Էգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Էգ, իգական սեռ՝ (խորհրդանիշը՝ ♀) օրգանիզմի սեռն է, որը արտադրում է ոչ շարժական իգական սեռական ձվաբջիջներ (ձվի բջիջներ), սեռական վերարտադրության ժամանակ գամետի տեսակը, որը միաձուլվում է արական սեռական բջիջի հետ[1][2] :

Էգ կաթնասունների մեծ մասը, այդ թվում և կանայք, ունեն երկու X քրոմոսոմ։ Կանանց բնութագրերը տարբերվում են տարբեր տեսակների միջև։ Որոշ տեսակներ ունեն ընդգծված կանացի հատկություններ, օրինակ` կաթնասունների մեջ արտահայտված կաթնագեղձերի առկայությունը։ Տարբեր տեսակների սեռերի տարբերությունների հետևում չկա մեկ գենետիկական մեխանիզմ, և երկու սեռերի գոյությունը, կարծես, բազմիցս զարգացել է անկախ էվոլյուցիոն տարբեր տոհմերից։

Իգական բառը գալիս է լատ.՝ femella բառից, femina-ի նվազեցնող ձևից, որը նշանակում է «կին»[3], այն ստուգաբանորեն կապված չէ արական բառի հետ[4][5]։ Էգ բառը կարող է օգտագործվել նաև սեռին հղում կատարելու համար։

Բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կնոջ էվոլյուցիան։

Իգական սեռի հիմնական բնութագիրը կանանց սեռական բջիջներ արտադրելու ունակությունն է, որոնք տարբերվում են իրենց մեծությամբ և ցածր շարժունակությամբ[2][6] .[7]:

Ի տարբերություն արական սեռի սերմնաբջջի, և սերունդ վերարտադրելու ունակության, բնության մեջ տեղի է ունենում պարթենոգենեզ` վերարտադրվելու ունակություն՝ առանց արական օրգանիզմի մասնակցության։

Իգական սեռը համարվում է ավելի հին, տղամարդկանց հետ համեմատած, քանի որ էվոլյուցիայի սկզբնական շրջանում օրգանիզմների բոլոր պոպուլյացիաները ունեին սերունդ վերարտադրելու ունակություն և կոչվում էին իզոգամ օրգանիզմներ։ Բարձրագույն թագավորության բոլոր կենդանիները, ներառյալ մարդիկ, պատկանում են oogamous օրգանիզմներին։

Սողունների և թռչունների էգերից շատերը ձվադրում են, ավելի հազվադեպ՝ նրանք ունենում են կենդանի ծնունդ։ Կաթնասունների ամբողջ դասի համար՝ (բացառությամբ բադակտուցների ու եքիդնաների) կենդանածին են։ Կաթնասուններին բնորոշ է նաև կաթնագեղձերի առկայությունը, որոնց օգնությամբ իրենց ձագերին կերակրում են կաթով։ Կաթնագեղձերը կան նաև արուների մոտ, բայց չեն կատարում այն գործառույթը, ինչը որ բնորոշ է էգերին։ Էգ կաթնասունները, հատկապես սոցիալական տեսակների շրջանում, հաճախ ավելի փոքր են և քիչ մկանոտ։ Թռչունների մեջ սեռի տարբերությունը նկատելի է երանգավորման մեջ՝ էգերը հաճախ ունենում են ավելի համեստ երանգավորում՝ ի տարբերություն արու տեսակների պայծառ փետրավորման։

Էգերի բնորոշ հատկանիշը քրոմոսոմային XX զույգի առկայությունն է, իսկ արուների մոտ՝ XY: Թռչունների մոտ սեռը որոշվում է Z և W սեռական քրոմոսոմներով, ZZ-ն արու է, իսկ ZW- ն՝ էգ, ուստի ճտերի սեռը որոշվում է մայրական գենով, ի տարբերություն կաթնասունների, այդ թվում՝ մարդկանց։

Էգերը արտադրում են ձվաբջիջներ՝ հետերոգամ վերարտադրողական համակարգի ավելի մեծ գամետներ, իսկ արուները՝ շարժունակ գամետներ՝ սպերմատոզոիդներ[6][7]։ Էգը չի կարող սեռական ճանապարհով վերարտադրվել ՝ առանց արական սեռական բջիջների հասանելիության, և հակառակը, բայց որոշ տեսակների դեպքում էգերը կարող են ինքնարտադրվել անսեռ, օրինակ՝ պարթենոգենեզի կամ կուսածնության միջոցով[7]։

Էգ կաթնասուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթնասունների դասի տարբերակիչ բնութագիրը կաթնագեղձերի առկայությունն է։ Կաթնագեղձերը ձևափոխված քրտնագեղձեր են, որոնք արտադրում են կաթ, որն օգտագործվում է ծննդաբերությունից որոշ ժամանակ անց սերնդին կերակրելու համար։ Միայն կաթնասուններն են օժտված կաթով կերակրելու իրենց ձագերին։ Մարդկանց մոտ կաթնագեղձերը ակնհայտ են, քանի որ կանանց մարմինը մեծ քանակությամբ ճարպային հյուսվածք է կուտակում՝ արդյունքում առաջանալով կրծքեր։ Կաթնագեղձերը առկա են բոլոր կաթնասունների մոտ[8]։

Էգ կաթնասուններից շատերն ունեն X քրոմոսոմի երկու պատճեն, մինչդեռ արուներն ունեն միայն մեկ X և մեկ փոքր Y քրոմոսոմ։ Որոշ կաթնասուններ, օրինակ՝ բադակտուցը (լատ.՝  Ornithorhynchus anatinus), ունեն տարբեր համակցություններ[9][10][11][12][13]::

Արական բադակտուցի վերարտադրողական համակարգը՝ ամորձիները գտնվում են մարմնի ներսում՝ երիկամների մոտ (մարմնի ցածր ջերմաստիճանը չի խանգարում սերմնահեղուկին), և կա նաև երկփեղկված (բազմագլուխ) առնանդամ, ընդհանուր մասում պարզունակ կաթնասունների կարգի՝ (բադակտուց, եքիդնա)։

Կանանց վերարտադրողական համակարգը տարբերվում է պլասենցային կենդանիներից։ Նրա զուգավորված ձվարանները նման են թռչնի կամ սողունի ձվարաններին։ Գործում է միայն ձախը, աջը թերզարգացած է և ձու չի արտադրում[14]։

2004 թվականին Կանբերայի (Ավստրալիա) ազգային համալսարանի գիտնականները պարզեցին, որ բադակտուցն ունի 10 սեռական քրոմոսոմ, և ոչ թե երկու (XY), ինչպես կաթնասունների մեծ մասը։ Ըստ այդմ, XXXXXXXXXX համադրությունը տալիս է էգ, իսկ XYXYXYXYXY՝ արու։ Բոլոր սեռական քրոմոսոմները կապված են մեկ բարդույթի հետ, որը մեյոզում իրեն պահում է որպես մեկ ամբողջություն։ Հետևաբար, արուները կրում են սերմնաբջիջների XXXXX և YYYYY շղթաներ։

Երբ XXXXX սերմնաբջիջը բեղմնավորում է ձվաբջիջը, իգական բադակտուցներ են ծնվում, եթե YYYYY սերմի դեպքում, ծնվում են արու բադակտուցներ։

Ստուգաբանություն և օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«fæmnan», հին անգլերեն բառ՝ «իգական» Իգական բառը գալիս է (լատ.՝ femella) բառից femina- ի փոքրացուցիչ ձևից, որը նշանակում է «կին»։ Այն ստուգաբանորեն կապված չէ արական բառի հետ, սակայն XIV-րդ դարի վերջին անգլերենում ուղղագրությունը փոխվել է ՝ զուգահեռաբար արական ուղղագրությանը[4][5][15][16]։

Խորհրդանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իգական սեռը ներկայացնող սիմվոլ։

Խորհրդանիշը շրջան է, որի տակ կա փոքր խաչ, սովորաբար օգտագործվում է իգական սեռի ներկայացուցիչների համար՝ (♀)։ Josephոզեֆ Յուստուս Սկալիգերը մի անգամ ենթադրեց, որ խորհրդանիշը կապված է գեղեցկության աստվածուհի Վեներայի հետ, քանի որ այն հիշեցնում է բռնակով բրոնզե հայելի[17], բայց ժամանակակից գիտնականները համարում են, որ այն ֆանտաստիկ է, և ամենահաստատված տեսակետն այն է, որ իգական և տղամարդու խորհրդանիշները ծագում են կծկումներ Թուրոս (Մարս) և Ֆոսֆորոս (Վեներա) մոլորակների հունական անուններով հունարեն տառերով[18][19]։

Էգերն՝ ըստ տեսակների[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ տեսակների դեպքում էգ և հերմոֆրոդիտ անհատները կարող են գոյակցել, որի դեպքում սեռական համակարգը կոչվում է գինոդիոզիա[20]։ Մի քանի տեսակների դեպքում էգ անհատները գոյակցում են արուների և միաժամանակ հերմոֆրոդիտների հետ և այս սեռական համակարգը կոչվում է եռակիություն՝ (trioecy): Այն հազվագյուտ սեռական համակարգ է, որը բնութագրվում է արական, իգական և հերմաֆրոդիտների համակեցությամբ։ Այն հայտնաբերվել է բույսերի և կենդանիների մոտ։ T[21][22][23]: Եռակիությունը երբեմն կոչվում է որպես խառը զուգավորման համակարգ՝ անդրոդիեոսիայի և գինդիոեցիայի կողքին։ Որոշ հոդվածոտանիների էգ առանձնյակներ գոյակցում են առաջնային արուների և երկարամյա հերմոֆրոդիտների հետ։

Սեռի որոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշակի օրգանիզմի սեռը կարող է որոշվել գենետիկ կամ շրջակա միջավայրի գործոններով, կամ կարող է բնականաբար փոխվել օրգանիզմի կյանքի ընթացքում։

Գենետիկական որոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթնասունների մեծամասնության, ներառյալ մարդկանց սեռը գենետիկորեն որոշվում է XY սեռի որոշման համակարգով, որտեղ տղամարդիկ ունեն X և Y (ի տարբերություն X և X) սեռական քրոմոսոմներ։ Վերարտադրման ընթացքում արուն նպաստում է կամ X սերմնահեղուկի կամ Y սերմնաբջիջի, մինչդեռ էգը միշտ նպաստում է X ձվի։ Y սերմնահեղուկը և X ձուն արտադրում են արու, մինչդեռ X սերմնահեղուկը և X ձվաբջիջը արտադրում են էգ։ ZW սեռի որոշման համակարգը, որտեղ տղամարդիկ ունեն ZZ (ի տարբերություն ZW) սեռական քրոմոսոմների, հանդիպում են թռչունների, սողունների և որոշ միջատների և այլ օրգանիզմների մեջ։

Շրջակա միջավայրը որոշիչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ տեսակների ձագերը վերածվում են այս կամ այն սեռի՝ կախված շրջակա միջավայրի պայմաններից, օրինակ՝ կոկորդիլոսների սեռի վրա ազդում է արտաքին միջավայրի ջերմաստիճանը։ Այլ տեսակներ՝ չափահասության դեպքում կարող են փոխվել մեկ սեռից մյուսը՝ ի պատասխան տեղական վերարտադրողական պայմանների (օրինակ՝ արական սեռի սակավության)[24]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Grzimek Bernhard (2003)։ Grzimek's Animal Life Encyclopedia (անգլերեն) 1։ Gale։ էջեր 16–17։ ISBN 978-0-7876-5362-0։ «During sexual reproduction, each parent animal must form specialized cells known as gametes...In virtually all animals that reproduce sexually, the gametes occur in two morphologically distinct forms corresponding to male and female. These distinctions in form and structure are related to the specific functions of each gamete. The differences become apparent during the latter stages of spermatogenesis (for male gametes) and oogenesis (for female gametes)....After oogenetic meiosis, the morphological transformation of the female gamete generally includes development of a large oocyte that does not move around....The ambiguous term "egg" is often applied to oocytes and other fertilizable stages of female gametes....Spermatogenesis and oogenesis most often occur in different individual animals known as males and females respectively.» 
  2. 2,0 2,1 Martin Elizabeth, Hine Robert (2015)։ A Dictionary of Biology (անգլերեն)։ Oxford University Press։ էջ 222։ ISBN 978-0-19-871437-8։ «Female 1. Denoting the gamete (sex cell) that, during sexual reproduction, fuses with a male gamete in the process of fertilization. Female gametes are generally larger than the male gametes and are usually immotile (see Oosphere; Ovum). 2. (Denoting) an individual organism whose reproductive organs produce only female gametes.» 
  3. Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary - fēmella, ae, f. dim. femina Retrieved 2019-11-24
  4. 4,0 4,1 Online Etymology Dictionary - Female (n.) Retrieved 2019-11-24
  5. 5,0 5,1 Donald M. Ayers, English Words from Latin and Greek Elements, second edition (1986, University of Arizona Press), p. 113
  6. 6,0 6,1 David E. Sadava, H. Craig Heller, William K. Purves, Life: The Science of Biology (2008), p. 899
  7. 7,0 7,1 7,2 Franz Engelmann, G. A. Kerkut, The Physiology of Insect Reproduction (2015), p. 29
  8. Swaminathan Nikhil։ «Strange but True: Males Can Lactate»։ Scientific American (անգլերեն) 
  9. Adrian T. Sumner, Chromosomes: Organization and Function (2008), pp. 97-98
  10. Benjamin A. Pierce, Genetics: A Conceptual Approach (2012), p. 73
  11. Jennifer K. Bosson, Joseph A. Vandello, Camille E. Buckner, The Psychology of Sex and Gender (2018), page 107
  12. John R. McCarrey, Ursula K. Abbott, "Sex Determination in Animals", in Advances in Genetics (1979), volume 20, pages 219-220
  13. Hake Laura, O'Connor Clare։ «Genetic Mechanisms of Sex Determination | Learn Science at Scitable»։ www.nature.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-04-13 
  14. «Сумчатое ядовитое животное — утконос (живет в Австралии): описание, фото и видео с утконосом. Утконос животное Утконос сумчатое животное или нет»։ drivver.ru։ Վերցված է 2021-08-31 
  15. Laura Palazzani, Gender in Philosophy and Law (2012), page v
  16. L. Gordon, "On difference", in Genders (1991), p. 95
  17. Taylor, Robert B. (2016), «Now and Future Tales», White Coat Tales, Springer International Publishing, pp. 293–310, doi:10.1007/978-3-319-29055-3_12, ISBN 978-3-319-29053-9 
  18. Stearn William T. (May 1962)։ «The Origin of the Male and Female Symbols of Biology»։ Taxon 11 (4): 109–113։ JSTOR 1217734։ doi:10.2307/1217734։ «The origin of these symbols has long been of interest to scholars. Probably none now accepts the interpretation of Scaliger that represents the shield and spear of Mars and Venus's looking glass.» 
  19. G D Schott, Sex, drugs, and rock and roll: Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree, BMJ 2005;331:1509-1510 (24 December), doi:10.1136/bmj.331.7531.1509
  20. Fusco Giuseppe, Minelli Alessandro (2019-10-10)։ The Biology of Reproduction (անգլերեն)։ Cambridge University Press։ էջեր 115–116։ ISBN 978-1-108-49985-9 
  21. Chaudhuri Jyotiska, Bose Neelanjan, Tandonnet Sophie, Adams Sally, Zuco Giusy, Kache Vikas, Parihar Manish, von Reuss Stephan H., Schroeder Frank C., Pires-daSilva Andre (December 3, 2015)։ «Mating dynamics in a nematode with three sexes and its evolutionary implications»։ Scientific Reports 5 (1): 17676։ Bibcode:2015NatSR...517676C։ PMC 4668576։ PMID 26631423։ doi:10.1038/srep17676 
  22. Choe Jae (2019-01-21)։ «Hermaphrodite Mating Systems»։ in Leonard Janet։ Encyclopedia of Animal Behavior (անգլերեն)։ Volume 4։ Academic Press։ էջեր 584–589։ ISBN 978-0-12-813252-4 
  23. Fusco Giuseppe, Minelli Alessandro (2019-10-10)։ The Biology of Reproduction (անգլերեն)։ Cambridge University Press։ էջեր 134–135։ ISBN 978-1-108-49985-9 
  24. Gemmell Neil J., Muncaster Simon, Liu Hui, Todd Erica V. (2016)։ «Bending Genders: The Biology of Natural Sex Change in Fish»։ Sexual Development (english) 10 (5–6): 223–241։ ISSN 1661-5425։ PMID 27820936։ doi:10.1159/000449297 

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]