Ռիխարդ Վագներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռիխարդ Վագներ
RichardWagner.jpg
Ի ծնե անուն Wilhelm Richard Wagner
Ծնվել է մայիսի 22, 1813({{padleft:1813|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})[1][2]
Լայպցիգ, Ռեյնի միություն[3]
Երկիր Flag of Germany.svg Գերմանիա
Մահացել է փետրվարի 13, 1883({{padleft:1883|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:13|2|0}})[1][2] (69 տարեկանում)
Վենետիկ, Իտալիայի թագավորություն[4]
Ժանրեր օպերա և սիմֆոնիա
Մասնագիտություն կոմպոզիտոր, լիբրետիստ, դիրիժոր, ակնարկագիր, թատերական ռեժիսոր, ինքնակենսագիր և գրող
Ստորագրություն
Ստորագրություն

Ռիխարդ Վագներ (անգլ.՝ Richard Wagner. մայիսի 22, 1813[1][2] , Լայպցիգ[3] - փետրվարի 13, 1883[1][2] , Վենետիկ[4]), գերմանացի կոմպոզիտոր, դիրիժոր, երաժշտական տեսաբան և ակնարկագիր:

Վաղ տարիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վագները մոտ 1840 թ.

Ռիխարդ Վագները ծնվել է 1813 թ. մայիսի 22-ին Լայպցիգում, պետական ծառայող Կառլ Վագների ընտանիքում: Երաժշտություն է սկսել սովորել 1828 թվականից, 1831 թ. ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան, որտեղ ունկնդրել է փիլիսոփայության և գեղագիտության դասախոսությունները: Նույն տարիներին սկսում է ստեղծագործել. 1833 թ. հունվարի 10-ին կատարվում է նրա Դո մաժոր սիմֆոնիան: Մեկ ամիս անց ստանում է Վյուրցբուրգի օպերային թատրոնի խմբավարի պաշտոնը՝ զուգակցելով աշխատանքը կոմպոզիցիայի ուսման հետ: Մամուլում են հայտնվում Վագների առաջին երաժշտական քննադատական հոդվածները, նա գրում է իր առաջին օպերան («Փերիները» (Die Feen)), որը սակայն չի ընդունվում բեմադրման:

1834 թ. ստանձնում է Մագդեբուրգի օպերային թատրոնի դիրիժորի պաշտոնը, 1836 թ. ամուսնանում դերասանուհի Մինա Պլաների հետ: Մագեբուրգից նա տեղափոխվում է Քյոնիգսբերգ, այնուհետև Ռիգա՝ այդ քաղաքներում ևս ղեկավարում է օպերային թատրոնների նվագախմբերը: Նրա նոր ստեղծագործությունները՝ «Իշխի՛ր Բրիտանիա» նախերգանքը (Rule, Britannia) և «Սիրելու արգելք» օպերան (Das Liebesverbot, ըստ Շեքսպիրի «Չափ ընդդեմ չափի» կատակերգության) հաջողություն չեն ունենում: 1839 թ. ամռանը Ռիգայից կնոջ հետ ծովով մեկնում է Փարիզ՝ Ֆրանսիայում ապրելով շուրջ երկուսուկես տարի (1839 թ. օգոստոսի 20-ից մինչև 1842 թ. ապրիլի 7-ը): Չնայած զրկանքների և մշտական եկամուտի բացակայության Փարիզում Վագները որոշակի ճանաչման է հասնում երաժշտական շրջանակներում՝ ծանոթանալով Հայնրիխ Հայնեի, Հեկտոր Բեռլիոզի, Ջակոմո Մեյերբերի և մշակութային այլ գործիչների հետ: Ֆրանսիայի մայրաքաղաքում ապրելու տարիներին Վագները գրում է «Ֆաուստ» նախերգանքը, ավարտին է հասցնում «Ռիենցի» օպերան, գրում «Թռչող հոլանդացի» օպերայի լիբրետտոն: 1841 թ. հունիսին Մեյերբերի աջակցությամբ «Ռիենցի» օպերան ընդունվում է բեմադրության Դրեզդեն քաղաքում:

Դրեզդեն, 1842-1849[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոգևորվելով ստացված լուրից՝ Վագները որոշում է վերադառնալ հայրենիք: 1842 թ. հոկտեմբերի 20-ին շլացուցիչ հաջողությամբ անցնում է «Ռիենցիի» առաջին ներկայացումը, ինչի արդյունքում Վագների հռչակը սկսում է տարածվել Գերմանիայով մեկ, նրան հրավիրում են Լայպցիգ և Բեռլին՝ հանդես գալու համերգներով: Նույն տարիներին Վագները մերձենում է Ֆերենց Լիստի հետ:

1843 թ. սկզբներին Դրեզդնում բեմադրվում է Վագների հաջորդ՝ «Լռչող հոլանդացի» օպերան, որն ամրապնդում է երգահանի հռչակը: Վագները նույն տարվա փետրվարին նշանակվում է Դրեզդենի օպերային թատրոնի երաժշտական ղեկավար: Վագների օպերաները սկսվում են բեմադրվել Գերմանիայի այլ քաղաքներում՝ «Ռիենցին»՝ Համբուրգում և Բեռլինում, «Թռչող հոլլանդացին»՝ Կասսելում, Ռիգայում և Բեռլինում: 1845 թ. հոկտեմբերի 19-ին Դրեզդնում կայանում է «Տանհոյզեր» օպերայի առաջին ներկայացումը:

1849 թ Վագները մասնակցում է Դրեզդենյան ապստամբությանը, որի պարտությունից հետո փախնում է Ցյուրիխ, որտեղ և անցկացնում է իր կյանքի հաջորդ 10 տարիները:

Աքսորի տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վագները 1861 թ. (Փարիզում արված լուսանկար)

Ցյուրիխում Վագները գրում է իր գլխավոր գրական երկերը, այդ թվում «Արվեստը և հեղափոխությունը» (Die Kunst und die Revolution), «Ապագայի գեղարվեստական ստեղծագործությունը» (Das Kunstwerk der Zukunft), «Օպերա և դրամա» (Oper und Drama), ինչպես նաև «Հրեաները երաժշտության մեջ» (Das Judenthum in Musik) պամֆլետը: Նույն տարիներին Վագները սկսում է եռանդուն կերպով աշխատել «Նիբելունգի մատանին» օպերաների շարքի վրա (Der Ring des Nibelungen), սակայն 1857 թ. առժամանակ ընդհատում է իր աշխատանքը՝ անցնելով «Տրիստան և Իզոլդե» օպերայի ստեղծմանը (1857-59 թթ.):

Անհաջողությամբ է ավարտվում Ֆրանսիայի մայրաքաղաքը նվաճելու նրա երկրորդ փորձը. 1860 թ. Փարիզում տված նրա երեք համերգները վատ ընդունելության են արժանանում, իսկ 1861 թ. «Գրանդ-օպերա» թատրոնում «Տանհոյզերի» բեմադրությունը տապալվում է: Նույն ընթացքին Վագները թույլտվություն է ստանում վերադառնալ Գերմանիա:

Ձգտելվ բարելավել իր նյութական վիճակը՝ 1862–1863 թթ. Վագները հանդես է գալիս համերգներով Վիեննայում, Պրահայում, Պետերբուրգում և այլ քաղաքներում: Չնայած դրան ծախսերի մեջ անզուսպ երգահանը շարունակում է խճճվել պարտքերի մեջ:

Մյունխեն. երկրորդ աքսորի տարիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թվում էր թե Վագների վիճակն անելանելի էր, նրան հետապնդում էին պարտապանները: Սակայն անսպասելիորեն երգահանին օգնության ձեռք մեկնեց Բավարիայի գահ նոր բարձրացած Լյուդվիգ II-ը: Երիտասարդ թագավորը Վագների երաժշտության ջերմ երկրպագուն էր: Նա համաձայնեց փակել երգահանի բոլոր պարտքերը, հրավիրեց նրան Մյունխեն՝ տրամադրելով քաղաքի օպերային թատրոնի բեմը Վագների նոր օպերաների բեմադրման համար: 1865 թ. Մյունխենում տեղի ունեցավ «Տրիստան»-ի պրեմիերան: Նույն տարիներին փոփոխություններ են կատարվում Վագների անձնական կյանքում: Նա իր կյանքն է կապում Ֆերենց Լիստի դստեր՝ Կոզիմայի հետ, որը երգահանի հետ լինելու համար հեռանում է իր առաջին ամուսնուց՝ անվանի դիրիժոր Հանս ֆոն Բյուլովից: Այդ հանգամանքը, ինչպես նաև Վագների կողմից Բավարիայի կառավարման գործերի մեջ խառնվելու համար Լյուդվիգ II-ի վրա իր ազդեցությունն օգտագործելու փորձերը թույլ տվեցին Բավարիայում նրա քաղաքական ընդդիմախոսներին պնդել երգահանին Մյունխենից հեռացնելու վրա: Վագները նորից տեղափոխվում է Շվեյցարիա՝ Լյուցեռնի լճի ափին գտնվող Տրիբշեն բնակավայր, որտեղ նա անցկացնում է 6 տարի:

Տրիբշենում նա ավարտին է հասցնում «Նյուրնբերգի մեյսթերզինգերներ» օպերան, «Նիբելունգի մատանին» շարքի վերջին երկու օպերաները՝ «Զիգֆրիդը» և «Աստվածների մթնշաղը», գրում է մի շարք գրական երկեր, այդ թվում՝ «Դիրիժորության մասին» (Über das Dirigieren, 1869) և «Բեթհովեն» (1870): 1870 թ. Վագները կարողանում է ամուսնանալ Կոզիմայի հետ, որին վերջապես հաջողվել էր ապահարզան ստանալ: 1871 թ. ծնվում է Վագների միակ զավակը՝ Զիգֆրիդը:

Լյուդվիգ Բավարացին, թեև հիասթափվել էր Վագներից որպես մարդուց, այնուամենայնիվ մնում էր նրա երաժշտության ջերմ երկրպագուն: 1860-ական թթ վերջերին 70-ական թթ. սկզբներին Մյունխենում բեմադրվում են երգահանի «Մեյսթերզինգերներ», «Հռենոսի ոսկին», «Վալկիրիա» օպերաները: Վագները դառնում է եվրոպական երաժշտության առաջնորդներից մեկը, նրա օպերաները բեմադրվում են եվրոպական երկրների օպերային թատրոններում, հրատարակվում են նրա երաժշտագիտական և քննադատական երկերը: Սակայն Վագները երազում էր ստեղծել նոր օպերային թատրոն, որտեղ հնարավոր կլինի լիարժեք կերպով կյանքի կոչել իր երաժշտական ստեղծագործությունները՝ երաժշտական դրամաները: Իր այդ ծրագիրը նա սկսում է իրականացնել 1872 թ.՝ մեկնարկ տալով Բայրոյթում օպերային թատրոնի կառուցման աշխատանքներին: Լյուդվիգ Բավարացու և այլ հովանավորների աջակցությամբ թատրոնի կառուցումը ավարտին է հասցվում 1876 թ., իսկ նույն թվականի օգոստոսին տեղի է ունենում հանդիսավոր բացումը՝ «Նիբելունգի մատանին» շարքի բոլոր օպերաների հաջորդական ներկայացմամբ:

Վերջին տարիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վագները իր երկրորդ կնոջ՝ Կոզիմա Վագների հետ

1870-ական թթ. վերջերին Վագները աշխատում է «Պարսիֆալ» օպերայի վրա, որը դառնում է նրա վերջին երաժշտաան ստեղծագործությունը: «Պարսիֆալի» առաջին կատարումը տեղի է ունենում Բայրոյթում՝ 1882 թ.: Նույն տարվա սեպտեմբերին Վագները մեկնում է Իտալիա՝ առողջությունը բարելավելու նպատակով: Նրան տանջում էին սրտի նոպաները, որոնցից մեկը՝ 1883 թ. փետրվարի 13-ին, դարձավ ճակատագրական: Վագների դին տեղափոխվում է Բայրոյթ և թաղվում պետական պատիվներով նրա «Վանֆրիդ» առանձնատան այգում:

Վագների ստեղծագործության բնութագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վագների երաժշտական դրամաների բեմադրման համար հատուկ կառուցված Բայրոյթի փառատոնային թատրոնը

Վագները օպերային արվեստի խոշորագույն ռեֆորմատորներից է: Անզիջում պայքար մղելով ամեն տեսակ լճացման դեմ՝ նա ոչ միայն ստեղծագործությամբ, այլն գրական գործունեությամբ ձգտել է հաստատել գեղարվեստական նոր սկզբունքներ՝ արվեստների միավորման անհրաժեշտության, ապագայի սինթետիկ գեղարվեստական ստեղծագործության («Gesamtkunstwerk») վերաբերյալ ծայրահեղության հասցված իր գաղափարները: Նրա ռեֆորմի վերջնական նպատակը մոնումենտալ երաժշտական դրամայի ստեղծումն էր, որում երաժշտությունն ու դրամատիկ պոեզիան սերտորեն միաձուլվում են մի ամբողջության մեջ:

Այդ խնդրի հաջող իրականացման կարևորագույն պայմանը Վագները համարել է ի դեմս միևնույն անձի կոմպոզիտորի և լիբրետիստի միավորումը (Վագները իր բոլոր օպերաների լիբրետոների հեղինակն է): Առաջ քաշելով այսպես կոչված «անվերջ մեղեդու» գաղափարը՝ Վագները հրաժարվել է օպերային «ավարտուն համարներից» (արիաներ, անսամբլներ), դրանք փոխարինել ազատ կառուցված մոնոլոգներով, դիալոգներով, մեղեդայնացված ռեչիտատիվներով՝ հասնելով երաժշտա-դրամատիկական զարգացման անընդհատության: Վագները զգալիորեն բարձրացրել է նվագախմբի նշանակությունը, որը նրա երաժշտական դրամաներում վոկալ-դեկլամացիայի հետ մեկտեղ դրամատուրգիայի էական տարրերից է:

Վագների աշխարհայացքի, տեսության և ստեղծագործության միջև կան հայտնի հակասություններ: «Համաշխարհային հեղափոխության» մասին երազող, Դրեզդենի ապստամբության մասնակից Վագները կյանքի վերջին տասնամյակին հրաժարվել է իր նախկին հայացքներից: Լյուդվիգ Ֆոյերբախի մատերիալիստական փիլիսոփայությամբ, Միխայիլ Բակունինի և Պ․ Պրուդոնի անարխիզմով տարվելուց հետո նա կրել է Արթուր Շոպենհաուերի հոռետեսական փիլիսոփայության, ավելի ուշ՝ Ֆրիդրիխ Նիցշեի հայացքների ազդեցությունը:

Վագները անցել է ստեղծագործական բարդ և հակասական ուղի: Նրա առաջին՝ «Փերիներ» օպերան տիպիկ գերմանական ռոմանտիկական օպերա է: 1830-ական թթ․ «Երիտասարդ Գերմանիա» բուրժուա-լիբերալ շարժման գործիչների հետ մերձեցումը Վագներին հանգեցրել է օպերայի վերաբերյալ իր հայացքների վերանայմանը: Իտալական և ֆրանսիական օպերայի ազդեցությունը զգալի է «Սիրո արգելք» իրական-կենցաղային թեմայով գրված օպերայում:

Հաջորդ՝ «Ռիենցի» օպերայում արտահայտվել են Վ-ի ազատասիրական տրամադրությունները, դրամատուրգի և սիմֆոնիստի նրա վառ տաղանդը:

«Թռչող հոլանդացին» օպերայում վերադառնալով գերմանական ռոմանտիկական օպերային՝ Վագները զգալիորեն թարմացրել է դրա ավանդական երաժշտ․ արտահայտչամիջոցները, նշել բեմական գործողության անընդհատ զարգացման ուղիներ, մեծ տեղ հատկացրել հերոսների հոգեբանության բացահայտմանը:

«Տանհոյզեր»-ը արտահայտում է բողոքական բուրժուական երեսպաշտ բարոյականության դեմ, հաստատում մարդկային ազատ զգացմունքի իրավունքը: Այս օպերայում զգալիորեն աճել է նվագախմբի դերը, որը բացահայտում է զգացմունքների և իրավիճակների զարգացումը:

«Լոհենգրին»-ում հեղինակը հաստատում է արվեստագետի բարձրագույն առաքելությունը և այլաբանական ձևով ցույց տալիս նրա միայնությունը ժամանակակից հասարակության մեջ: Այստեղ Վ․ ավելի հետևողական է կիրառել միջանցիկ տեսարանները, խորացրել օպերայի սիմֆոնիկացման սկզբունքները, բազմակողմանի օգտագործել լայտմոտիվները:

«Տրիստան և Իզոլդ» օպերայում մեծ ուժով և հոգեբանական խորությամբ է բացահայտվել սիրո և մահվան ողբերգությունը: Գործողությունը կոնկրետացնելով բացառապես հերոսների ապրումների վրա՝ հեղինակը լիովին հրաժարվել է արտաքին իրադարձությունների պատկերումից:

«Նյուրնբերգցի մայստերզինգերներ» օպերայի գաղափարն է հավերժ կենդանի ժողովրդական արվեստի հակադրումը հնացած կանոններին: Այդ ստեղծագործությունը ներթափանցված է կյանքի բերկրալից ընկալմամբ, ժողովրդական ստեղծագործ ուժերի նկատմամբ հավատով:

Վագների ստեղծագործական վիթխարի մտահղացումների առավել հետևողական և ամբողջական մարմնավորումը «Նիբելունգի մատանին» օպերային քառերգությունն է, որ միավորում է վագներյան ռեֆորմի ինչպես դրական կողմերը, այնպես էլ ծայրահեղությունները: Քառերգության կոնցեպցիան աչքի է ընկնում հակակապիտալիստական ուղղվածությամբ: Այստեղ «համաշխարհային չարիքի» մարմնավորումը ոսկու իշխանությունն է, որին հակադրված են սիրո ուժը և սխրանքի հերոսությունը: Չարի դեմ պայքարի է կոչված իդեալական հերոս Զիգֆրիդը: «Նիբելունգի մատանին» ստեղծելու ընթացքում (ընդմիջումներով ավելի քան 20 տարի) Վագների աշխարհայացքում և երաժշտական ոճում տեղի են ունեցել զգալի տեղաշարժեր, ուժեղացել են հոռետեսական միտումները (Շոպենհաուերի ազդեցությունը): Լավագույն էջերից են սիմֆոնիկ պատկերները («Վալկիրիաների թռիչքը», «Վոտանի․ հրաժեշտը և կրակի նզովումը», «Սգո քայլերգը»):

Մեծ են Վագներ՝ սիմֆոնիստի նվաճումները: Վագների նվագախումբն աչքի է ընկնում հնչողության լիությամբ, փայլով, հյութեղությամբ: Վագները ընդարձակել է սիմֆոնիկ նվագախումբը՝ կիրառելով եռակի, իսկ «Նիբելունգի մատանին» քառերգությունում՝ քառակի կազմ, նորովի մեկնաբանել շատ գործիքներ (հատկապես պղնձափողայինները):

Ընդարձակ և բազմազան է Վագների գրական ժառանգությունը՝ լիբրետոներ, դրամաներ, բանաստեղծություններ, երաժշտատեսական աշխատություններ, գրախոսություններ, ակնարկներ կոմպոզիտորների մասին, արվեստի պատմության վերաբերյալ ուսումնասիրություններ և այլն: Երաժշտատեսական աշխատանքներում, հատկապես այնպիսիներում, ինչպես «Արվեստը և հեղափոխությունը» (1849), «Ապագայի գեղարվեստական ստեղծագործությունը» (1850), «Օպերան և դրաման» (1851), «Դիմում իմ բարեկամներին» (1851) Վագները ձգտել է գեղարվեստական երևույթները կապել հասարակության կյանքի հետ: Նրա դատողություններում առանձնանում են 3 դրույթ, արվեստի դերը որպես ժողովրդի բարոյական դաստիարակության և հասարակության սոցիալական վերափոխման կարևորագույն միջոց, արվեստի նպատակը մոնումենտալ գաղափարների արտացոլումն է, արվեստների սինթեզը՝ որպես այդ գաղափարները մարմնավորելու միջոց:

Վագները նաև նշանավոր դիրիժոր էր: Հեկտոր Բեռլիոզի հետ մեկտեղ նա ժամանակակից դիրիժորական արվեստի հիմնադիրներից է:

Հայ իրականության մեջ հայտնի է Կոմիտասի հոդվածը Վագների մասին («Տարազ», 1904):

Վագների օպերաների կանացի դերերգերի հայտնի կատարողներից է եղել հայազգի երգչուհի Մ․ Ակիմովան:

1965-ին Երևանի Ա․ Ապենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնում բեմադրվել է Վագների «Տանհոյզեր» օպերան:

Վագների երաժշտական ստեղծագործությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիխարդ Վագների ստեղծագրծությունները
Ստեծագործություն Աղբյուր Ստեղծման թվական Պրեմիերա Վերջնական տարբերակ
հայերեն անվանում գերմաներեն անվանում տեղ տարի տեղ տարի տեղ տարի
Վաղ շրջան
Սիմֆոնիա Ein Sinfonie - Լայպցիգ 1832 - - - -
Լեհաստան (նախերգանք) Polen - Լայպցիգ 1832 - - - 1836
Ամուսնություն (անավարտ) Die Hochzeit - Լայպցիգ 1832 - - - -
Փերիներ Die Feen Կարլո Գոցցի Լայպցիգ 1833–34 - 1888 - -
Սիրո արգելք Das Liebesverbot Վիլյամ Շեքսպիր, «Չափը չափի դիմաց» Լայպցիգ 1836 - 1836 - -
Ռիենցի Rienzi, der Letzte von Tribunen Էդվարդ Բուլվեր-Լիտտոն, համանուն վեպ Լայպցիգ 1838–40 - 1842 - -
Հասուն գործեր
Ֆաուստ (նախերգանք) Faust Գյոթե, «Ֆաուստ» Փարիզ 1840 - - - 1855
Թռչող հոլանդացի Der Fliegende Holländer Թռչող հոլանդացու մասին ժողովրդական լեգենդներ, Հայնեի համանուն նովելը Փարիզ 1841 - 1843 - -
Տանհայզեր (օպերա) Tannhäuser Թանհայզերի, Վարթբուրգ քաղաքում երգիչների մրցույթի և Սբ. Եղիսաբեթի մասին տարբեր լեգենդների միացում Լայպցիգ 1843–45 Բեռլին 1845 - -
Լոհենգրին (օպերա) Lohengrin Լոհենգրինի մասին միջնադարյան լեգենդներ Լայպցիգ 1845–48 Վեյմար 1850 - -
«Նիբելունգի մատանին» շարքը - Der Ring des Nibelungen (մտահաղացում 1848, լիբրետտո 1849-52, Ցյուրիխ)
1. Հռենոսի ոսկին (օպերա) Das Rheingold «Ավագ Էդդա», «Երգ Նիբելունգների մասին» Ցյուրիխ 1852–54 Բայրոյթ, Ֆեստշպիլխաուս 13–17 օգոստոս1876 - -
2. Վալկիրիա (օպերա) Die Walküre 1852–56 - -
3. Զիգֆրիդ (օպերա) Siegfried Մյունխեն 1871 - -
4. Աստվածների մթնշաղը (օպերա) Götterdämmerung 1871–74 - -
Ուշ գործեր
Տրիստան և Իզոլդա Tristan und Isolde Տրիստանի և Իզոլդայի մասին Հոթֆրիդ Սթրասբուրգցու էպիկական պոեմը Ցյուրիխ 1857–59 Մյունխեն 1865 - -
Նյուրնբերգի մայսթերզինգերները (օպերա) Die Meistersinger von Nürnberg XVII-րդ դարի Նյուրնբերգյան տարեգրություն Մյունխեն 1868 Մյունխեն 1868 - -
Պարսիֆալ (օպերա) Parsifal Պարսիֆալի մասին միջնադարյան լեգենդ, Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախի պոեմը Բայրոյթ 1882 Բայրոյթ 1882 - -

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Record #118594117 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014:
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  3. 3,0 3,1 3,2 Record #118594117 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է դեկտեմբերի 10-ին 2014:
  4. 4,0 4,1 4,2 Record #118594117 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է օգոստոսի 13-ին 2015:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png