Չիկոյ (գետ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Չիկոյ
bua/Cγхэ мγрэн
Բնութագիր
Երկարություն 769 կմ
Ավազան Սելենգա/Բայկալ/Անգարա/Ենիսեյ/Կարայի ծով
Ջրի ծախս 263 մ3
Ջրահոսք
 · Ակունքի տեղակայում Չիկոկոնյան իջվածք
Գետաբերան Սելենգա
 · Գետաբերանի տեղակայում Սելենգա
Տեղակայում
Հոսող հոսքեր Q2580238?
Երկիր Ռուսաստան/Մոնղոլիա
Երկրամաս Զաբայկալյան եզրույթ/Բուրաթիա

Չիկոյ (բուրյաթերեն՝ Сγхэ мγрэн) — գետ Անդրբայկալում, աջ ներհոսք՝ Սելենգա։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սելենգայի ավազան

Երկարություն 769 կմ է, ավազանի մակերես 46,2 հազ․ կմ²[1] է։ Սկսում է Չիկոկոնյան իջվածքի գոգավորոթյունից, անցնում է Մալխանյան իջվածքի հարավային գոգավորությունով, որը Անդրբայկալյան սահմանի տարածքում է, ինչպես նաև Բուրյաթիայով, մասնավորապես Մոնղոլիայի սահմանով։ Ստորին մասում գետը հոսում է Սելենգի միջլեռնյին հատվածներով, գետաբազուկների բաժանվելով այն երկար կղզիներ է ձևավորում։

Գետի հոսքը հիմնականում անձրևային։ Ամռանը և աշնանը ջրհեղեղներ։ Ջրի տարեկան ծախսը 263 մ³/վ։ առչում է հոկտեմբերի վերջին՝ նոյեմբերին, վերին հոսանքներում սառչում է․ բացվում է ապրիլին՝ մայիսի սկզբին։

Գետի ջուրը օգտագործվում է ոռոգման համար։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետրոպավլովյան ամրոցի գծապատկերը. 1720 թվականներ։

Հին ժամանակներից գետի կոքերով բազմաթիվ բուրյաթյան մոնղոլական և էվենկյան ցեղեր էին ասպատակում։ XVII դարի կեսերից Չիկոյը օգտագործվել է ռուս հետախույզների կողմից որպես ջրային ճամփա, երբ նրանք ուսումնասիրում էին Անդրբայկալը։ 1665 թվականին Սելենգի աջ ափին, Չիկոայի գետաբերանից ներքև, առաջացել է Սելենգենյան ամրությունը, որը հսկում էր այդ գետի ջրային ճանապարհները։ Ցածրադիր Ճիկոյան դեպի Մոնղոլիա տանող ճանապարհի մասն էր կազմում, որը անցնում էր Կյախտայով։

Գրավոր արձանագրություններում 1713 տարվա ընթացքում նշվում է Պետրոպավլովյան ամրոցը, որը կառուցվել է կղզու վրա, չիկոյական գետաբերանի մոտ։ Հաճախակի ջրհեղեղների պատճառով 1726 թվականի գռաֆ՝ Սավվա Ռագուզինսկին որոշեց ամրոցը տեղափոխել գետի հոսանքից երկու աստիճան բարձր, և 1727 թվականին գլխավոր կառավարիչը՝ Իվան Դմիտրիևիչ Բուխգոլցը, Պետրապավլովյան ամրոցը նոր վայրում կառուցեց[2]։ Ամրոցը մեծ իմաստով ծառայում էր ոչ թե զինվորական տարածք, այլ առևտրական տարածք, որտեղ առաջանում էին քարավանները որոնք պետք էին Չինաստանի հետ առևտրի համար։

Բնակավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետի վրա բազմաթիվ բնակավայրեր կան, որոնք Անդրբայկալյան սահմանի Կռասնոչիկոսյանի հարևանությամբ, միացնելով այնպիսի խմբեր ինչպես Կռասնի Չիկոյ, Մալոարխանգելսկ և այլն։ Չիկոյաի վերին հովտում տեղակայված է Յամարովկա կուրորտը։

Բուրաթիայում Չիկոյայի ափերին և նրա հովտում մեծ բնակավայրեր կան՝ Բոլշայա Կուդարա, Ոստ-Կիրան, Չիկոյ, Կուրորտ Կիրան, Բոլշոյ Լուգ, որոնք գտնվում են Կյախտինյան թաղամասում։ Սելենգինյան թաղամասում, ձախ մասում Պովոռոտ գյուղն է։

Վտակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախ վտակներն են՝ Շիրետույ, Սոբոլևկա, Չիկոկոն, Սոլոնցովայա, Ուվալիստայա, Սենկինա, Շիպովկա, Յասիտայ, Նիժնայա Պլաշեչնայա, Իվանովկա, Մերգեն, Ացա, Իվանովկա, Գուսենկովա, Սեննայա, Յուգալկան, Յուգալ, Մենզա, Գուտայ, ԿԱտանցա, Կիրան։

Աջ վտակներն են՝ Չերեմուշկա, Աշգալեյ, Կունալեյ, Ուվալիստայա, Չատանգա, Շումիլովկա, Խոխրակովսկայա, ժերգոկոն, Ժերգեյ, Օբշիվկովա, Սկակունյա, Յարիստայա, Բոբրովա, Աֆոնկինա, Բոլշայա Րեչկա, Սկակունյա, Մոգզոն, Զորգոլիկ, Շիմբիլին, Իսատույ, Վերխնիյ Դյուլյուն, Նիծնիյ Դյուլյուն, Շիվիյա, Բերյոզովկա, Բոլշայա Բոլշակովկա, Կորոտկովա, Մալխան, Բոլշայա Վիեզժայա, Դոլենտույ, Լեվայա Գրեմյաչկա, Մոստովկա, Վերխնիյ Շերգոլջին, Բոլշոյ Ժինդոկոն, Ուրլուկ, Զուն-Դունգուն, Կուդարա, Հարլուն։

Նավարկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետը նավարկելի է ակունքից սկսած մինչև 152 կմ։

Առաջին շոգենավերը Չիկիոյով անցել են 1909-1911 թվականներին։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Птицын, Владимир Васильевич (1858-1908). Селенгинская Даурия : Очерки Забайкальск. края : В 2 ч. с 10 рис. и геогр. карт. Забайкалья - Санкт-Петербург : Экон. типо-лит., 1896։
    • Կաղապար:ГВР
    • Артемьев А. Р. Города и остроги Заб. во 2-й пол. XVII—XVIII в. — Владивосток, 1999.