Լայկա (տիեզերագնաց շուն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լայկա
Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg
Տեսակ Soviet space dog, street dog in Moscow, mongrel և շուն
Սեռ իգական
Ծնվել է 1954
Ծննդավայր Մոսկվա, ԽՍՀՄ
Մահացել է նոյեմբերի 3, 1957(1957-11-03)
Մահվան վայր ցածր մերձերկրյա ուղեծիր և Sputnik 2
Laika Վիքիպահեստում

Լայկա (1954 – նոյեմբերի 3, 1957), տիեզերագնաց շուն, Երկրի ուղեծիր դուրս բերված առաջին կենդանին: Տիեզերք է ուղարկվել 1957 թվականի նոյեմբերի 3-ին՝ Մոսկվայի ժամանակով առավոտյան ժամը 6։30-ին, խորհրդային «Սպուտնիկ 2» արբանյակով: Այդ ժամանակ Լայկան մոտավորապես երկու տարեկան էր:

Տիեզերական սարքավորումով Լայկայի վերադարձը Երկիր նախատեսված չէր: Շունը մահացել է թռիչքի ժամանակ՝ հրթիռի մեկնարկից 5-7 ժամ անց, գերտաքացումից, չնայած ենթադրվում էր, որ նա տիեզերական ուղեծրում կապրեր մոտ մեկ շաբաթ[1][2]:

Սպուտնիկ 2[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Սպուտնիկ 2» տիեզերական սարքավորման (որով Լայկան պետք է թռչեր) հերմետիկ խցիկի նախագծմանը կոնստրուկտորներից բացի մասնակցել են բժիշկներ և ինժեներներ Վ. Ի. Դանիլեյկոն, Լ. Ա. Գրեբենևը, Վ. Ս. Գեորգիևսկին, Բ. Գ. Բույլովը և Ա. Ի. Աֆանասևը[3]: Հերմետիկ խցիկը նման էր հատակն ուռուցիկ գլանի: Խցիկն ուներ ավտոմատ սնուցում, օդորակիչ համակարգ, որը ռեգեներացիոն տեղակայանք էր:

Օդի վերականգնման սարքը, որ նախատեսված էր 7 օրվա աշխատանքի համար, բաղկացած էր բարձրակտիվ քիմիական միացությունների թիթեղներից, որոնց միջոցով օդն անցնում էր թթվածնով հարստանալու և ջրային գոլորշիների ու ածխաթթու գազի հեռացման համար: Վերականգնման սարքերը տեղադրված էին աջից հատուկ պատյանների մեջ և շնից ձախ: Դրանց մշակմամբ զբաղվել էին Ա. Դ. Սերյապինը և Զ. Ս. Սկուրիդինը[4]:

Կենդանու ֆիզիոլոգիական տվյալները գրանցելու համար «Կենսֆիզսարք» միությունն զբաղվել է «КМА-01» սարքավորման մշակմամբ: «КМА-01» կարող էր գրանցել զարկերակը, շնչառությունը, արյան ճնշումը, կատարել էլեկտրասրտագրություն և որոշել մարմնի ջերմաստիճանը[4]:

Սնուցման մեքենան ավտոմատ բեռնարկղ էր, որի հերմետիկ արկղերում ժելեանման սննդային խառնուրդն էր: Օրական երկու անգամ մեքենան բացում էր սպիտակուցներով, ճարպերով, ածխաջրածիններով, վիտամիններով և ջրով հարուստ սննդի բեռնարկղի կափարիչ: Սնման մեքենայի ստեղծման հետ միաժամանակ մշակվել է շան կերակրման օպտիմալ օրաբաժին[5]:

Նախապատրաստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Р-2А հրթիռը 2 շուն-փորձարկիչների հետ (Պալմա և Կուսաչկա), Կապուստին Յար հրաձգարան
Р-5А հրթիռի գլխամասն ու Պեստրա շունը վայրէջքից հետո, 1957 թվական, Կապուստին Յար հրաձգարան

Տիեզերական թռիչքների անվտանգությունը հաստատելու նպատակով կատարվող փորձարարական թռիչքների համար առաջարկվում էին մկներ, առնետներ և շներ: Քննարկվում էր նաև կապիկներով արբանյակի արձակման եղանակը, բայց ընտրությունը կանգ առավ շների վրա, քանի որ դրանք ավելի լավ են վարժեցվում և ավելի հանգիստ են, քան կապիկները:

Կոնստրուկտորները շների քաշի սահմանը որոշել էին 6-7 կգ, սակայն փոքր տոհմային շները թռչելու համար հարմար չէին. առավել հաճախ նրանք փափկակյաց էին, սննդի նկատմամբ պահանջկոտ և ոչ բավականաչափ դիմացկուն: Այդ պատճառով էլ շներին ընտրում էին անտուն շների բուծարաններից: Կինոյի, լուսանկարչական և հեռուստատեսության սարքավորումների մասնագետների խորհրդով ընտրում էին սպիտակ շներ, որովհետև սպիտակը կադրում լավ էր երևում: Հետո բոլոր սպիտակներից ընտրում էին ըստ ցենտրիֆուգով, վիբրոստենդով մարզումների արդյունքների[6]:

10 շներից[5] երեքը՝ Ալբինան, Լայկան և Մուխան, հավակնում էին մասնակցելու կենդանի արարածի մասնակցությամբ տիեզերական առաջին թռիչքին: Ալբինան արդեն իրականացրել էր ենթաուղեծրային 2 թռիչք, բայց նրան խղճացին, քանի որ հղի էր, և որոշեցին, որ նա կլինի փոխարինող: Մուխային թաթերի մի փոքր թեքության պատճառով չընտրեցին[7], որովհետև նկարներում գեղեցիկ չէր լինի, նրան դարձրին «տեխնոլոգիական շուն»: Նրանով փորձարկեցին սարքավորումների և տարբեր համակարգերի աշխատանքը:

Թռիչքից առաջ Լայկային վիրահատել են, որի ընթացքում շնչառական տվիչներ են դրել կողերում և անոթազարկի տվիչ՝ քներակի մոտ:

Վերջին փուլում շանը երկար ժամանակ վարժեցրել են բեռնարկղի մանրակերտում: Երբ Լայկան արդեն Բայկոնուրում էր, նրան մի քանի ժամ նստեցրել են խցիկում, որտեղ վարժվել է կերամանին, տվիչ, կոմբինեզոն կրելուն, աղբահանման միջոցներին և սահմանափակ տարածությունում գտնվելուն:

Լայկայի կոմբինեզոնը բեռնարկղին ամրացրել էին փոքր մալուխներով: Դրանց երկարությունը Լայկային թույլ էին տալիս պառկել և նստել, ինչպես նաև մի փոքր շարժվել առաջ և հետ: Ձախից երրորդ մալուխով ամրացված էին հաղորդման-ռեոստատ սենսորներ, որոնց նպատակը շարժողական ակտիվության գրանցումն էր:

1957 թվականի հոկտեմբերի 31-ի առավոտյան սկսվել են արբանյակ իջեցնելու նախապատրաստական աշխատանքները: Լայկայի մաշկը մշակել են թույլ սպիրտով, տվիչների հաղորդալարերի անցկացման տեղերը՝ յոդով: Կեսօրին Լայկային նստեցրել են հերմետիկ խցում, իսկ գիշերվա ժամը մեկին տեղավորել հրթիռի մեջ: Թռիչքից կարճ ժամանակ առաջ անհրաժեշտ է եղել խցիկը վերահերմետիկացնել և շանը ջուր տալ. բժշկական անձնակազմին թվացել է, որ շունը խմել է ուզում[6]:

Լայկայի թռիչք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայկան նամականիշի վրա

«Սպուտնիկ 2»-ը բաց է թողնվել 1957 թվականի նոյեմբերի 3-ին[8]:

Հեռաչափական տվյալները ցույց են տվել, որ վերբեռնման գործողություններից հետո, երբ Լայկան արդեն անկշռության մեջ էր, անոթազարկի հաճախականությունը գրեթե նորմալացել է, շարժողական ակտիվությունը դարձել է չափավոր, շարժումներ՝ կարճատև և սահուն: Բայց անոթազարկի կարգավորման համար անհարժեշտ է եղել 3 անգամ ավելի շատ ժամանակ, քան Երկրում կատարված գիտափորձերի ընթացքում: Էլեկտրասրտագրությունը պաթոլոգիական ոչ մի փոփոխություն չի գրանցել[5]:

Լայկան կենդանի է եղել Երկրի շուրջ կատարված 4 պտույտների ընթացքում: Արբանյակի մակերեսի սխալ հաշվարկի և ջերմային հսկողության համակարգի բացակայության պատճառով ջերմաստիճանն այդ ժամանակ հասել է մինչև 40 °C[9]: Շունը մահացել է գերտաքացումից[10]: Արբանյակը Երկրի շուրջ կատարել է 2370 պտույտ, հետո՝ 1958 թվականի ապրիլի 14-ին, այրվել է մթնոլորտում[11]:

Կենտրոնական կոմիտեի և Նախարարների խորհրդի հատուկ հանձնաժողովը չի հավատացել, որ Լայկան մահացել է նախագծային սխալից, և պատվիրել է նման պայմաններում գիտափորձ անցկացնել Երկրի վրա, որի արդյունքում զոհվել է ևս 2 շուն[9]:

Հակազդում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԽՍՀՄ-ում մամուլը միանգամից չգիտակցեց տեղի ունեցածի կարևորությունը: ԽՄՀԳ-ն այդ օրը պաշտոնապես հաղորդեց «Սպուտնիկ 2» տիեզերական սարքավորումը գործարկելու մասին, բայդ հոդվածում սկզբում թվարկված էին բոլոր գիտա-հետազոտական սարքավորումները և միայն վերջում էր գրված, որ այնտեղ գտնվում էր Լայկա անունով շունը: Արևմտյան մամուլում դա դարձավ սենսացիա: Հոդվածներն արտահայտում էին նրանց հիացմունք ու միաժամանակ ապրումները: «Աշխարհի ամենագզգզված, ամենից միայնակ, ամենից դժբախտ շունը»,– այսպես էր գրել «The New York Times» օրաթերթը 1957 թվականի նոյեմբերի 5-ի իր համարում:

Լայկային նվիրված հուշարձանը Ռազմաբժշկական ինստիտուտի տարածքում

7 օրվա ընթացքում ԽՍՀՄ-ը տվյալներ հաղորդեց արդեն մահացած շան ինքնազգացողության մասին[9]: Միայն մեկնարկից 1 շաբաթ անց ԽՍՀՄ-ը հաղորդեց այն մասին, թե իբր Լայկային անզգայացրել են: Դա արևմտյան երկրների կենդանիների պաշտպանների շրջանում քննադատության աննախընթաց ալիք բարձրացրեց: Կրեմլն ստացավ բազմաթիվ նամակներ՝ ի նշան կենդանիների նկատմամբ ունեցած դաժան վերաբերմունքի, և նույնիսկ հեգնանքով առաջարկել էին, որ շան փոխարեն տիեզերք ուղարկեն Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Նիկիտա Խրուշչովին[9]:

Անգլիացի մանկաբարձ-գինեկոլոգ Գրենթլի Դիկ-Ռիդն իր «Ծնունդ առանց սարսափի» գրքում նկարագրել է Եվրոպայի ռեակցիան:

Aquote1.png Ես պատահաբար թերթում տեսա մի լուսանկար, որը ռուսների դաժանությունը դատապարտող նամակների ու արձագանքների տարափ էր առաջացրել: Նրանց դատապարտում էին այն բանում, որ գիտության անունից պղծում են կյանքը: Դա փոքրիկ շան լուսանկար էր, որին ռուսները արբանյակի կողամասում ուղարկել էին տիեզերք: Շան առջևի և հետևի ոտքերը շղթաներով կապված էին, մռութին սառել էր զոհի արտահայտություն: Նա կապանքների մեջ էր, բայց ապահովված էր արհեստական սննդի և թթվածնի պաշարով: Aquote2.png


Լայկային նախապատրաստելու աշխատանքներում ներգրավված որոշ աշխատակիցներ հոգեբանորեն դժվար են տարել շան մահը: Խորհրդային ֆիզիոլոգ Օլեգ Գազենկոն այսպես է ներկայացրել հոգեբանական իր վիճակը Լայկայի թռիչքից հետո[12].

Aquote1.png Ինքնուրույն մեկնարկ և տեղեկության ստացում... ամեն ինչ հաջող է: Բայց երբ հասկանում ես, որ չես կարող վերադարձնել Լայկային, որ նա այնտեղ մահանում է, և դու ոչինչ չես կարող անել, և որ ոչ մեկը, ոչ միայն ես, ոչ մեկը չի կարող նրան վերադարձնել, որովհետև չկա համակարգ վերադարձնելու համար, դա ինչ-որ շատ ծանր զգացողություն է: Գիտե՞ք: Երբ ես տիեզերակայանի հետ վերադարձա Մոսկվա, որոշ ժամանակ նույնիսկ ցնծություն կար. ելույթներ ռադիոյով, թերթերով, ես մեկնեցի քաղաքից: Հասկանո՞ւմ եք: Ցանկանում էի առանձնացում:
- Օ. Գ. Գազենկո
Aquote2.png


Թռիչքի նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտափորձը հաստատեց, որ կենդանի էակը կարող է ապրել ուղեծիր արձակելիս և անկշռության մեջ: Տիեզերական թռիչքից բարեհաջող վերադարձած առաջին կենդանիները Բելկա և Ստրելկա շներն էին: Հատկանշական է, որ այդ տարիներին տիեզերական փորձարկումների համար խորհրդային գիտնականներն ընտրում էին շներ, իսկ ամերիկացիները՝ շիմպանզեներ:

2008 թվականի ապրիլի 11-ին Մոսկվայում Պետրով-Ռազումովյան պողոտայում՝ Ռազմաբժշկական ինստիտուտի տարածքում, որտեղ տիեզերական գիտափորձի պատրաստական աշխատանքներն էին կատարվում, տեղադրվել է Լայկային նվիրված հուշարձան (քանդակագործ՝ Պավել Մեդվեդև): Երկու մետր բարձրություն ունեցող հուշարձանն ունի տիեզերական հրթիռի տեսք, որը վերածվում է ձեռքի ափի, որի վրա հպարտորեն կանգնած է Լայկան[13]:

Լայկան զանգվածային մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայկային նվիրված հուշարձանը Կրետեում
  • 2000 թվականին շվեդ գրող Սվեն Նուրդկվիստի «Փեթսոն և Ֆինդուս» գրքի հիման վրա թողարկվում է «Kattonauten» ֆիլմը, ինչպես նաև համակարգչային խաղ: Ըստ սյուժեի՝ Ֆինդուս կատուն, Լայկայի քաջագործությամբ ոգեշնչված, երազում է թռչել տիեզերք:
  • «Gunnm: Last Order» մանգայի 12-րդ հատորի 72-րդ գլուխն սկսվում է Լայկայի (այդտեղ անունը «Կուդրյավկա» է) հուշարձանով, որի տեքստը հաղորդում է, որ այն նվիրված է 1957 թվականի նոյեմբերի 3-ին «Սպուտնիկ 2» արբանյակով թռած շանը:
  • «Տիեզերական Դենդի» (8-րդ սերիա) անիմեն Լայկայի հետագա ճակատագրի այլընտրանքային տարբերակն է:
  • «Hyouka» անիմեում (16-րդ սերիա) «Կուդրյավկան» հիշատակվում է որպես առանց վերադառնալու հնարավորությամբ տիեզերք ուղարկված շուն:
  • Hatsune Miku համար գրվել է երգ, որն այդպես էլ կոչվում է՝ Laika:
  • «powder! go away!» ռուսական փոսթ-ռոք խմբի առաջին ալբոմը կրում է Laika Still Wants Go Home անվանումը, այն ներառում է համանուն կոմպոզիցիա:
  • Ռոման Ռյաբցևի «Օրացույցի կարմիր օրը» ալբոմով (1997) թողարկվել է «Լայկա» տրանս-կոմպոզիցիան՝ անանուն հեղինակի «Լայկան տիեզերք է թռչում…» հայտնի բանաստեղծության հիման վրա[14]:
  • «7 Seconds Of Love» անգլիական սկա խումբը ձայնագրել է Լայկային նվիրված «Rocket Dog» ստեղծագործությունը: Այդ խմբի առաջնորդ Ջոել Վեյտչը հայտնի անիմատոր է և նկարահանել է այդ երգի ֆլեշ-տեսահոլովակը[15].
  • Դանիացի դիջեյ և երաժիշտ Անդերս Թրենթեմյոլլերը 2007 թվականին իր հայրենակից Անե Թրյոլեի հետ համատեղ թողարկել է «Moan» երգի ռեմիքսը[16], որը միանգամից դարձել է հիթ և ներառվել դանիական սինգլների թոփ-30-ում[17]: Այդ ռեմիքսի տեսահոլովակում ներկայացվում է Լայկա շան պատմությունը մինչև տիեզերք ուղարկելն ու ուղեծրում:
  • Կանադական Arcade Fire ինդի ռոք խմբի «Neighborhood #2 (Laïka)» երգում Լայկան փոխաբերաբար օգտագործվել է որպես դիտավորյալ կործանման գնացած մարդ:
  • Անգլիական միանգամից 2 ռոք խմբեր՝ Laika և Laika Dog, անվանվել են Լայկա շան պատվին:
  • Անգլիացի հիփ հոփ երաժիշտ ICE MC ձայնագրել է «Laika» ստեղծագործությունը, որը պատմվում է Լայկայի անունից՝ մարդկանց նախատելով նրա համար, որ իրեն դատապարտել են մահվան՝ ուղարկելով տիեզերք[18]:
  • «Լայկա» ծխախոտները ԽՍՀՄ-ում թողարկվել են շուն տիեզերագնացի կործանման առթիվ մարդկանց ունեցած անսպասելիորեն ուժեղ բացասական արձագանքից հետո[19]:
  • Գոյություն ունի ֆիննական Laika & The Cosmonauts սյորֆ խումբը:
  • Gorillaz վիրտուալ նախագծի ռեմիքսների հավաքածուներից մեկը կոչվում է Laika Come Home:
  • 80-ական թվականներին հայտնի Mecano իսպանական խումբը 1988 թվականին իր «Descanso dominical» ալբոմով թողարկել է Լայկային նվիրված «Laika» երգը:
  • Կրետեում (Հունաստան) Լայկայի հուշարձանը տեղադրված է Homo Sapiens թանգարանում: Այնտեղ կա կանգնեցված են նաև Յուրի Գագարինի, Ապոլոնի, Միության, Շաթլի զոհված անձնակազմի (միասին 21 հոգի) և Նիլ Արմստրոնգի արձանները: Կոորդինատներն են 35°12’55"N, 25°27’38"E[20]:
  • Շանն է նվիրված LAIKA անիմացիոն ֆիլմը[21], որն ազգային կինոյի և հեռուստատեսության դպրոցի շրջանավարտ Ավգուստա Զոուրելիդի դիպլոմային աշխատանքն էր և հաղթել է Կաննի կինոփառատոնում:
  • Գերմանական ծագմամբ բրիտանացի կոմպոզիտոր Մաքս Ռիչթերը ձայնագրել է «Laika’s Journey» ստեղծագործությունը («Memoryhouse» ալբոմ, 2002 թվական), որում օգտագործել է սրտի բաբախյունի ձայնը՝ որպես միայնակ ուղեծիր թռչող Լայկայի կերպար: Ստեղծագործության վերջում սրտի բաբախյունը կտրուկ ուժեղանում է, այնուհետև սկսվում է ճնշող լռություն:
  • Լորենս Մայլզի «Ութերորդ բժշկի արկածները» շարքի «Այլմոլորակային մարմին» գրքում բժիշկը թաղում է Լայկայի դին:
  • 2013 թվականին The Drones ավստրալիական խումբը «I See Seaweed» ալբոմով թողարկել է «Laika» երգը՝ նվիրված Լայկա շանը:
  • Marvel կոմիքսներում Կոսմո շան նախատիպը, անկասկած, Լայկան է:
  • «Գալակտիկայի պահապանները» ֆիլմում (2014 թվական) ներկայացվել է Լայկայի ճակատագրի այլընտրանքային տարբերակը մերձերկրային ճանապարհորդությունից հետո:
  • «Օմոն Ռա» վեպում հիշատակված Լայկա շունն ապրել է մինչև խոր ծերություն:
  • 2010 թվականին թողարկվել է Maybeshewill բրիտանական խմբի «To The Skies From A Hillside» սինգլը, որում ներառված էր «Սպուտնիկ 2» ստեղծագործությունը՝ իր խորագիր հղելով Լայկայի թռիչքին:
  • 2007 թվականին նկարահանվել է դանիացի երաժիշտ Trentemøller 'Moan' սինգլի տեսահոլովակը՝ նվիրված Լայկային: Այն նկարահանվել է 2007 թվականի հունվարին Մոսկվայում:
  • Լայկայի պատվին է անվանվել Sd Laika խումբը:
  • Լայկան դարձել է «Barking Up The Wrong Tree» ռուսական տեղայնացված սեղանի խաղի ամենաուժեղ հերոսի (Պոպուտալ շուն) նախատիպը:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Д. Карпицкая «Рассекреченная Лайка»
  2. Л. Розовская «Животные в космосе: проложить путь человеку»
  3. James J. Harford (1997)։ «Korolev's Triple Play: Sputniks 1, 2, and 3»։ NASA։ Վերցված է 2006-09-26 
  4. 4,0 4,1 Sven Grahn։ «Sputnik-2, more news from distant history»։ Վերցված է 2004-12-02 
  5. 5,0 5,1 5,2 Лайка — первый космонавт планеты Космическая энциклопедия ASTROnote
  6. 6,0 6,1 Я. Голованов. Королёв: факты и мифы. — М.: Наука. — 1994 — Гл. 58.
  7. Утро космической эры Аэрокосмическое движение в КБР «Космос во имя будущего»
  8. «Sputnik-2»։ Russianspaceweb.com։ Վերցված է 2013-05-23 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Ирина Тин (Автор), Андрей Владимиров (Режиссёр)։ Белка, Стрелка и другие… (Документальный фильм)։ Россия, Москва: Студия Андрея Семенова։ Վերցված է 17.04.2010 
  10. Siddiqi, Asif A.. Sputnik and the Soviet Space Challenge, Gainesville, Florida. The University of Florida Press, 2003, p. 174. ISBN 0-8130-2627-X
  11. Первушин А. И. 108 минут, изменившие мир. М.: Эксмо, 2011. — 528 с.: ил. ISBN 978-5-699-48001-2. Стр. 179
  12. Полеты на кораблях-спутниках Космическая энциклопедия ASTROnote.
  13. Памятник Лайке
  14. Страница альбома на сайте «Discogs»
  15. Rocket Dog RaherGood.com
  16. Андерс Трентемёллер — Moan на YouTube.com
  17. Топ-30 синглов Дании
  18. Перевод текста песни Laika исполнителя Ice MC
  19. Черток Б. Е. Ракеты и люди. Фили — Подлипки — Тюратам. 2-е изд. — М.: Машиностроение, 1999. — 448 с.: ил. ISBN 5-217-02935-8
  20. Фото памятника
  21. «LAIKA on Vimeo»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-02-02-ին։ Վերցված է 2013-01-21 

Արտքաին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]