Բայկալ լիճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Բայկալ (այլ կիրառումներ)
Picto infobox map.png
Բայկալ
ռուս.՝ Байка́л

Բայկալ լիճը
Կոորդինատներ Կոորդինատներ: 53°18′10″ հս․ լ. 108°0′17″ ավ. ե. / 53.30278° հս․. լ. 108.00472° ավ. ե. / 53.30278; 108.00472
Տեղագրություն Ռուսաստան Ռուսաստան Արևելյան Սիբիրի հարավ
Ամենաբարձր կետը 457 մ
Երկարություն 636 կմ
Լայնություն 79,5 կմ
Ավազանի մակերեսը 570 000 կմ²
Ծավալը 23 615,39 կմ³
Ջրափնյա գծի երկարությունը 2000 կմ
Ամենամեծ խորությունը 1642 մ
Միջին խորությունը 744,4 մ
Աղիությունը 0,120 ‰
Պարզությունը 40 մ
Թափվող գետերը Սելենգա, Վերին Անգարա, Բարգուզին
Սկիզբ առնող գետերը Անգարա
Բայկալ լիճը գտնվում է Բուրյաթիաում
Բայկալ լիճ
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն ,
օբյեկտ № 754
ռուս..անգլ..ֆր.
Բայկալը Մակսիմիխի շրջանում
Բայկալ լճի Չիվիրկույսկի ծոցը

Բայկալ լիճ (ռուսերեն՝ о́зеро Байка́л, բուրյաթերեն՝ Байгал далай, Байгал нуур) տեկտոնական ծագման լիճ Ռուսաստանի Դաշնությունում` արևելյան Սիբիրի հարավում։ Բայկալ լճի ափին է գտնվում Իրկուտսկ քաղաքը։

Բայկալ լիճը պարունակում է հեղուկ վիճակում գտնվող աշխարհի քաղցրահամ ջրերի 20%-ը, որը հավասար է 23615.39 կմ3 և այդ ցուցանիշով Բայկալ լիճն աշխարհում առաջինն է։

Բայկալն աշխարհի ամենախոր լիճն է` 1 642մ։ Բայկալից բացի, աշխարհում կա 1000մ-ից ավելի խորություն ունեցող միայն երկու լիճ՝ Տանգանիկան (1470մ) և Կասպից ծովը (1025մ)։

Բայկալ լճի մեջ են թափվում 336 գետ և առու։ Դրանցից ամենախոշորներն են Սելենգան, Վերին Անգարան, Բարգուզինը։ Լճից սկիզբ է առնում մի գետ՝ Անգարան։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհագրական դիրքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալը գտնվում է Ասիայի կենտրոնում՝ Իրկուտսկի շրջանի և Բուրիաթիայի հանրապետության սահմանին։ Լիճը ձգվում է հյուսիս-արևելքից հարավ-արևմուտք 620 կմ. ունի հսկա կիսալուսնի ձև։ Բայկալի լայնությունը 24-79 կմ է։ Բայկալի հատակը համաշխարհային օվկիանոսից 1167 մ ցածր է, իսկ ջրի մակերևույթը՝ 455.5 մ բարձր։ Մակերևույթին լճի մակերեսը 31 722 կմ² է, որը մոտավորապես հավասար է այնպիսի երկրների մակերեսին, ինչպիսիք են Բելգիան կամ Հոլանդիան: Աշխարհի խոշորագույն լճերի մեջ Բայկալը յոթերորդն է ջրի մակերևույթի մակերեսով։

Խորություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալը Երկրի ամենախոր լիճն է. առավելագույն խորությունը 1642 մ. դա հաստատվել է 1983 թվականին Լ. Կոլոտիլոյի և Ի. Սուլիմովի գլխավորությամբ գիտարշավի ընթացքում։ Առավելագույն խորությունը նշվել է քարտեզներում 1992 թվականից և հաստատվել 2002 թվականին ռուս-իսպանա-բելգիական համատեղ ծրագրի ժամանակ[1]: Լճի միջին խորությունը նույնպես մեծ է՝ 744.4 մ։ Այն գերազանցում է խոր լճերի առավելագույն խորությունը։ Բայկալից բացի՝ Երկրում կան միայն երկու լճեր, որոնք ունեն 1000մ և ավելի խորություն՝ Տանգանիկան (1470մ) և Կասպից ծովը (1025մ)։

Ջրի ծավալը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալի ջրային պաշարը հսկայական է՝ 23 615.39 կմ³, որը քաղցրահամ ջրերի համաշխարհային պաշարի մոտ 19%-ն է կազմում։ Ջրի ծավալով լիճը աշխարհում երկրորդն է և զիջում է միայն Կասպից ծովին, բայց վերջինիս ջուրն աղի է։ Բայկալի ջուրն ավելի շատ է, քան 5 Մեծ լճերինը միասին (Վերին, Միչիգան, Հուրոն, Էրի, Օնտարիո)[2]:

Ջրի հատկությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալի ջուրն արտակարգ մաքուր է։ Ջուրը քիչ հանքայնացված է, շատ է թթվածինը: Ջրի մաքրությունը հիմնականում պահպանվում է էպիշուրա մանրագույն խեցգետինների շնորհիվ, որոնք սպառում են օրգանական նյութերը՝ մաքրելով լճի ջուրը։

Բայկալի էպիշուրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալյան էպիշուրան (լատ.՝ Epischura baicalensis) խեցգետնանման պլանկտոնի տեսակ է։ Հասուն պլանկտոնի չափը մոտ 1.5մմ է։ Այն Բայկալի էնդեմիկ տեսակ է։ Էպիշուրան կարևորագույն դեր ունի լճի էկոհամակարգում։ Այն կազմում է Բայկալի կենսազանգվածի մոտ 90%-ը։ Էպիշուրան սնվում է ջրիմուռներով, և հենց նրա շնորհիվ է լճի ջուրն այդքան մաքուր։ Լճի ջուրն այնքան թափանցիկ է, որ առանձին քարեր և առարկաներ նկատվում են նույնիսկ 40մ խորությանից։ Դա հատկապես լինում է գարնանը, երբ ջրի գույնը բաց երկնագույն է։ Գարնանն ու աշնանը ջրի թափանցելիությունը նվազում է մինչև 8-10 մ, և ջրի գույնը դառնում է կապտականաչ և կանաչ։

Սառցակալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սառցակալման շրջանում Բայկալը գրեթե ամբողջությամբ սառչում է՝ բացի Անգարայի հունի մոտ գտնվող 15-20 կմ հատվածից։ Ձմռան վերջին սառույցի հաստությունը կազմում է 1մ, ծոցերում՝ 1.5-2մ։ Ցրտից սառույցին առաջանում են ճեղքեր, որոնք էլ սառույցը բաժանում են առանձին դաշտերի։ Այդ ճեղքերի երկարությունը կարող է կազմել 10-30կմ։ Ճեղքերի շնորհիվ լճում ձկները թթվածնի պակաս չեն ունենում։ Բացի այդ՝ սառույցը շատ թափանցիկ է, և արևի ճառագայթները թափանցում են նրա միջով. դրա շնորհիվ աճում են պլանկտոնային ջրիմուռները՝ անջատելով թթվածին[3]: Բայկալի սառույցը նոր հանելուկներ է առաջադրում գիտնականներին։ 1940-ական թվականներին մասնագետները հայտնաբերեցին սառցածածկույթի նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են միայն Բայկալին։ Օրինակ՝ «բլուրները»՝ կոնանման սառցե բլուրները՝ մինչև 6մ բարձրությամբ։ Արտաքինից նրանք հիշեցնում են սառցե վրաններ, որոնք բացվում են ափի հակառակ կողմի ուղղությամբ։ Բայկալում կան սառույցի մի քանի տեսակներ։

Կղզիներն ու թերակղզիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալն ունի 27 կղզի, որոնցից ամենախոշորը Օլխոնն է։ Այն ունի 71 կմ երկարություն, 12 կմ լայնություն։ : Գտնվում է լճի գրեթե կենտրոնում, մակերեսը 729 կմ² է[4]: Բայկալի կղզիներից 22-ը մշտական են, 5-ը՝ պարբերաբար ընկղմվող։ Ամենամեծ թերակղզին Սվյատոյ Նոսն է (ռուս.՝ Святой Нос

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալի քամիները լճում հաճախ փոթորիկ են առաջացնում:

Բայկալի ջուրը մեծ ազդեցություն ունի շրջակայքի կլիմայի ձևավորման վրա։ Ձմեռն այստեղ մեղմ է լինում, ամառը՝ զով։ Օդի առավելագույն ջերմաստիճանը գրանցվել է 34°: Բայկալն առանձնանում է արևային օրերի մեծ քանակով։ Այստեղ երբեմն արևային օրերի քանակը գերազանցում է նույնիսկ սևծովյան քաղաք-առողջարաններին։ Եղանակի առանձնահատուկ գծերը պայմանավորված են բայկալյան քամիներով, որոնք ունեն անուններ՝ բարգուզին, սարմա, վերխովիկ, կուլտուկ։ Օդի միջին ջերմաստիճանը հունվարին -19 °C է, օգոստոսին՝ 12 °C: Ջրի ջերմաստիճանը օգոստոսին 9-12 °C է, ափերի մոտ՝ երբեմն 20°:

Լճի ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լճի ծագումը գիտական տարակարծությունների տեղիք է տալիս։ Ավանդաբար գիտնականները կարծում են, որ լիճը 25-35 միլիոն տարեկան է։ Սա բացառիկ երևույթ է, քանի որ լճերի մեծամասնությունը գոյատևում է մոտ 10-15 հազար տարի։ Բայց կա նաև վարկած, ըստ որի Բայկալը երիտասարդ լիճ է։ Այս տեսակետն առաջ է քաշել Տատարինովը 2009 թվականին՝ հիմնվելով կատարված գիտարշավի արդյունքների վրա։ Մասնավորապես, Բայկալի հատակին տիղմային հրաբուխների գոյությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ լճի արդի ափագիծը ընդամենը 8 000 տարեկան է, իսկ խորքը՝ 150 000 տարեկան[5]: Բայկալի ձևավորումը շարունակվում է մինչ օրս. լճի շրջակայքում տեղի են ունենում երկրաշարժեր։

Բուսական և կենդանական աշխարհը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալում կա ջրային կենդանիների շուրջ 2600 տեսակ և ենթատեսակ, որի կեսից ավելին էնդեմիկ է[6]: Կենդանի օրգանիզմների այսպիսի բազմազանությունը պայմանավորված է թթվածնի մեծ քանակով։ Հետաքրքիր է, օրինակ, կենդանածին գոլոմյանկա ձուկը (լատ.՝  Comephorus), որի մարմինը պարունակում է մինչև 30% ճարպ։ Այն զարմացնում է կենսաբաններին կերի համար ամենօրյա գաղթով՝ լճի խորքերից դեպի ծանծաղուտ։

Անվան ստուգաբանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լճի անունը հստակ ստուգաբանված չէ։ Ստորև բերվում են «Բայկալ» անվան ծագման մի քանի տարբերակներ.

  • Բայիրկու երկրի և ժաղովրդի անունից
  • Բուրիաթերեն «բայ» (կանգնել) և «գալ» (կրակ) բառերից
  • Բուրիաթերեն՝ «հզոր, կանգնած ջուր»
  • Բուրիաթերեն՝ «հարուստ կրակ»
  • Յակուտերեն «բաայ» (հարուստ) և «կյույոլ» (լիճ) բառերից
  • Յակուտերեն՝ «բայխալ», «մեծ, խոր լիճ»
  • Արաբերեն՝ «Բախր ալ Բակա» (ծով, շատ արցունք ծնող)

Բնապահպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալ լիճը եզակի բնապահպանական համակարգ է, որի պահպանումը սահմանվում է 1999 թվականին ընդունված «Բայկալ լճի պահպանության» պետական օրենքով[7]: Մարդու գործունեությունը իր զգալի բացասական ազդեցությունն է թողնում լճի էկոլոգիական համակարգի վրա։ Առավել մեծ չափով ջուրը կեղտոտում են Բայկալի ցելյուլոզի և թղթի գործարանը և լիճ թափվող Սելենգա գետը։ Մոնղոլիայի տարածքում Սելենգա գետի կեղտոտման աղբյուր են Ուլան Բատոր և Դարխան քաղաքները։ ՌԴ-ում գետը հիմնականում կեղտոտում է Ուլան-Ուդե քաղաքը, որի մաքրման համակարգը դժվարությամբ է հաղթահարում արտադրական և կոմունալ կեղտաջրերի թույլատրելի մաքրության պահպանումը։ Բայկալի շրջակա տարածքի շատ բնակավայրերի մաքրման համակարգերը վթարային են կամ ընդհանրապես գոյություն չունեն։ Բայկալի համար լուրջ վտանգ են արտադրական և կենցաղային թափոնները։

Զբոսաշրջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայկալը աշնանը

Բայկալ կարելի է գնալ տարբեր ճանապարհներով։ Որպես կանոն, Բայկալ գնալ ցանկացողներից շատերը ուղևորվում են շրջակա մեծ քաղաքներ՝ Իրկուտսկ, Ուլան-Ուդե, Սեվերոբայկալսկ, որպեսզի այնտեղից ծրագրեն հետագա ուղևորությունը։ Իրկուտսկից 65 կմ հեռավորությամբ՝ Անգարայի ակունքի մոտ է գտնվում Լիստվյանկա ավանը, որը Բայկալի զբոսաշրջության հանրաճանաչ տեղերից է։ Այստեղից են սկսվում ծովային շատ ուղևորություններ դեպի Օլխոն կղզի, Սվյատոյ Նոս թերակղզի։

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շամանի ժայռը

Բայկալի վրա և շուրջը գտնվում են գտնվում են բնության, ինչպես նաև պատմական և մշակութային շատ հուշարձաններ։ Ստորև նշված են դրանցից մի քանիսը.

Փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Եթե Բայկալի ողջ ջուրը (23 615.390 կմ³) բաժանվի ՌԴ բնակիչների վրա (141 927 297մարդ)[8], ապա յուրաքանչյուր բնակչի կհասնի 166.4 հազար մ² ջուր։
  • Լիճը հետազոտող Կոլոտիլոյի գնահատականով՝ լճի ջրի արժեքը կազմում է 236 տրիլիոն դոլար։
  • 1996 թվականին Բայկալ լիճը ընդունվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության առարկա[9]:

Լեգենդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կա լեգենդ, ըստ որի հայր Բայկալը ուներ 336 գետ-տղա և մեկ աղջիկ՝ Անգարան։ Նրանք բոլորը թափվում էին «հոր գիրկը»՝ լցնելով նրա մակարդակը։ Բայց աղջիկը սիրահարվում է Ենիսեյին և սկսում հորից ջրերը տանել նրան։ Որպես պատասխան՝ հայրը մի մեծ ժայռաբեկոր է նետում աղջկան և անիծում նրան։ Այդ ժայռաբեկորը կոչվում է Շամանի քար և գտնվում է Անգարայի ակունքի մոտ։
  • Լեգենդի մյուս տարբերակի համաձայն՝ Բայկալն ուներ մեկ աղջիկ՝ Անգարան։ Նա սիրահարվում է Ենիսեյին և փորձում փախչել նրա մոտ։ Սա իմանալով՝ հայրը փորձում է խոչընդոտել՝ գետի ակունքը նետելով Շամանի քարը, բայց Անգարան փախչում է։ Այնժամ հայրը հետապնդման է ուղարկում զարմիկին՝ Իրկուտին, բայց սա էլ խղճում է Անգարային, փոխում ուղին՝ թույլ տալով, որ աղջիկը հասնի Ենիսեյին, միանա նրան, և միասին հոսեն[10]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061. — Կաղապար:СПб.: ГУНиО, 1992.
  2. Байкал. Общие цифры. ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
  3. Планктонные водоросли — Словарь «Академик»
  4. Хороших П. П. Находки в пещерах острова Ольхон // Природа. — 1955. — № 11. — С. 110—111.
  5. Иван Щеглов. (1 июля 2009)։ «Новые погружения «Миров» на Байкале укрепили гипотезу о молодости озера»։ РИА Новости։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2010-07-03 
  6. Байкаловедение : учеб. пособие / Н. С. Беркин, А. А. Макаров, О. Т. Русинек. — Иркутск : Изд-во Ирк. гос. ун-та, 2009. — 291 с.
  7. Федеральный закон «Об охране озера Байкал» от 01.05.1999 № 94-ФЗ
  8. Росстат — Федеральная служба государственной статистики. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год
  9. UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal.
  10. Дочь Байкала Ангара и богатырь Енисей Информационный портал Байкал-Lake
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png