Տանգանիկա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox map.png
Տանգանիկա
անգլ./Lake Tanganyika/ֆր./Lac Tanganyika/sw/ziwa Tanganyika

Ձկնորսական նավ Տանգանիկա լճում
Կոորդինատներ Կոորդինատներ: 6°30′0″ հվ. լ. 29°50′0″ ավ. ե. / 6.50000° հս․. լ. 29.83333° ավ. ե. / 6.50000; 29.83333
Հայելու բացարձակ բարձրությունը 773 մ
Երկարություն 676 կմ
Լայնություն 72 կմ
Ավազանի մակերեսը 32900 կմ²
Ջրափնյա գծի երկարությունը 1828 կմ
Ամենամեծ խորությունը 1470 մ
Միջին խորությունը 570 մ
Պարզությունը մինչև 30 մ
Ջրահավաքի մակերեսը 231000 կմ²
Թափվող գետերը Ռուզիզի (գետ)/Մալագարասի (գետ)
Սկիզբ առնող գետերը Լուկուգա

Տանգանիկա (Tanganyika), լիճ Արևելյան Աֆրիկայում, Կոնգոյի, Տանզանիայի, Զամբիայի և Բուրունդիի սահմաններում։ Աշխարհի ամենաերկար քաղցրահամ լիճն է, որի երկարությունը մոտ 650 կիլոմետր է, լայնությունը՝ 40—80 կմ, մակերեսը՝ 34 հազար կմ², խորությունը՝ մինչե 1470 մետր (սիբիրյան Բայկալից հետո՝ երկրորդը աշխարհում:[1][2]), ավազանը՝ 244,5 հազար կմ³։ Գտնվում է Արևելաաֆրիկական բեկվածքների գոտում, ծովի մակերևույթից 773 մետր բարձրության վրա։ Ափերը ուղղագիծ են, տեղ-տեղ՝ բարձր ու զառիվեր։ Ջրի միջին տարեկան մուտքը 64,8 կմ³ է, գոլորշիացումը՝ 61,2 կմ³, հոսքը՝ 3,6 կմ³։ Տանգանիկայի մեջ են թափվում Մալագարասի և Ռուզիզի գետերը, արտահոսում է Լուկուգա գետը, որը պատկանում է Կոնգո գետի ավազանին։ Մակարդակի միջին տարեկան տատանումները 0,7 մետր են։ Ջուրը քաղցրահամ է[1]։ Մակերևույթին ջրի ջերմաստիճանը տատանվում է 23,6—26,5 °C։ Կենդանական աշխարհի մոտ 75%֊ը էնդեմիկ է։ Ձկնատեսակներից է էլեկտրակիր լոքոն։ Այն բաց դեղնավուն, մուգ բծերով ոչ խոշոր ձուկ է, որին ձեռքով բռնելիս մարդն էլեկտրական ուժեղ հարված է ստանում։ Եղել են դեպքեր, երբ այդպիսի հարվածից մարդը կորցրել է գիտակցությունը[3]։ Կա ձկնորսություն, նավագնացություն։ Տանգանիկայի ափերին են Կիգոմա, Ռուժումբուրա, Կալիմա նավահանգիստները։ Հայտնագործել են անգլիացիները, 1858 թվականին։

Լճի տարածքի 46 տոկոսը պատկանում է Տանզանիային, շուրջ 40 տոկոսը՝ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությանը:

Տանգանիկա անվանումը տեղաբնիկ ցեղերից մեկի բարբառով նշանակում է հարթավայրի նման տարածվող լիճ[4]:Vol.Two,16: Ստորջրյա շեմով բաժանված է երկու խոր ջրավազանի: Լիճը կազմում է աշխարհի խոշորագույն գետերից մեկի՝ Կոնգոյի գետավազանի մասը: Լիճը հայտնագործվել է 1858 թվականին, անգլիացի ճանապարհորդներ Ռիչարդ Ֆրենսիս Բյորտոնի և Ջոն Սփիքի կողմից:

Տեղանվան ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն ամենատարածված վարկածի, «Տանգանիկա» անունը ծագել է «Ետանգա յանյա» արտահայտությունից, որը լճի հարավում ապրող բեմբա ցեղի լեզվով նշանակում է «Ձկով լցված ջրամբարը»: Վարկածներից մեկի համաձայն, լճի անվանումը տվել է սուախիլի ժողովուրդը,որն ամենայն հավանականությամբ տվել է այն ժողովուրդը, ովքեր չեն ծագել Մեծ Աֆրիկյան լճերի շրջանից, այլ մայրցամաքի կենտրոն են եկել Հնդկական օվկիանոսի ափերից:

Բնութագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիճը ձգվում է 676 կիլոմետրով և ունի ընդամենը 50 կիլոմետր լայնություն: Լճի տարածքը կազմում է 32900 կմ², իսկ ծովափի երկարությունը՝ 1828 կմ: Միջին խորությունը 570 մետր է, իսկ առավելագույն խորությունը՝ 1470 մետր: Ծավալը `18900 կմ³[5]

Տանգանիկան գտնվում է ծովի մակարդակից 773 մ բարձրության վրա:Լիճը գտնվում է Ալբերտին բեկվածքի իջվածքում, որը համարվում է Արևելաաֆրիկյան բեկվածքի[en] Արևելաաֆրիկյան բեկվածքային գոտու արևմտյան ճյուղը: Տանգանիկան համարվում է բեկվածքային հովտի ամենախոշոր և ամենահին լիճը[6]:Մերձափնյա լանդշաֆտները, որպես կանոն,իրենցից մեծ ժայռեր են ներկայացնում և միայն ափամերձ արեւելյան կողմում են ափերն ավելի զառիկող: Արևմտյան ափերը Արևելաաֆրիկյան բեկվածքային գոտու կարճ կողային պատնեշներն են, որոնք հասնում են 2000 մ բարձրության: Ափամերձ գոտին մասնատված է խորշերով և ծոցերով: Նրանցից ամենամեծը Բյորտոնի ծոցն է: Լիճը սնվում է մի շարք ակունքներից, ավազանի մակերեսը 231 հազ կմ²: Ամենախոշոր գետը, որը թափվում է լճի մեջ Ռուզիզի գետն է, որի դելտան գտնվում է լճի հյուսիսային մասում: Լճի արևելյան կողմից լիճ է թափվում Մալագարասի[en] գետը: Մալագարասի գետը ծագմամբ ավելի հին է, քան Տանգանիկան և նախկինում թափվել է Կոնգո գետը: Լճիգ միակ դուրս եկող գետը Լուկուգան (Lukuga) է, որն սկսվելով արևմտյան ափի միջին մասից հոսում է արևմուտք, միանում Ատլանտյան թափվող Կոնգոյին: [7]. Լճի մեջ թափվող ջրի տարեկան քանակը կազմում է 64,8 կմ³, որից 40,9 կմ³ բաժին է ընկնում տեղումներին (63 %) и 23,9 կմ³ — ակունքներին (37 %): Ամենամեծ մասնաբաժինը գոլորշիացմանն է՝ 61,2 կմ³ (94,4 %): Մակերևույթի միջին ջերմաստիճանը 25 °C, pH միջինը 8,4: Լճի բավականաչափ խորությունը, արևադարձային գոտիներում գտնվելը ստեղծում են այնպիսի պայմաններ, որի արդյունքում լճի մեջ ջրի շրջանառություն չի կատարվում, այսինքն այն իրենից ներկայացնում է մերոմիկտիկական ջրավազան, որտեղ ջրի ստորին շերտը չի խարնվում վերին շերտի հետ: Սև ծովից հետո անթթվածին ջրի[Anoxic waters] Տանգանիկան ծավալով երկրորդն է[6]: Չորային կլիմայի և արագ գոլորշիացման շնորհիվ լճի մակարդակը մեծապես կախված է դեպի լիճ հոսող գետերց, հատկապես Ռուզիզի գետից: 12000 տարի առաջ Ռուզիզի գետը չէր թափվում Տանգանիկա լիճ: Ռուզիզին սկիզբ է առնում Կիվու լճից,իսկ ամբողջ ջրահավաք ավազանը նախկինում պատկանել է Էդուարդ լճին, որը պատկանել է Նեղոս գետին: Միայն հրաբխի ժայթքումից հետո տեղի է ունեցել ջրավազանների բաժանում: Ափերի հին հետքերը վկայում են այն մասին որ հին ժամանակներում Տանգանիկան կարող էր 300 մ-ով ավելի ցածր լինել ժամանակակից մակարդակից և լիճը ելք չի ունեցել դեպի ծով: Հնարավոր է այն նույնիսկ չի եղել մինչև 1858 թվականը եվրոպացիների կողմից հայտնագործվելը: Հնարավոր է նաև, որ տարբեր պատմական ժամանակներում Տանագանիկան կարող էր ունենալ հստակ վտակներ և աղբյուրներ: Լիճը կարող էր թափվել Մալավի լիճը և Նեղոս գետը[8]: Ցանկացած ջերմաստիճանային բարձրացումը և գոլորշիագումը կարող է բերել լճի ջրի մակարդակի նվազմանը: Լիճը բաժանվում է 3 խոշոր ջրավազանների՝ հյուսիսային շրջանում գտնվող Կիգոմա ավազան՝ 1310 մ խորությամբ, Կունգվե ավազան՝ 885 մ առավելագույն խորությամբ և Կիպիլի ավազանը հարավային մասում՝ 1410 մ խորությամբ[6]:

Ֆաունա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լճի ֆաունայում հաշվում է ավելի քան 2000 տեսակ, ընդգրկելով 600 էնդեմիկ: Ավելի քան 200 ձկնատեսակներից շուրջ 170 էնդեմիկ են:[9]: Այստեղ հանդիպում են գետաձիեր, կոկորդիլոսներ, ջրլող թրչուններ, խեցգետնակերպեր, փորոտանի կակղամորթներ, մանր մեդուզաներ, արդյիւնագիրծական նշանակության ձկնատեսակներ: Հարևան երկրների տնտեսությունները զարգանում են ակվարիումային ձկնորսության շնորհիվ: Տանգանիկիայում բնակվող շատ կենդանատեսակներ նման են ծովային կենդանիներին: Սա բացատրվում է այն փաստով, որ լիճը ձևավորվել է հնագույն ժամանակաշրջանում և երբեք իր պատմության մեջ չի չորացել, սակայն անընդհատ համալրվել է էվոլյուցիայի ընթացքում ձևավորված նոր տեսակների հետ: Բացի այդ, Տանգանիկա լիճը զգալի ժամանակահատվածում էր փակ ջրամբար, որի ֆաունան էլ զարգացել է հարևան ջրային ավազաներից մեկուսացման մեջ:

Բնակեցման գոտի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկայի մինչև 200 մ բնակեցված է, նրանից ցածր դիտվում է ծծմբաջրածնի բարձր խտություն և մինչև հատակ կյանքը բացակայում է (այստեղ է գտնվում ջրի ծավալի 90 %-ը[9]): Լճի այս շերտը համարվում է հսկայական «գերեզմանոց», կազմված օրգանական տիղմից և հանքային միացությունների մնացորդներից:

Ձկան պաշարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկայի ձկան պաշարները հին ժամանակներից ի վեր տարածաշրջանի բնիկ ժողովուրդների համար սննդի, տնտեսական և սոցիալական բարեկեցության հիմնական գործոնն են եղել[6]: Առաջին հայացքից Տանգանիկայի ջրերը օլիգոտրոֆ են, այսինքն դրանք պարունակում են մի շարք սննդարար նյութեր, ինչը մի շարք գործոնների վկայությունն է: Լճի ջրերը սովորաբար միշտ բարձր թափանցիկություն են ցուցանիշ ունեն՝ ըստ դիսկ Սեկիի և ջրիմուռների կենսազանգվածի պակաս: Ջրի ստորին շերտերը աղքատ են թթվածնից, չնայած ձկնային պաշարները լճում բավականին շատ է, համեմատած մեծ լճերի հետ (ձկնային պաշարները լճերում կազմում է 0,02 մինչև 0,2 % մինչև առաջնային կենսաբանական արտադրանք[en], մինչդեռ Տանգանիկայում այն րտակակարգ գուգանիշների է հասնում՝ 0,45 %, որը նման է ծովային կենսահամակարգի մակարդակին: Լճի մեջ առաջնային կենսաբանական արտադրության գնահատականներ տրվեցին, որը 0,1 մինչև 3,1 հա/մ²օր (օրգանիկորեն կապված ածխածինը՝ գրամ, օրական քառակուսի մետրի դիմաց), այնուամենայնիվ, այս արժեքը բավարար չէ նույն ժամանակահատվածում 125 կգ/հա ձկան արտադրությունն ապահովելու համար[6]: Հավանաբար, բացակայող սննդարար նյութերի աղբյուր կարող է լինել հոսող գետերի և հոսքերի ջուրը, ինչպես նաև վերջին տասնամյակների ընթացքում հայտնաբերված ջրային զանգվածների շարժման առանձնահատկությունները: Առաջարկվեց նաև տարբերակ, որ լճի Սննդային կապերը նման է ծովայինին և սննդային շղթայի հիմնական տարրը խեցգետնակերպերն են[6]: Այսպիսով, օրգանապես կապված ածխածինը բացթողում է պլանկտոնում կուտակման փուլը: Լճի պատմական զարգացման առանձնահատկությունները, երբ այն դարերի ընթացքում գոյություն ունեցել որպես փակ համակարգ, թույլատրել է էվոլյուցիային կարճ սննդային շղթաներ ձևավորելու: Հիմնական արդյունաբերական նշանակության ձկնատեսակները երկուսն են՝ սարդինանЛимнотрисса миодон[en] և Столотрисса танганьикская[en], ինչպես նաև չորս տեսակներ՝ Centropomidae[en] սեռի՝ Lates[en]: Lates stappersii[en], Lates angustifrons[en], Lates mariae[en] և Lates microlepis[en][10].

Ջուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկայի ջրի շերտերում ջերմաստիճանը կտրուկ է տատանվում[6]: Այսպես, վերին շերտում ջերմաստիճանը տատանվում է 24-30 աստիճան, իջնելով խորությանը զուգընթաց: Ջրի տարբեր խտությունների պատճառով և հատակում ոչ մի ջրային հոսք շերտերը չեն խառնում և ջերմաստիճանը ստորին հորիզոններում հասնում է ընդամենը 6-8 աստիճանի: Տանգանիկայի ջուրը շատ թափանցիկ է (մինչև 30 մ): Նրանում փոքր կոնցենտրացիաներով շատ աղեր են լուծված, այնպես, որ իր կազմով այն հիշեցնում է ծովի: Ջրի կոշտությունը տատանվում է (հիմնականում պատճառը солями նագնեզիումն է) 8 մինչև 15 աստիճան: Ջուրն ունի հիմնային ռեակցիա, РН 8,0 — 9,5. Սննդարար այնպիսի նյութերի կազմությունը, ինչպիսիք են թթվածինը, սիլիցիումը և ֆոսֆորը պայմանավորված խորության հետ լավ են արտահայտված, մերոմիկտիկական բնական լճի շնորհիվ: Միևնույն ժամանակ, Տանգանիկայի ջրերի վերին շերտը հարուստ է սննդարար նյութերով, որը բացատրվում է որսված ձկների մեծ ծավալներով, այնինչ այն բնորոշ չէ այս տիպի լճերին: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կարող է հնարավոր թերմոկլինի թուլացման պատճառ լինել, որն առաջանում է օդի ջերմաստիճանի իջեցման և հարավային պասատների գործունեության պատճառով[6]: Այս ձևով լիճը մեծ կախվածություն է ունենում կլիմայական պայմաններից: Չորային սեզոնին (մայիս-սեպտեմբեր) հարավային պասատների գործունեության պատճառով ջուրը խառնվում է հարավից հյուսիս, իրականացնելով այս ձևով ապվելինգի՝ խիտ, տաք ջրերի տեղաշարժը լճի հյուսիսում: Հոկտեմբեր-մայիս տաք թույլ քամու սեզոնին տեղի է ունենում ջրի ջերմաստիճանի հակադարձ վերաբաշխում . հավասարեցում լճի վերին շերտերում: Լճի վերին շերտի կայունացումից հետո հայտնվում են սեյշեր, որոնք, միաժամանակ, թույլ ազդեցություն ունեն ձևավորված շերտերին և փաստացի չեն նպաստում սննդարար նյութերի արտահոսքը խորքից[6]:

Պահպանություն և վտանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկա լճի մեջ, Բուրունդիի ափին, հատկապես նրա հյուսիսային շրջաններում, մշտապես թափվում են արդյունաբերական, գյուղատնտեսական և կենցաղային թափոններ: Ջրամատակարարման և կեղտաջրերի բացակայության պատճառով ափամերձ գյուղերի բնակիչները հաճախ բնական կարիքները հոգում են անմիջապես լճի մեջ, նույն ջրավազանից նաև օգտագործում կենցաղային կարիքների համար: Արդյունքում, Բուրունդիում պարբերաբար դիտվում են վարակիչ հիվանդությունների բռնկումներ, հատկապես խոլերայի: Տանգանիկայի էկոհամակարգին սպառնացող այլ խնդիր է վերջերս լճի մեջ նոր բույսերի տեսակների տարածումը: Դրանցից ամենամեծ վտանգը, ըստ գիտնականների, ջրային գիացինտն է(լատ.՝ Eichhornia crassipes): Բարձր արագությամբ աճում է այս բույսը, լճի մակերեւույթը ծածկում է խիտ գորգով, որը խոչընդոտում է արևի լույսի մուտքը, ինչպես նաև խաթարում է ջրամբարի բնական թթվածնային ռեժիմը: Այն հանգեցնում է լճում ապրող օրգանիզմների միգրացիային կամ մահվան: Բացի այդ, ստեղծվում են խոչընդոտներ նավարկության համար:

Տնտեսական նշանակությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկան կենսական կարևոր բազա է ծառայում ափամերձ երկրների համար: Լիճը խմելու ջրի, սննդի, տրանսպորտային ուղիների սպասարկման աղբյուր է: Տարածաշրջանը մեծ ներուժ ունի էկոտուրիզմ մեծ ներուժ ունի[10], քանի որ լճի ափերին են գտնվում շատ մաքուր լողափեր և գեղեցիկ քարքարոտ տարածքներ, կղզիներ և ծոցեր: 1995 թվականին շուրջ 45 հազար մարդ լճում զբաղված էր ձկնորսությամբ, երբ ձկնորսական նավերի թիվը հասնում էր մոտ 20 հազար միավորի[10]: Ձկնաբուծական արդյունաբերություն հիմնական արտադրանքը նդագալան է, (նման սարդինային՝ հարինգի տեսակ[11]), նեղոսյան օկուն, տիլապիա[9].

Տուրիզմի և ափի ինֆրակառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկայի ամենամեծ նավահանգիստը Բուժումբուրան է, նշանակությամբ երկրորդ նավահանգիստը Կալեմիեն (Կոնգո) и Կիգոման (Տանզանիա) են, որոնք երկաթուղային հաղորդակցություն ունեն Հնդկական օվկիանոսի ափին գտնվող Դար-էս-Սալամ քաղաքի հետ: Այդ քաղաքներում գործում են նավագնացության ուղիներ, որոնց շնորհիվ լճի ափին գտնվող բազմաթիվ բնակավայրերի միջև իրականացվում է հաղորդակցություն: Ինֆրակառուցվածքը ավելի շատ զարգագած է լճի հյուսիսում և հարավում: Լճի հյուսիսային ափով ձգվում է ասֆալտապատ մայրուղի: Զամբիական ափամերձ գոտում կան այնպիսի հյուրանոցներ, որոնք նախատեսված են ոչ հարուստ զբոսաշրջիկների համար: Հյուրանոցները գտնվում են գեղատեսիլ խորշերում՝ Կասաբա, Նդոլե, Նկամբա և Իսանգա: Նրանց հասնելու ամենադյուրին ճանապարհը անցյալ դարի սկզբին գերմանացիների կողմից կառուցված երկաթուղին է: Կոնգոյի ափին կարելի է գտնել հիմնականում փոքր, մասնավոր, ոճային հյուղակներ, նախատեսված ավելի շատ էկզոտիկայի սիրահարների համար:

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տանգանիկան կարևոր նշանակություն ունի Տանզանիայի, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության, Զամբիայի եւ Բուրունդիի ուղևորափոխադրումների եւ բեռնափոխադրումների ոլորտում: Ափամերձ տարածքներում կոշտ ծածկի բացակայության պատճառով լիճն իրականում տեղական բնակիչների համար հիմնական տրանսպորտային զարկերակ է: Կարևորագույն նավահանգիստներ են — Բուժումբուրա (Բուրունդի), Կիգոմա (Տանզանիա), Կալեմիե (ԿԺԴՀ). Կիգոման երկաթուղային հաղորդակցություն ունի Հնդկական օվկիանոսի ափին գտնվող Դար-էս-Սալամ նավահանգստային քաղաքի հետ[9]:

Պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին հայտնագործողները արևմուտքի մարդիկ էին՝ Ջոն Սփիքը և Ռիչարդ Ֆրենսիս Բյորտոնը, ովքեր 1858 թվականին եղել են լճի ափին: Նրանք հաստատվեցին այնտեղ, Նեղոս գետի ակունքները որոնելու համար: Սփիքը շարունակեց որոնումները և գտավ իրական ակունքը՝ Վիկտորիա լիճը: Ավելի ուշ Դավիթ Լիվինգստոնը նույնպես եղավ լճում: Այսպիսով նա նշեց Liemba անունը, բառ, որը հնարավոր է փոխառված է Ֆիպա լեզվից, որը 1927 ընտրվեց որպես գերեվարված գերմանական նավի անուն:

Լճի հետազոտությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1992 թվականիգ գործում է «Տանգանիկա լճի հետազոտման ծրագիրը» (The Lake Tanganyika Research Project, LTR), ստեղծված ՄԱԿ-ի Պարենի եւ գյուղատնտեսության կազմակերպության կողմից: 1995 թվականին սկսում է գործել մի ուրիշ ծրագիր՝ «Տանգանիկա լճի կենսաբազմազնության ծրագիրը»: «Տանգանիկա լճի հետազոտման ծրագիրը» զբաղվում է Տանգանիկա լճի ձկնաբուծական պաշարների, դրանց գնահատման, հետազոտության, օգտագործման արդյունավետ մոդելների ստեղծմամբ` բնակչության բարեկեցության ապահովման[10]: Ծրագրի շտաբ- բնակարանը գտնվում է Բուժումբուրայում,Բուրունդի պետությունում: Ներառում է Ջրային վարչության ներկայացուցիչներին, ազգային հետազոտական ինստիտուտներ Ուվիրայում, ԿԺԴՀում, Կիգոմաում, Տանզանիաում, Мпулунгу[en], Զամբիա:

1993 թվականի հուլիսին ծրագիրը սկսեց հատուկ հետազոտական ծրագիր հիդրոդինամիկական, Լճագիտական հետազոտությունների, ձկան և պլատկոնի ուսումնասիրությունների, ձկնատեսակների գենետիկական հետազոտությունների անցկացման, հավաքագրման վիճակագրությամբ: Գիտա-հետազոտական նավարկության ծրագրերը՝ Tanganyika Explorer, անմիջականորեն լճի վրա իրականացրել են տարբեր տեսակի հետազոտություններ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «Lake Tanganyika»։ www.zambiatourism.com։ Վերցված է 2008-03-14 
  2. Lewis, R. (16 May 2010)։ «Brown Geologists Show Unprecedented Warming in Lake Tanganyika»։ Brown University։ Վերցված է 25 March 2017 
  3. Մ .Իսկանդարյան, Մայրցամաքների և օվկիանոսների աշխարհագրություն, Երևան
  4. Stanley, H.M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, Vol. One 0486256677, Vol. Two 0486256685
  5. «Datbase Summary: Lake Tanganyika»։ www.ilec.or.jp։ Արխիվացված է օրիգինալից 1999-11-10-ին։ Վերցված է 2008-03-14 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 V. T. Langenberg. On the limnology of Lake Tanganyika. Thesis Wageningen University, The Netherlands.ISBN 978-90-8504-784-1. P.13-23
  7. Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — 216 с. ISBN 5-7707-2044-1.
  8. Levequ Christian (1997)։ Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa։ Cambridge University Press։ էջ 110 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Танганьика / К. К. Эдельштейн // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 From Limnology to Fisheries: Lake Tanganyia and Other Large Lakes. 1999, Kluwer Academic Publishers. ISBN 0-7923-6017-6
  11. «Озеро Танганьика»։ geodesire։ Վերցված է 25.05.18 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 561 CC-BY-SA-icon-80x15.png