism 17 (4): 449–464։ doi:10.1080/13670050.2013.816264 
  19. «Ethnologue report for language code: spa»։ Ethnologue.com։ Վերցված է 2010-07-10 
  20. Halwachs D.W. (1993)։ «Polysystem repertoire and identity»։ Grazer Linguistische Studien։ 39–40: 71–90 
  21. Dewaele J. (2012)։ «Multilingualism, empathy, and multicompetence»։ International Journal of Multilingualism: 1–15 
  22. Dewaele J. (2007)։ «The effect of multilingualism, sociobiographical, and situational factors on communicative anxiety and foreign language anxiety of mature language learners»։ International Journal of Bilingualism 11 (4): 391–409։ doi:10.1177/13670069070110040301 
  23. Tokuhama-Espinosa T. (2003)։ The multilingual mind: Issues discussed by, for, and about people living with many languages։ Westport, Connecticut: Praeger Publishers 
  24. Wang X. (2008)։ Growing up with three languages: Birth to eleven։ Briston, United Kingdom: Multilingualism Matters 
  25. Grosjean F (2011)։ «Life as a bilingual: the reality of living with two or more languages»։ Psychology Today 
  26. François Grosjean (author of chapter); Editor: I. Parasnis (1996)։ Living with two languages and two cultures, chapter in: Cultural and Language Diversity and the Deaf Experience.։ Cambridge University Press 
  27. «Second language as an exemptor from sociocultural norms. Emotion-Related Language Choice revisited»։ PLoS ONE 8 (12): e8122։ 2013։ PMC 3859501։ PMID 24349044։ doi:10.1371/journal.pone.0081225