Էրի լիճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox map.png
Էրի լիճ
Lake Erie

'
Կոորդինատներ Կոորդինատներ: 42°12′0″ հս․ լ. 81°12′0″ ամ. ե. / 42.20000° հս․. լ. 81.20000° ավ. ե. / 42.20000; 81.20000
Տեղագրություն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Տեսակ քաղցրահամ
Երկարություն 338 կմ
Լայնություն 92 կմ
Ավազանի մակերեսը 25700 կմ²
Ջրափնյա գծի երկարությունը 1370 կմ
Ամենամեծ խորությունը 64 մ
Միջին խորությունը 19 մ
Միջին բարձրությունը 174 մ
Թափվող գետերը Դետրոյթ, Գրանդ, Ռեյզին, Հուրոն, Մոմի, Սանդասկի, Կույախոգա
Սկիզբ առնող գետերը Նիագարա

Էրի լիճը (անգլ.՝ Erie [ˈɪri], ֆր.՝ Érié), հյուսիսամերիկյան հինգ Մեծ Լճերից մեկն է։ Ունենալով 25 700 կմ² տարածք, Էրի լիճն իր մեծությամբ զբաղեցնում է 11-րդ տեղը (ներառյալ Կասպից ծովը) և 4-րդ տեղն ԱՄՆ-ում։ Լիճը ձգված է 388 կմ արևմուտք-հարավ-արևմուտքից դեպի արևելք-հյուսիս-արևելք 92 կմ լայնություն ունենալու պարագայում։ Լիճն ողողում է ամերիկյան Միչիգան, Օհայո, Փենսիլվանիա և Նյու Յորք նահանգների և կանադական Օնտարիո նահանգի ափերը։ Լճի ջրի հայելու բացարձակ բարձրությունը կազմում է +173,8 մ։

Լճի հարավ-արևմտյան հատվածում կան բազմաթիվ կղզիներ։ Ջրի ջերմաստիճանը փոփոխվում է ձմռանը 0-2 °C մինչև 24 °C ամռանը։ Առափնյա մասը սառչում է դեկտեմբերից մինչև մարտ-ապրիլ։ Լճի մեջ են թափվում Դետրոյթ, Գրանդ, Ռեյզին, Հուրոն, Մոմի, Սանդասկի, Կույախոգա գետերը, սկիզբ է առնում Նիագարա գետը, որի միջոցով Էրի լիճը միանում է Օնտարիո լճի հետ։ Էրի լճի ափին են գտնվում Բուֆֆալո, Էրի, Թոլեդո, Պորտ Սթենլի, Մոնրո, Քլիվլենդ քաղաքները։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրի լիճը

Լիճը կոչվել է մինչև եվրոպացիների հայտնվելը լճի ափերին բնակվող «Էրիե» իրոկեզյան ցեղի անունով։ Ցեղանունը բառացի նշանակում է «կատու» (եղել է ցեղի տոտեմը՝ պաշտամունքի կենդանին)[1]։

Աշխարհագրություն և հիդրոգրաֆիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լճի միջին խորությունը 19 մետր է, իսկ ամենախոր կետը գտնվում է 64 մետր խորության վրա։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրի լիճը հայտնագործել է ֆրանսիացի ճիզվիտ Ժան Բրեբեֆը 1640 թվականին։ Եվրոպական գաղութացումից անմիջապես առաջ Էրի լճի ափերը հարավում բնակեցված են եղել էրի ցեղերի, իսկ հյուսիսում՝ ատավանդարոն ցեղերի կողմից։ Ֆրանս-իրոկեզյան պատերազմների ժամանակ այդ բնակչությունն ոչնչացվել է, և տարածքները բնակեցվել են օտտավա, օջիբվե, վիանդոտ և մինգո ցեղերի կողմից։ Առաջին եվրոպացին, որը հասել է Էրի լիճը, եղել է Լուի Ժոլյեն, ով 1669 թվականին առաջին անգամ լինելով լճի ափին, շուտով այնտեղ հիմնել է ֆրանսիական բնակավայր։

Էկոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրի լիճը սառույցի տակ

Այլ Մեծ Լճերի նման, Էրի լիճը առաջացնում է ձյան էֆեկտ[2], երբ տաք ջրերի վրայով սկսում են շրջանառվել սառը ձմեռային քամիները, որոնք հասնում են Բուֆֆալո, Նյու Յորք նահանգը՝ ձյան տեղումներով դառնալով 11-րդը ԱՄՆ-ում[3]: Լճի ազդեցությունը վերջանում է կամ թուլանում այն ժամանակ, երբ այն սառչում է։ Լինելով Մեծ Լճերից ամենափոքրը, այն սառչում է բոլորից շուտ և այլ լճերից ավելի հաճախ[4]:

Լիճը նաև պայմանավորում է միկրոկլիման, որը շատ կարևոր է գյուղատնտեսության համար։ Հյուսիսային ափի երկայնքով գտնվում է Կանադայի մրգերի և բանջարեղենի արտադրության ամենահարուստ գոտին, իսկ հարավ-արևելյան ափի երկայնքով՝ Օհայո, Փենսիլվանիա և Նյու Յորք նահանգներում գտնվում է խաղողագործության կարևոր շրջանը։

1960-1970 թվականներին Էրի լիճը ջրի որակի փոփոխության է ենթարկվել, ինչը պայմանավորված էր ջրում ֆոսֆորիտների մակարդակի բարձրացմամբ և հատակային նստվածքներով։ Այդ արմատական փոփոխությունները հանգեցրեցին լճի ճահճացմանը: Քայքայվող ջրիմուռների և աղտոտված առափնյա գծի պատճառով Էրի լիճը սկսեցին անվանել մեռյալ լիճ։

Կանադայի և ԱՄՆ-ի միջև կնքված համաձայնագրից հետո (1972 թվական) զգալիորեն նվազել է ֆոսֆորիտների հոսքը դեպի լիճ։ Մեռյալ գոտին Էրի լճի ավազանում պահպանվել է մինչև ամառվա վերջ։ ԱՄՆ-ի շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերով կառավարումը 2005 թվականից ուսումնասիրում է այդ ցիկլային երևույթը[5]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987). Աշխարհագրական անունների բառարան. Երևան: «Լույս». 
  2. Bob Swanson and Adrienne Lewis (նոյեմբերի 5, 2008)։ «Many ingredients go into lake-effect snow»։ USA Today։ Վերցված է հունվարի 25, 2010 
  3. Chris Capella։ «Answers: 10 snowiest 'cities' aren't all in New York» (անգլերեն)։ USATODAY.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-09-ին։ Վերցված է 31 октября 2008 
  4. «What's the physics behind "lake effect snow"?» (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-09-ին։ Վերցված է 31 октября 2008 
  5. «Lake Erie 'Dead Zone'» (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-09-ին։ Վերցված է 31 октября 2008 


Հյուսիսամերիկյան Մեծ Լճեր

Վերին լիճ  • Միչիգան լիճ  • Հուրոն լիճ  • Էրի լիճ  • Օնտարիո լիճ