Ուիլյամ Շեքսպիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Վիլյամ Շեքսպիրից)
Jump to navigation Jump to search


HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Շեքսպիր (այլ կիրառումներ)
Ուիլյամ Շեքսպիր
անգլ.՝ William Shakespeare
Shakespeare.jpg
Ծնվել էապրիլ 1564[1]
ԾննդավայրՍտրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Անգլիայի թագավորություն[2][3][4]
Վախճանվել էապրիլի 23 (մայիսի 3), 1616[5][2][6]
Վախճանի վայրՍտրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Ուորիքշիր, Անգլիա[2][3][7]
Մասնագիտությունդրամատուրգ, բանաստեղծ, թատրոնի դերասան, գրող, դերասան, դրամատուրգ և հեղինակ
Լեզուանգլերեն[8]
ԱզգությունԱնգլիացիներ
ՔաղաքացիությունԱնգլիայի թագավորություն
ԿրթությունԱրքա Էդվարդ VI-ի դպրոց
ԺանրերEnglish Renaissance theatre
Ուշագրավ աշխատանքներՀամլետ[9], Ռոմեո և Ջուլիետ[9], Ինչպես կուզեք[9], Մակբեթ[9], Միջամառնային գիշերվա երազ[9], Շեքսպիրի սոնետներ[9], Անսանձ կնոջ սանձահարումը, Վերոնացի երկու ազնվական, Ջոն արքա, Ռիչարդ II, Henry IV, Part 1, Henry IV, Part 2, Henry V, Henry VI, Part 1, Henry VI, Part 2, Henry VI, Part 3, Richard III, Henry VIII, Love's Labour's Lost, Վենետիկի վաճառականը, Շատ աղմուկ ոչնչից, Վինձորի զվարճասեր կանայք, Տասներկուերորդ գիշեր, Լավ է այն, ինչ լավ է վերջանում, Չափ ընդդեմ չափի, Տիտոս Անդրոնիկոս, Հուլիոս Կեսար, Օթելլո, Արքա Լիր, Անտոնիոս և Կլեոպատրա (ողբերգություն), Կորիոլան, Տիմոն Աթենացի, Տրոիլուս և Կրեսիդա, Սիմբելին, Ձմեռային հեքիաթ, Pericles, Prince of Tyre, The Tempest, The Two Noble Kinsmen և Սխալների կատակերգություն
Ստեղծագործությունների ցանկWilliam Shakespeare bibliography
ԱմուսինԷնն Հաթաուեյ
ԶավակներՍուսաննա Հոլ[10], Հեմնեթ Շեքսպիր[11] և Ջուդիթ Ուինի[12]
William Shakespeare Signature.svg
Ուիլյամ Շեքսպիր Վիքիքաղվածքում
Ուիլյամ Շեքսպիր Վիքիդարանում
William Shakespeare Վիքիպահեստում

Ուիլյամ Շեքսպիր (անգլ.՝ William Shakespeare[13], ապրիլ 1564[1], Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Անգլիայի թագավորություն[2][3][4] - ապրիլի 23 (մայիսի 3), 1616[5][2][6], Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոն, Ուորիքշիր, Անգլիա[2][3][7])[14], անգլիացի բանաստեղծ, դրամատուրգ և դերասան, որ հաճախ համարվում է խոշորագույն անգլիալեզու գրողն ու աշխարհի լավագույն դրամատուրգը[15][16][17]։ Հաճախ կոչվում է Անգլիայի ժողովրդական բանաստեղծ և Էյվոնի երգիչ[18][Ն 1]։ Նրա պահպանված ստեղծագործությունները, որոնց շարքում կան համահեղինակությամբ գրված մի քանի աշխատանքներ, ներառում են մոտավորապես 39 պիես[Ն 2], 154 սոնետ, երկու ծավալուն պոեմներ և մի քանի այլ բանաստեղծություններ, որոնց մի մասի հեղինակային պատկանելությունը հստակ չէ։ Շեքսպիրի պիեսները թարգմանվել են ժամանակակից բոլոր հիմնական լեզուներով և բեմադրվում են ավելի հաճախ, քան այլ դրամատուրգների ստեղծագործություններ[20]։

Շեքսպիրը ծնվել և հասակ է առել Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում (Ուորիքշիր)։ Տասնութ տարեկանում նա ամուսնացել է Էնն Հաթաուեյի հետ և ունեցել երեք երեխա՝ Սյուզանան և երկվորյակներ Համնետն ու Ջուդիթը։ Շեքսպիրն իր կարիերան սկսել է Լոնդոնում 1585 թվականից մինչև 1592 թվականն ընկած ժամանակահատվածում՝ հաջողությամբ հանդես գալով որպես դերասան, գրող և «Լորդ սենեկապետի ծառաները» (անգլ.՝ Lord Chamberlain's Men, այլ թարգմանությամբ՝ «Լորդ սենեկապետի մարդիկ»[21]) անունը կրող թատերական ընկերության բաժնետեր, որը հետագայում հայտնի է դարձել «Թագավորի մարդիկ» (անգլ.՝ King's Men) անունով։ Քառասունինը տարեկանում (մոտ 1613 թվականին) Շեքսպիրը հավանաբար վերադարձել է Ստրատֆորդ, որտեղ էլ մահացել է երեք տարի անց։ Շեքսպիրի անձնական կյանքի մասին քիչ տեղեկություններ են պահպանվել, ինչը բազմաթիվ տարակարծությունների տեղիք է տվել նրա արտաքին տեսքի, սեռական կողմնորոշման, կրոնական հայացքների վերաբերյալ, ինչպես նաև բարձրացվել է այն հարցը, թե նրան վերագրվող ստեղծագործությունները գրվել են ուրիշների կողմից[22][23][24]։ Այդ վարկածները հաճախ քննադատության են ենթարկվում այն պատճառաբանությամբ, թե այդ ժամանակաշրջանի ոչ ազնվականների մասին ընդհանրապես քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։

Շեքսպիրի ստեղծագործությունների մեծ մասը գրվել են 1589-1613 թվականներին[25][26][Ն 3]։ Նրա վաղ ստեղծագործությունները եղել են հիմնականում կատակերգություններ և պատմական պիեսներ, որոնք դասվում են այդ ժանրերի լավագույն նմուշների շարքում։ Մինչև մոտավորապես 1608 թվականը նա գրել է մեծ մասամբ ողբերգություններ, այդ թվում՝ «Համլետ (ողբերգություն)», «Օթելլո», «Արքա Լիր» և «Մակբեթ» ստեղծագործությունները, որոնք բոլորը համարվում են անգլերենով ստեղծված լավագույն գրական նմուշներից[15][16][17]։ Իր կյանքի վերջին շրջանում Շեքսպիրը գրել է տրագիկոմեդիներ (հայտնի են նաև որպես ռոմանտիկական դրամաներ) և համագործակցել այլ դրամատուրգների հետ։

Շեքսպիրի բազմաթիվ պիեսներ հրատարակվել են տարբեր որակի ու ճշտության խմբագրություններով դեռ նրա կյանքի օրոք։ 1623 թվականին նրա երկու ընկերները՝ դերասաններ Ջեն Հեմինգեսն ու Հենրի Քոնդելը տպագրել են նրա ստեղծագործությունների առավել ճշգրիտ տեքստերը, որը հայտնի է որպես «Առաջին ֆոլիո» և եղել է Շեքսպիրի դրամատիկական ստեղծագործությունների հետմահու ժողովածուն, որ ներառել է նրա բոլոր պիեսները, բացառությամբ երկուսի[27]։ Որպես գրքի նախաբան տպագրվել է Բենջամին Ջոնսոնի բանաստեղծությունը, որում նա Շեքսպիրի մասին գրել է, թե նա «ոչ թե մի դարաշրջանի համար է, այլ բոլոր ժամանակների» (անգլ.՝ not of an age, but for all time)[27]։

20-րդ և 21-րդ դարերում Շեքսպիրի ստեղծագործությունները մշտապես բեմադրվում են և վերաբացահայտվում գիտական և թատերական նոր շարժումների կողմից։ Նրա պիեսները ժարունակում են մեծ ժողովրդականություն վայելել և ուսումնասիրվում, բեմադրվում և վերամեկնաբանվում են մշակութային ու քաղաքական տարբեր համատեքստերում ամբողջ աշխարհում։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլյամ Շեքսպիրը ծնվել է քաղաքային վարչության անդամ և հաջողակ ձեռնոցագործ Ջոն Շեքսպիրի (մոտ 1531–1601, ծագումով եղել է Սնիթերֆիլդից) և հարուստ կալվածատիրոջ դուստր Մերի Արդենի ընտանիքում (մոտ 1537–1608)[28]։ Ուիլյամ Շեքսպիրը ծնվել է Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում (Ուորքշիր կոմսություն) և այնտեղ էլ կնքվել է 1564 թվականի ապրիլի 26-ին։ Նրա ծննդյան ստույգ ամսաթիվն անհայտ, սակայն ավանդաբար համարվում է, որ նա ծնվել է ապրիլի 23-ին` Յուրիի օրը[29]։ Այդ ամսաթիվը, որը կարող է լինել 18-րդ դարում մի գիտականի թույլ տված սխալի հետևանք, հավանության է արժանացել կենսագիրների կողմից, որովհետև Շեքսպիրը մահացել է նույն օրը 1616 թվականին[30][31]։ Նա եղել է ընտանիքի ութ երեխաներից երրորդը և չափահասության տարիքի հասած որդիներից ավագը[32]։

Ջոն Շեքսպիրի տունը Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում, որտեղ, ըստ ավանդության, ծնվել է Շեքսպիրը

Չնայած ոչ մի գրավոր վկայություն չկա այդ ժամանակաշրջանում Շեքսպիրի՝ դպրոց հաճախելու վերաբերյալ, սակայն կենսագիրների մեծ մասը հանգում են այն կարծիքին, որ նա հավանաբար կրթություն է ստացել Ստրատֆորդի Թագավորական նոր դպրոցում[33][34][35], որը եղել է 1553 թվականին հիմնադրված անվճար դպրոց[36] և գտնվել է նրա տնից շուրջ 400 մ հեռավորության վրա։ Միջնակարգ դպրոցն աչքի է ընկել իր որակով Եղիսաբեթյան դարաշրջանում, սակայն դպրոցի ուսումնական պլանները հիմնականում նման էին․ լատիներեն հիմնական տեքստը ստանդարտացվել է թագավորի հրամանով[37][38], և դպրոցը կարող էր ապահովել ինտենսիվ քերականական կրթություն լատիներենով ստեղծագործած դասական հեղինակների աշխատանքների հիման վրա [39]։

Տասնութ տարեկանում Շեքսպիրն ամուսնացել է քսանվեցամյա Էնն Հաթաուեյի հետ։ Վուսթերի դիոցեզի կոնսիստորիական դատարանը ամուսնության թույլտվությունը տվել է 1582 թվականի նոյեմբերի 27-ին։ Հաջորդ օրը Հաթաուեյի երկու հարևաններ ներկայացրել են երաշխիք, որ ոչ մի օրինական պահանջ չի խանգարում նրանց ամուսնությանը[40]։ Հավանաբար արարողությունը կազմակերպվել է շտապով, քանի որ Վուսթերի կանցլերը թույլ է տվել ամուսնության կնքման արգելքները կարդալ մեկ անգամ սովորական երեքի փոխարեն[41][42], իսկ ամուսնությունից վեց ամիս անց ծնվել է նրանց դուստրը՝ Սյուզանան, որը մկրտվել է 1583 թվականի մայիսի 26-ին[43]։ Երկվորյակները՝ Համնետ որդին ու Ջուդիթ դուստր ծնվել են մոտ երկու տարի անց և մկրտվել 1585 թվականի փետրվարի 2-ին[44]։ Համնետը մահացել է անհայտ պատճառներով 11 տարեկան հասակում և թաղվել 1596 թվականի օգոստոսի 11-ին[45]։

Շեքսպիրի զինանշանը, ինչպես այն պատկերված է Ջոն Շեքսպիրին զինանշան շնորհելու մասին դիմումի սևագրում․ այն պարունակում է նիզակ՝ որպես բառախաղ ազգանվան վերաբերյալ[Ն 4][Ն 5]

Շեքսպիրի կյանքի՝ երկվորյակների ծննդին հաջորդած մի քանի տարիների մասին ստույգ տվյալներ չկան։ Դրանից հետո միայն 1592 թվականին հիշատակվում է, որ նա հանդես է գալիս Լոնդոնի թատերական բեմում։ Բացառություն է Շեքսպիրի անվան հայտնվելը «բողոքների օրինագծում» Վեսթմինստրում Թագուհու դատարանում 1585 թվականից մինչև 1589 թվականի հոկտեմբերի 9-ը տևած դատական գործում[46]։ Գիտնականները 1585 թվականից մինչև 1592 թվականն ընկած ժամանակահատվածը կոչում են Շեքսպիրի «կորած տարիներ»[47]։ Այդ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ տեղեկություններ հայթայթելու կենսագիրների փորձերը հանգեցրել են մի շարք անստույգ պատմությունների հայտնվելուն։ Շեքսպիրի առաջին կենսագիր Նիկոլաս Ռոուն ներկայացրել է Ստրատֆորդյան լեգենդն այն մասին, թե Շեքսպիրը քաղաքից հեռացել է Լոնդոն, որպեսզի խուսափի տեղացի սքվայր Թոմաս Լյուսիի կալվածքում եղջերուի որսագողության համար պատժից։ Համարվում է, որ Շեքսպիրը վրեժ է լուծել Լյուսիից՝ նրա մասին գրելով անպատշաճ բալլադ[48][49]։ Ըստ 18-րդ դարի մեկ այլ պատմության՝ Շեքսպիրն իր թատերական կարիերան սկսել է Լոնդոնի թատրոնի հովանավորների ձիերին խնամելով[50]։ Ջոն Օբրին գրել է, թե Շեքսպիրը եղել է ուսուցիչ դպրոցում[51]։ 20-րդ դարի մի շարք գիտնականներ ենթադրել են, թե Շեքսպիրը՝ որպես դպրոցի ուսուցիչ, աշխատանքի է ընդունվել Լանկաշիրում Ալեքսանդր Հոգթոնի կողմից, որը եղել է կաթոլիկ կալվածատեր և իր կտակում հիշատակել է ոմն Ուիլյամ Շեյկշաֆթի[52][53]։ Այդ վարկածը հաստատող քիչ հիմքեր կան, բացի բանավոր վկայություններից, որ հավաքվել են Շեքսպիրի մահվանից հետո, բացի այդ՝ Շեյքշաֆթը բավական տարածված ազգանուն է եղել Լանկաշիրում[54][55]։

Լոնդոն և թատերական կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստույգ հայտնի չէ, թե երբ է Շեքսպիրն սկսել ստեղծագործել, սակայն ժամանակակից աղբյուրներն ու ներկայացումների գրանցումները ցույց են տալիս, որ նրա մի շարք պիեսներ ներկայացվել են Լոնդոնում մինչև 1592 թվականը[56]։ Մինչ այդ նա Լոնդոնում արդեն հայտնի էր այնքան, որ դրամատուրգ Ռոբերտ Գրինը նրան քննադատի իր «Groats-Worth of Wit» պամֆլետում։ Գրինը չարամտորեն է խոսել Շեքսպիրի մասին՝ չնշելով նրա ազգանունը, բայց ծաղրանքով նրան կոչելով «բեմը ցնցող» (shake-scene) և նրա «Հենրիխ VI» երրորդ մասից «Օ, վագրի սիրտ է այս կանացի մորթի մեջ» տողը վերաշարադրելով «վագրի սիրտը կեղծավորի մորթու մեջ»[57][58]։ Գիտնականները տարբեր կարծիքներ են հայտնել Գրինի խոսքերի ստույգ նշանակության վերաբերյալ[57][59], բայց մեծ մասը համաձայն է այն մտքին, թե Գրինը մեղադրում է Շեքսպիրին, թե նա ձգտում է հասնել ավելի բարձր աստիճանի՝ հավասարվելով համալսարանական կրթություն ստացած այնպիսի գրողների հետ, ինչպիսի են Քրիստոֆեր Մառլոն, Թոմաս Նեշն ու հենց ինքը՝ Գրինը (այսպես կոչված «համալսարանական խելքեր»)[60]։ Ինչպես ասված է այդ երկում, Յոհանես Ֆակտոտումը («Jack of all trades») ավելի շատ երկրորդական մակարդակի արհեստավոր է, քան «համաշխարհային հանճար»[57][61]։

Գրինի քննադատությունը պահպանված ամենավաղ հիշատակումն է թատրոնում Շեքսպիրի աշխատանքի վերաբերյալ։ Կենսագիրները ենթադրում են, որ նրա կարիերան կարող էր սկսվել 1580-ական թվականների կեսերից սկսած մինչև Գրինի հիշատակումն ընկած ցանկացած ժամանակահատվածում[62][63][64]։ 1594 թվականից հետո Շեքսպիրի պիեսները ներկայացվել են միայն Լորդ սենեկապետի ծառաների կողմից․ այդ ընկերությունը պատկանել է մի շարք դերասանների, որոնց թվում էր Շեքսպիրը, և շուտով դարձել է Լոնդոնի առաջատար թատերական ընկերությունը[65]։ 1603 թվականին Եղիսաբեթ թագուհու մահվանից հետո ընկերությունն ստացել է թագավորական արտոնագիր նոր գահակալի՝ Հակոբ Ա-ի կողմից և վերանվանվել Թագավորի ծառաները[66]։

Ամբողջ աշխարհը բեմ է,
իսկ մարդիկ` սոսկ դերասաններ.
Նրանք ունեն իրենց ելքերն ու մուտքերը,
Եվ մարդն իր բաժին ժամանակում
շատ դերեր է խաղում
տարիքային խմբերի յոթ արարներում:

«Ինչպես կամենաք», գործողություն II[67]

1599 թվականին թատերական ընկերության անդամների համագործակցությունը կառուցել է իր սեփական թատրոնը Թեմզա գետի հարավային ափին և այն կոչել «Գլոբուս»։ 1608 թվականին համագործակցությունը ձեռք է բերել նաև «Բլեքֆրայերս» փակ թատրոնը։ Շեքսպիրի կողմից անշարժ գույք գնելու և ներդրումներ կատարելու վերաբերյալ նշումները վկայում են, որ համագործակցության շնորհիվ նա դարձել էր հարուստ մարդ[68]․ 1597 թվականին նա գնել է Ստրատֆորդի երկրորդ ամենամեծ տունը՝ Նյու Փլեյս (անգլ.՝ New Place), իսկ 1605 թվականին ներդրում է կատարել Ստրատֆորդի ծխական տասանորդում[69]։

Շեքսպիրի պիեսների մի մասը տպագրվել է In-quarto հրատարակություններում՝ սկսած 1594 թվականից, և մինչև 1598 թվականը նրա անունը դարձել է ճանաչված և սկսել է հայտնվել հրատարակությունների տիտղոսաթերթերին[70][71][72]։ Որպես դրամատուրգ հաջողության հասնելուց հետո Շեքսպիրը շարունակել է խաղալ իր սեփական և ուրիշների պիեսներում։ Բենջամին Ջոնսոնի աշխատանքների 1616 թվականի հրատարակության մեջ Շեքսպիրի անունը հիշատակվել է այն դերասանների ցանկում, որոնք մասնակցել են Every Man in His Humour (1598) և Sejanus His Fall (1603) պիեսների ներկայացումներին[73]։ Ջոնսոնի «Վալպոնե» պիեսի 1605 թվականի ներկայացման մասնակիցների ցանկում Շեքսպիրի անվան բացակայությունը մի շարք գիտնականների թույլ է տվել եզրակացնելու, որ նրա դերասանական կարիերան մոտեցել էր իր ավարտին[62]։ 1623 թվականի Առաջին ֆոլիոն, սակայն, Շեքսպիրին կոչել է «գլխավոր դերասաններից մեկն այդ բոլոր պիեսներում», որոնցից մի քանիսն առաջին անգամ բեմադրվել են «Վալպոնեից» հետո, չնայած ներկայում հայտնի չէ, թե դրանցում ինչ դեր է կատարել Շեքսպիրը[74]։ 1610 թվականին Ջոն Դևիսը գրել է, թե «բարի Ուիլը» կատարել է «թագավորական» դերեր[75]։ 1709 թվականին Ռոուն գրի է առել մինչ այդ արդեն ձևավորված ավանդությունը, թե Շեքսպիրը կատարել է Համլետի հոր ուրվականի դերը[49]։ Հետագայում ավանդություններում նշվել է, թե նա մարմնավորել է նաև Ադամին «Ինչպես կամենաք» և Քորոսին «Հենրիխ V» պիեսների բեմադրություններում[76][77], սակայն գիտնականները վստահելի չեն համարում այդ տեղեկությունների աղբյուրները[78]։

Իր կարիերայի ընթացքում ՇԵքսպիրն ապրել է Լոնդոնում, սակայն իր ժամանակի մի մասն անցկացրել է Ստրատֆորդում։ 1596 թվականին՝ Ստրատֆորդում Նյու Փլեյսն իր ընտանիքի բնակության համար ձեռք բերելուց մեկ տարի առաջ, Շեքսպիրը բնակվել է Սուրբ Հեղինեի ծխում՝ Բիշոփսգեյթում, որ տեղակայվված էր Թեմզա գետից հյուսիս[79][80]։ 1599 թվականին նա տեղափոխվել է գետի մյուս ափ՝ Սաութուարք, որտեղ նույն տարում կառուցվել է Գլոբուս թատրոնը[79][81]։ 1604 թվականին նա նորից անցել է գետի մյուս ափ՝ այս անգամ հաստատվելով Սուրբ Պողոսի տաճարից հյուսիս ընկած տարածքում, որտեղ տեղակայված էին մեծ թվով գեղեցիկ տներ։ Այնտեղ նա սենյակներ է վարձել ֆրանսիացի հուգենոտ Քրիստոֆեր Մաունթջոյի մոտ, որ պատրաստում էր կանանց կեղծամներ ու այլ գլխազարդեր[82][83]։

Ուշ տարիներ և մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի շիրմաքարը Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում

Նիկոլաս Ռոուն եղել է Շեքսպիրի առաջին կենսագիրը, որ գրի է առել հետագայում Սեմյուել Ջոնսոնի կողմից կրկնված այն ավանդությունը, թե Շեքսպիրը վերադարձել է Ստրատֆորդ «իր մահվանից մի քանի տարի առաջ»[84][85]։ Նա դեռևս աշխատել է որպես դերասան Լոնդոնում 1608 թվականին․ ի պատասխան 1635 թվականին բաժնետերերի ներկայացրած խնդրագրի՝ Քութբերտ Բյորբեջը ներկայացրել է, որ 1608 թվականին Հենրի Էվանսից «Բլեքֆրայերս» թատրոնի վարձակալումից հետո «Թագավորի ծառաներն» այնտեղ «տեղավորել են դերասանների», որոնց թվում եղել են Հեմինգեսը, Քոնդելը, Շեքսպիրը և այլն[86]։ Սակայն հավանական է, որ բուբոնյան ժանտախտը մոլեգնել է Լոնդոնում 1609 թվականին[87][88], և Լոնդոնի հանրային թատրոնները բազմիցս փակվել են ժանտախտի տևական բռնկումների ընթացքում (ընդհանուր առմամբ փակ են եղել 60 ամիս 1603 մայիսից մինչև 1610 թվականի փետրվարն ընկած ժամանակահատվածում)[89], ինչը նշանակում է, որ հաճախ դերասաններն աշխատանք չեն ունեցել։ Այդ ժամանակ ընդհանրապես պաշտոնը թողնելը տարածված չի եղել[90]։ Շեքսպիրը շարունակել է մեկնել Լոնդոն 1611-1614 թվականներին[84]։ 1612 թվականին նա հանդես է եկել որպես վկա Բելոտն ընդդեմ Մաունթջոյի դատական գործում, որը վերաբերում էր Մաունթջոյի դստեր՝ Մերիի ամուսնությանը[91][92]։ 1613 թվականի մարտին նա գնել է տուն նախկին Բլեքֆրայերս մենաստանում[93] և 1614 թվականի նոյեմբերից եղել է Լոնդոնում մի քանի շաբաթով իր փեսայի՝ Ջոն Հոլի հետ[94]։ 1610 թվականից հետո Շեքսպիրը գրել է քիչ թվով պիեսներ, իսկ 1613 թվականից հետո ընդհանրապես դադարել է գրել պիեսներ[95]։ Իր վերջին երեք պիեսները Շեքսպիրը գրել է այլ հեղինակների, հավանաբար Ջոն Ֆլեթչերի հետ համագործակցությամբ[96], որը հաջորդել է Շեքսպիրին՝ դառնալով «Թագավորի ծառաների» գլխավոր դրամատուրգ[97]։

Շեքսպիրը մահացել է 1616 թվականի ապրիլի 23-ին, 52 տարեկան հասակում[Ն 6]։ Նա մահացել է իր կտակն ստորագրելուց մեկ ամիս չանցած, իսկ այդ փաստաթուղթը նա սկսել էր իրեն նկարագրելով որպես «կատարյալ առողջ» վիճակում գտնվող։ Ներկայում չկա մի աղբյուր, որը բացատրի, թե ինչից կամ ինչպես է նա մահացել։ Կես դար անց Ստրատֆորդի ծխական քահանա Ջոն Ուարդն իր նոթատետրում գրել է․ «Շեքսպիրը, Դրեյթոնն ու Բեն Ջոնսոնն ունեցած ուրախ հանդիպում, և հավանաբար նա շատ էր խմել, որովհետև Շեքսպիրը մահացավ տենդից, որ այնտեղ էր վարակվել» (անգլ.՝ «Shakespeare, Drayton, and Ben Jonson had a merry meeting and, it seems, drank too hard, for Shakespeare died of a fever there contracted»)[98][99], ինչը անհնար չէ, որովհետև Շեքսպիրը ծանոթ է եղել Ջոնսոնի ու Դրեյթոնի հետ։ Շեքսպիրին նվիրված ձոներից մեկը վերաբերում է նրա հանկարծակի մահվանը․ «We wondered, Shakespeare, that thou went'st so soon / From the world's stage to the grave's tiring room» (բառացի՝ «Մենք զարմացած ենք, Շեքսպիր, որ դու հեռացար այդքան արագ / Աշխարհի բեմից գերեզմանի զգեստարան-սենյակը»)[100][Ն 7]։

Սուրբ Երրորդության եկեղեցին (Ստրատֆորտ ըփոն Էյվոն), որտեղ Շեքսպիրը մկրտվել է և թաղվել

Շեքսպիրի ավագ դուստրը՝ Սյուզաննան, ամուսնացել է բժիշկ Ջոն Հոլի հետ 1607 թվականին[101], իսկ Ջուդիթը՝ գինեգործ Թոմաս Քուինիի հետ Շեքսպիրի մահվանից երկու ամիս առաջ[102]։ Շեքսպիրն իր կտակն ստորագրել է 1616 թվականի մորտի 25-ին․ հաջորդ օրը պարզվել է, որ նրա փեսան՝ Թոմաս Քուինին, եղել է Մարգարետ Ուիլերի ապօրինածին երեխայի հայրը, որը մահացել է ծննդաբերության ժամանակ։ Թոմասը եկեղեցական դատարանի կողմից պարտավորվել է կատարել հրապարակային ապաշխարանք, ինչը մեծ խայտառակություն էր Շեքսպիրի ընտանիքի համար[102]։

Շեքսպիրն իր խոշոր ունեցվածքի մեծ մասը կտակել է իր ավագ դստերը՝ Սյուզաննային[103] այն պայմանով, որ նա այդ ամբողջը անվնաս փոխանցի իր առաջին որդուն[104]։ Քուինիներն ունեցել են երեք երեխա, որոնք բոլորը մահացել են առանց ամուսնանալու[105][106]։ Հոլերն ունեցել են մեկ երեխա՝ Էլիզաբեթը, որն ամուսնացել է երկու անգամ, բայց երեխաներ չի ունեցել և մահացել է 1670 թվականին․ նա եղել է Շեքսպիրի վերջին ուղղակի ժառանգը[107][108]։ Շեքսպիրի կտակում հազիվ է հիշատակվում նրա կինը՝ Էննը, որը հավանաբար առանց այդ էլ ժառանգել է նրա ունեցվածքի մեկ երրորդը[Ն 8]։ Սակայն նա որոշել է կնոջը թողնել «իմ երկրորդ լավագույն մահճակալը», ինչը բազմաթիվ ենթադրությունների տեղիք է տվել[110][111][112]։ Մի շարք գիտնականներ դա համարում են վիրավորանք Էննի հասցեին, սակայն մյուսները կարծում են, որ երկրորդ լավագույն մահճակալն ամուսնական մահիճն է և հետևաբար, ունեցել է մեծ նշանակություն[113]։

Շեքսպիրի գերեզմանը (նրա կողքին թաղված են կինը՝ Էնն Շեքսպիրը, և Թոմաս Նեշը՝ թոռնուհու ամուսինը

Շեքսպիրը թաղվել է Սուրբ Երրորդության եկեղեցում իր մահվանից երկու օր անց[114][115]։ Նրա շիրմաքարին փորագրված է էպիտաֆիա, որը անեծքով արգելում է շարժել նրա ոսկորները, ինչից հնարավորինց խուսափել են 2008 թվականին եկեղեցու վերականգնման աշխատանքների ժամանակ[116]

Good frend for Iesvs sake forbeare,
To digg the dvst encloased heare.
Bleste be Middle English the.svg man Middle English that.svg spares thes stones,
And cvrst be he Middle English that.svg moves my bones[117].

Թարգմանաբար՝ «Բարի ընկեր, հանուն Հիսուսի, զերծ մնա փորելուց աճյունը, որ ամփոփված է այստեղ։ Թող օրհնվի այն մարդը, որ խնայում է այս քարերը, և անիծված լինի նա, ով կշարժի իմ ոսկորները»։

1623 թվականից քիչ առաջ հյուսիսային պատի վրա տեղադրվել է գերեզմանաքար-հուշարձան, որը պատկերում է Շեքսպիրին ստեղծագորելու ժամանակ։ Դրա էպիտաֆիայում Շեքսպիրը համեմատվում է Պիլոսի թագավոր Նեստորի, Սոկրատեսի և Վերգիլիոսի հետ[118]։ 1623 թվականին, երբ հրատարակվել է Առաջին ֆոլիոն, հրապարակվել է Մարտին Դրուշաութի հեղինակած փորագրանկարը[119]։

Շեքսպիրի հիշատակը հավերժացվել է աշխարհի տարբեր երկրներում ստեղծված բազմաթիվ հուշարձաններում ու քանդակներում, որոնց թվում են շիրմաքարերը Սաութվարքի տաճարում և Ուեստմինստերյան աբբայության Պոետների անկյունում[120][121]։

Ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլյամ Շեքսպիրի արձանը Չիկագոյում

Շեքսպիրը հրապարակ է իջել այն ժամանակ, երբ Ջեֆրի Չոսերի, Թոմաս Մորի, Ջոն Սպենսերի, Ֆ․ Սիդնիի կողմից արդեն ձևավորվել էին արձակ և բանաստեղծական հիմնական ժանրերը ժամանակակից կյանքին և պատմությանը դիմելու կայուն ավանդույթներ։ Նրանք և մասնավորապես դրամատուրգ-դերասանների (Քրիստոֆեր Մառլո, Թ․ Քիդ, Ջ․ Լիլի, Ջ․ Գրին) խումբը, որ հայտնի էր «Համալսարանական մտքեր» անունով, հենասյուներ դարձան Շեքսպիրի հանճարի դրսևորման համար[122]։ Շեքսպիրն իր երկերը գրելիս օգտվել է անտիկ աշխարհի, միջնադարի և Վերածննդի (հատկապես իտալական ու ֆրանսիական), փիլիսոփայական, պատմագրական, գեղարվեստական գանձարանից, մայրենի բանահյուսությունից, իր ժամանակի իրադարձություններից։ Անցյալ ու արդի այդ կուտակումները մշակելով սեփական մտքի ու երևակայության խառնարանում՝ Շեքսպիրը ստեղծել է դրամատուրգիական ու պոետական հրաշալի ձուլվածք, որը դարձել է անհաս օրինակ[122]։ Այժմ կազմված է այսպես կոչված «շեքսպիրյան կանոնը»՝ պիեսների ստեղծման ու բեմադրման ժամանակագրական ցանկը։ Ըստ գրական սեռերի՝ Շեքսպիրի ստեղծագործությունը բաժանվում է․

  • Քնարավիպերգական պոեմներ («Վեներան և Ադոնիսը», 1593, «Լուկրեցիայի առևանգումը», 1594, «Սիրահարի տրտունջը», 1609, «Կրքավառ ուխտագնացը»), որոնցում արժանապատվության, սիրո և զգայական վայելքների մեծարման տեսանկյունից հետևել է Վերածննդի դարաշրջանում լայնորեն տարածված պատմա-դիցաբանական նյութերի մշակմանը,
  • Քնարական, 154 սոնետ (հրատարակվել են 1609 թվականին, ժողովածու), որոնցից լավագույններում (№ 30, 66, 130 և այլն) Շեքսպիրը ժանրի անձուկ սահմաններում անձնական հույզերը միահյուսել է հասարակական, փիլիսոփայական մտորումներին,
  • Դրամատիկական (37 պիես՝ քրոնիկներ, կատակերգություններ, ողբերգություններ, ողբերգակատակերգություններ)[122]։

Շեքսպիրի գործունեությունը բաժանվում է երեք շրջանի։ Որոշ շեքսպիրագետներ այն բաժանում են չորսի՝ առաջին շրջանը մասնատելով երկուսի (1590-1594 և 1595-1600 թվականներ)։

Պիեսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի պիեսների հերոսները, 19-րդ դարի անհայտ նկարչի աշխատանք

Շեքսպիրի ժամանակաշրջանի դրամատուրգներից շատերը սովորաբար համագործակցել են այլ հեղինակների հետ, և քննադատները համակարծիք են այն հարցում, որ Շեքսպիրը վարվել է նույն կերպ՝ այլոց հետ համագործակցելով հատկապես իր ստեղծագործական գործունեության սկզբում և վերջում[123]։ Որոշ ստեղծագործությունների վերաբերյալ, ինչպիսիք են «Տիտոս Անդրոնիկոս» և վաղ շրջանի պատմական պիեսները, հաստատված չէ, թե արդյոք դրանք գրվել են համահեղինակությամբ, սակայն «Երկու ազնվական ազգականներ» և չպահպանված «Կարդենիո» ստեղծագործությունների՝ համահեղինակությամբ ստեղծված լինելու վերաբերյալ կան փաստաթղթային վկայություններ։ Տեքստերի ուսումնասիրությունը նույնպես վկայում է, որ Շեքսպիրի ստեղծագործությունները ենթարկվել են փոփոխությունների հեղինակի կողմից ստեղծվելուց հետո։

Շեքսպիրի ամենավաղ ստեղծագործություններն են «Ռիչարդ III» պիեսն ու «Հենրիխ VI» պիեսի առաջին երեք մասերը, որ գրվել են 1590-ական թվականների սկզբին, երբ նորաձև էին պատմական դրամաները։ Շեքսպիրի պիեսների ստեղծման ստույգ թվականը որոշելը դժվար է[124][125], և տեքստերի ուսումնասիրությունից ենթադրվել է, որ «Տիտոս Անդրոնիկոս», «Սխալների կատակերգություն», «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» և «Վերոնացի երկու ազնվական» պիեսները նույնպես կարող են վերաբերելՇեքսպիրի ստեղծագործության վաղ շրջանին[126][124]։ Նրա առաջին քրոնիկները, որ հավանաբար հիմնված են Ռաֆայել Հոլինշեդի՝ «Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի ժամանակագրությունների» 1587 թվականի հրատարակության վրա[127], դրամատիկ կերպով ներկայացնում են թույլ և այլասերված իշխանավորների ղեկավարման ավերիչ արդյունքներն ու ծառայում են որպես Թյուդորների դինաստիայի՝ իշխանության գլուխ անցնելու արդարացում[128]։ Շեքսպիրի վաղ շրջանի պիեսները կրել են Եղիսաբեթյան ժամանակաշրջանի դրամատուրգների, մասնավորապես Թոմաս Քիդի և Քրիստոֆեր Մառլոյի, միջնադարյան դրամայի ավանդույթների ու Սենեկայի դրամաների ազդեցությունը[129][130][131]։ «Սխալների կատակերգությունը» հիմնված է նաև դասական մոդելի վրա, իսկ «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» պիեսի համար աղբյուրներ չեն գտնվել, թեև թեև այն կապված է նույն խորագիրը կրող և 1590-ական թվականներին Լոնդոնում բեմադրված[132] մեկ այլ պիեսի հետ և կարող է ունենալ բանահյուսական արմատներ[133][134]։ Ինչպես «Վերոնացի երկու ազնվականնեը», որտեղ երկու ընկերներ արդարացնում են բռնաբարությունը[135][136][137], «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» պիեսը, որը պատմում է տղամարդու կողմից անկախ կնոջ հնազանդեցման մասին, երբեմն արժանանում է ժամանակակից քննադատների, ռեժիսորների ու հանդիսատեսի ուշադրությանը[138]։

Օբերոնը, Տիտանիան ու Պակը պարում են հավերժահարսերի հետ, Ուիլյամ Բլեյք, մոտ 1786, Թեյթ բրիտանական պատկերասրահ

Շեքսպիրի վաղ շրջանի դասական և իտալական կատակերգությունները, որ ունեցել են երկակի սյուժեներ ու հստակ կոմիկական դրվագներ, 1590-ական թվականներին իրենց տեղը զիջել են նրա ամենահայտնի ռոմատիկական ստեղծագործություններին[139]։ «Միջամառային գիշերվա երազ» պիեսը ռոմանտիզմի, հեքիաթային կախարդանքի ու կենցաղային կատակերգական տեսարանների սրամիտ խառնուրդ է[140]։ Շեքսպիրի հաջորդ կատակերգությունը՝ նույնպես ռոմանտիկական «Վենետիկի վաճառականը», ներկայացնում է հրեա վրեժխնդիր վաշխառու Շեյլոկի կերպարը, որն արտացոլում է Եղիսաբեթյան դարաշրջանի անգլիացիաների ռասայական նախապաշարմունքները, որոնք կարող են թվալ ստորացուցիչ ժամանակակից լսարանի համար[141][142]։ Սրամիտ և բառախաղերով հարուստ «Շատ աղմուկ ոչնչից» (անգլ.՝ Much Ado About Nothing)[143], գյուղական հիանալի կյանքը պատկերող «Ինչպես կամենաք» (անգլ.՝ As You Like It) և կենդանի ուրախությունն արտացոլող «Տասներկուերորդ գիշեր» պիեսները լրացնում են Շեքսպիրի խոշորագույն կատակերգությունների շարքը[144]։ Քնարական «Ռիչարդ II» պիեսից հետո, որը գրեթե ամբողջությամբ գրել է չափածո, Շեքսպիրն 1590-ական թվականների վերջին ստեղծել է «Հենրիխ IV» (մաս 1, 2) և «Հենրիխ V» քրոնիկները։ Նրա կերպարները դարձել են ավելի բարդ ու նուրբ, իսկ ստեղծագործություններում միմյանց հաջորդում են կատակերգական ու լուրջ տեսարանները, արձակն ու չափածոն, և հեղինակն իր հասուն շրջանի ստեղծագործություններում հասնում է պատմողական բազմազանության[145][146][147]։ Այս շրջանն սկսվում և ավարտվում են երկու ողբերգություններ՝ պատանու և աղջկա սիրո ու մահվան մասին պատմող «Ռոմեո և Ջուլիետ» հայտնի ռոմանտիկ ողբերգությունը[148][149] և «Հուլիոս Կեսար» պիեսը, որ գրվել է Պլուտարքոսի «Զուգահեռ կենսագրությունների»՝ սըր Թոմաս Նորթի կողմից 1579 թվականին կատարված թարգմանության հիման վրա և ներկայացնում է դրամայի նոր տեսակ[150][151]։

Համլետը, Հորացիոսը, Մարցելլոսն ու Համլետի հոր ուրվականը, Հենրի Ֆյուզելի, 1780-1785, Կունստհաուս, Ցյուրիխ

17-րդ դարի սկզբին Շեքսպիրը գրել է այսպես կոչված «պրոբլեմային պիեսները»՝ «Չափն ընդդեմ չափի» (անգլ.՝ Measure for Measure), «Տրոիլուս և Կրեսիդա» (անգլ.՝ Troilus and Cressida) և «Լավ է այն, ինչ լավ է վերջանում» (անգլ.՝ All's Well That Ends Well) և իր ամենահայտնի ողբերգություններից մի քանիսը[152][153]։ Բազմաթիվ քննադատներ այն կարծիքին են, որ այս շրջանի ողբերգությունները Շեքսպիրի ստեղծագործության գագաթնակետն են։ Շեքսպիրի խոշորագույն ողբերգություններից մեկի հերոսը՝ Համլետը, քննարկվել է նրա բոլոր հերոսներից ամենաշատը հատկապես իր մենախոսության շնորհիվ, որ սկսվում է «Լինել, թե՞ չլինել. այս է խնդիրը» (անգլ.՝ To be or not to be; that is the question) արտահայտությամբ[154]։ Հակառակ ինտրովերտ Համլետի, որի ճակատագրական սխալի պատճառը նրա անվճռականություն է, հաջորդ ողբերգությունների հերոսները՝ Օթելլոն ու Լիր արքան, տուժում են շուտափույթ կայացված որոշումների պատճառով[155]։ Շեքսպիրի ողբերգությունների սյուժեները հաճախ են կառուցվում նրանց հերոսների ճակատագրական սխալների ու թերությունների հիման վրա, ինչի պատճառով կործանվում են այդ հերոսներն ու նրանց սիրելիները[156]։ «Օթելլո» ողբերգությունում չարագործ Յագոն Օթելլոյի խանդի հասցնում է մի այնպիսի աստիճանի, որ նա սպանում է անմեղ կնոջը, որ սիրում էր իրեն[157][158]։ «Արքա Լիր» ողբերգությունում ծեր թագավորը կատարում է ողբերգական սխալ՝ հրաժարվելով իր լիազորություններից և պատճառ դառնում մի շարք իրադարձություններկ, որոնք հանգեցնում են Գլոստերի կոմսի տանջանքներին ու կուրացմանը և իր կրտսեր դստեր՝ Կորդելիայի սպանությանը։ Ըստ քննադատ Ֆրենկ Կերմոդի՝ «պիեսը չի առաջարկում իր դրական հերոսներին կամ իր հանդիսատեսին ոչ մի թեթևացում դրա դաժանություններից»[159][160][161]։ «Մակբեթ» պիեսում, որ ամենակարճն ու ամենասեղմն է Շեքսպիրի ողբերգությունների շարքում[162], Մակբեթի ու նրա կնոջ՝ Լեդի Մակբեթի անվերահսկելի փառասիրությունը նրանց ստիպում է սպանել օրինական թագավորին և գրավել գահը, սակայն սեփական մեղքի զգացումն ի վերջո կործանում է նրանց[163]։ Այդ պիեսում Շեքսպիրը ողբերգական կառուցվածքին ավելացնում է գերբնական տարր։ Նրա վերջին խոշոր ողբերգությունները՝ «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» ու «Կորիոլան», պարունակում են Շեքսպիրի ամենահիանալի բանաստեղծություններից և համարվում են ամենամեծ հաջողություն ունեցած ողբերգությունները բանաստեղծ և քննադատ Թոմաս Սթեռնս Էլիոթի կողմից[164][165][166]։

Իր ստեղծագործական գործունեության եզրափակիչ շրջանում Շեքսպիրը դիմել է ռոմանտիկական դրամաներին կամ տրագիկոմեդիային և ավարտին հասցրել ևս երեք խոշոր պիեսներ՝ «Սիմբելին», «Ձմեռային հեքիաթ» և «Փոթորիկ», ինչպես նաև մեկ այլ դրամատուրգի հետ համագործակցությամբ ստեղծել է «Պերիկլես» պիեսը (անգլ.՝ Pericles, Prince of Tyre) պիեսը։ Այս շրջանի ստեղծագործությունները պակաս մռայլ են, քան դրանց նախորդած ողբերգությունները, բայց ավելի լուրջ տոն ունեն, քան 1590-ական թվականների կատակերգությունները, և ավարտվում են հաշտությամբ ու դժբախտություններից ազատվելով[167]։ Որոշ ուսումնասիրողներ այդ փոփոխությունների պատճառը համարում են Շեքսպիրի հայացքներում տեղի ունեցած փոփոխությունները, սակայն հնարավոր է նաև, որ դրանցում ուղղակի արտացոլվել են ժամանակի թատերական կյանքում տիրող միտումները[168][169][170]։ Շեքսպիրը մեկ այլ դրամատուրգի, հավանաբար Ջոն Ֆլեթչերի հետ համագործակցության ստեղծել է ևս երկու պիես՝ «Հենրի VIII» և «Երկու ազնվական ազգականներ»[171]։

Ներկայացումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայում ստույգ հայտնի չէ, թե որ թատերական ընկերությունների համար է Շեքսպիրը գրել իր վաղ շրջանի պիեսները։ «Տիտոս Անդրոնիկոս» պիեսի՝ 1594 թվականի հրատարակության տիտղոսաթերթում նշվել է, որ այն բեմադրվել է երեք տարբեր թատերախմբերի կողմից[172]։ 1592-1593 թվականների ժանտախտի համաճարակից հետո Շեքսպիրի պիեսներն արդեն բեմադրվել են նրա սեփական «Թատրոնում» և «Կուրտինում» (Շորդիչ, Թեմզայի ձախ ափին)[173]։ Լոնդոնի բնակիչներն այնտեղ դիտել են «Հենրիխ IV» պիեսի առաջին մասի ներկայացումը, որն, ըստ Լեոնարդ Դիգզի, վայելել է մեծ հաջողություն[174]։ Երբ ընկերությունը կոնֆլիկտ է ունեցել վարձակալի հետ, նրանք քանդել են Թատրոնը, որի փայտանյութով Թեմզայի հարավային ափին՝ Սաութուարքում, կառուցվել է «Գլոբուս» թատրոնը՝ առաջին թատրոնը, որ կառուցվել է դերասանների կողմից դերասանների համար կառուցման համար[175][176]։ «Գլոբուսը» բացվել է 1599 թվականի աշնանը, և այնտեղ բեմադրված առաջին պիեսներից մեկը եղել է «Հուլիոս Կեսարը»։ 1599 թվականից հետո ստեղծված Շեքսպիրի լավագույն պիեսները գրվել են «Գլոբուսի» համար, որոնց թվում են եղել՝ «Համլետ», «Օթելլո» և «Արքա Լիր»[175][177][178]։

Վերակառուցված «Գլոբուս» թատրոնը Թեմզայի հարավային ափին, Լոնդոն

1603 թվականին «Լորդ սենեկապետի ծառաները» թատերախումբը վերանվանվել է «Թագավորի մարդիկ» և հատուկ հարաբերություն է ունեցել Հակոբ Ա նոր թագավորի հետ։ Չնայած ներկայացումների մասին տեղեկությունները միանշանակ չեն, հայտնի է, որ Թագավորի մարդիկ 1604 թվականի նոյեմբերի 1-ից մինչև 1605 թվականի հոկտեմբերի 31-ն արքունիքում ներկայացրել են Շեքսպիրի յոթ պիեսներ, այդ թվում երկու անգամ ներկայացրել են «Վենետիկի վաճառականը»[77]։ 1608 թվականից հետո նրանք ներկայացումներ են տվել «Բլեքֆրայերս» թատրոնի ներսում ձմռանը և «Գլոբուսում»՝ ամռանը[179]։ Շենքի ներսում ներկայացումներ կազմակերպելը, ինչպես նաև բեմական շքեղ դիմակների Յակոբինյան նորաձևությունը Շեքսպիրին թույլ են տվել կիրառել ավելի բարդ բեմական սարքավորումներ։ «Սիմբելին» ներկայացման մեջ, օրինակ, Յուպիտերն իջնում է «որոտի ու կայծակի միջով՝ արծվի վրա նստած․ նա նետում է կայծակի հարվածներ։ Ուրվականները ծնկի են գալիս»[180][181]։

Շեքսպիրի ընկերությունում հանդես են եկել այնպիսի հայտնի դերասաններ, ինչպիսիք են Ռիչարդ Բյորբեջը, Ուիլյամ Կեմպը, Հենրի Քոնդելը և Ջոն Հեմինգեսը։ Ռիչարդ Բյորբեջը կատարել է գլխավոր դերեր Շեքսպիրի բազմաթիվ պիեսների առաջին ներկայացումներում, այդ թվում՝ «Ռիչարդ III», «Համլետ», «Օթելլո» և «րքա Լիր»[182]։ Հայտնի կոմիկ դերասան Ուիլյամ Կեմպը կատարել է սպասավոր Փիթերի դերը «Ռոմեո և Ջուլիետ» ներկայացման մեջ, Դոգբերիի դերը «Շատ աղմուկ ոչնչից» ներկայացման մեջ և այլն[183][184]։ Շուրջ 1600 թվականին նրան փոխարինել է Ռոբերտ Արմինը, որը կատարել է այնպիսի դերեր, ինչպիսիք են Փորձաքարը «Ինչպես կամենաք» և ծաղրածուն «Արքա Լիր» ներկայացումներում[185]։ 1613 թվականին սըր Հենրի Վոտտոնը գրել է, որ «Հենրիխ VIII» պիեսի ներկայացումն ուղեկցվել է բազմաթիվ արտակարգ դեպքերով[186]։ Հունիսի 29-ին թնդանոթի կրակից բռնկվել է «Գլոբուսի» ծղոտե տանիքը, և թատրոնն այրվել է հիմնահատակ․ սա այն եզակի դեպքերից է, երբ հայտնի է Շեքսպիրի պիեսի ստեղծման ստույգ ժամանակը[186]։

Տեքստային աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին ֆոլիոյի տիտղոսաթերթը, 1623, Մարտին Դրուշաութի հեղինակած փորագրանկարը

1623 թվականին Ջոն Հեմինգեսն ու Հենրի Քոնդելը՝ Շեքսպիրի երկու ըկերները «Թագավորի մարդիկ» թատերախմբից, հրատարակել են Առաջին ֆոլիոն՝ Շեքսպիրի պիեսների ժողովածուն։ Այն ներառել է 36 տեքստ, որոնցից տասնութը տպագրվել են առաջին անգամ[187]։ Պիեսներից շատերը նախկինում արդեն հրատարակվել էին in-quarto տարբերակով (բարակ գրքեր, երբ թերթը ծալվել է երկու անգամ, որպեսզի ստացվի չորս թերթ)[188]։ Չկան փաստեր այն մասին, որ Շեքսպիրը հավանության է արժանացրել այդ հրատարակությունները, որոնք Առաջին ֆոլիոյում կոչվել են «գողացված և գաղտնի պատճեններ» (stol'n and surreptitious copies)[189]։ Շեքսպիրը չի նախատեսել ու չի սպասել, որ իր ստեղծագործությունները կպահպանվեն որևէ ձևով․ այդ աշխատանքները հավանաբար կկորչեին, եթե չլիներ հեղինակի մահվանից հետո նրա ընկերների հապճեպ որոշումը՝ ստեղծել և հրատարակել Առաջին ֆոլիոն[190]։

Ալֆրեդ Փոլարդը 1623 թվականից առաջ հրատարակված տարբերակների մի մասը համարում է «վատ քվարտոներ», որովհետև դրանց տեքստերը հարմարեցվել են, վերաշարադրվել և աղավաղվել, իսկ տեղ-տեղ էլ հավանաբար վերականգնվել հիշողությամբ[188][189][191]։ Եթե պահպանվել են պիեսի մի քանի տարբերակներ, ապա դրանք բոլորը տարբեր են միմյանցից։ Տարբերությունները կարող են պայմանավորված լինել պատճենման ու տպագրման սխալներով, դերասանների ու հանդիսատեսի նշումներով կամ Շեքսպիրի թղթերով[192][193]։ Որոշ դեպքերում, օրինակ, «Համլետ», «Տրոիլուս և Կրեսիդա» և «Օթելլո» պիեսներում, Շեքսպիրը կարող էր վերանայել տեքստերը քվարտոյի ու ֆոլիոյի հրատարակությունների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ «Արքա Լիր» պիեսի դեպքում, թեև ժամանակակից հրատարակությունների մեծ մասը հակադրում է դրանք, սակայն 1623 թվականի ֆոլիո տարբերակն այնքան տարբեր է 1608 թվականի քվարտո տարբերակից, որ Oxford Shakespeare-ը տպագրել է դրանք երկուսն էլ՝ պատճառաբանելով, որ դրանք չեն կարող միավորվել առանց խառնաշփոթության[194]։

Պոեմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1593 և 1594 թվականներին, երբ ժանտախտի համաճարակի պատճառով թատրոնները փակվել են, Շեքսպիրը հրատարակել է երկու քնարաէպիկական պոեմներ՝ «Վեներան և Ադոնիսը» (1593) և «Լուկրեցիայի առևանգումը» (1594), որ նվիրել է Սաութհեմփթոնի կոմս Հենրի Ռիզլիին։ «Վեներան և Ադոնիսը» պոեմում անմեղ Ադոնիսը մերժում է սեռական կապ ունենալ Վեներայի հետ, իսկ «Լուկրեցիայի առևանգումը» պեոմում Լուկրեցիան, որ հավատարիմ կին է, բռնաբարվում է Տարքվինիոսի կողմից[195]։ Կրելով Օվիդիոսի «Կերպարանափոխությունների»[196] ազդեցությունը՝ պոեմները վույց են տալիս մեղքի զգացումը և բարոյական խռովքը, որ առաջանում են չվերահսկվող կրքի հետևանքով[197]։ Երկու պոեմներն էլ ժողովրդականություն են վայելել և բազմիցս վերատպագրվել են Շեքսպիրի կենդանության օրոք։ Երրորդ քնարաէպիկական պոեմը՝ «Սիրահարի տրտունջը», որում երիտասարդ կինը գանգատվում է իր նախկին սիրեկանից, որը հետապնդել է ու գայթակղել իրեն, ապա լքել, տպագրվել է «Սոնետների» առաջին հրատարակությունում 1609 թվականին։ Ուսումնասիրողների մեծ մասը ներակայում ընդունում է, որ «Սիրահարի տրտունջը» գրել է Շեքսպիրը, իսկ քննադատները կարծում են, որ նրա լավագույն որակները մռայլված են ճնշող էֆեկտներով[198][199][200]։ «Փյունիկն ու տատրակը» պոեմը, որ տպագրվել է Ռոբերտ Չեստերի՝ 1601 թվականին հրատարակված «Love's Martyr» ժողովածուում, ողբում է առասպելական փյունիկի ու նրա սիրելիի՝ հավատարիմ տատրակի մահը։ 1599 թվականին 138 և 144 սոնետների երկու վաղ տարբերակները ներառվել են «Կրքավառ ուխտագնացը» (անգլ.՝ The Passionate Pilgrim) աշխատանքում, որ հրատարակվել է Շեքսպիրի անունից, բայց առանց նրա թույլտվության[198][200][201]։

Սոնետներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի սոնետների (անգլ.՝ Shake-Speares Sonnets) 1609 թվականի հրատարակության տիտղոսաթերթը

Շեքպիրի Սոնետները, որ հրատարակվել են 1609 թվականին, եղել են նրա վերջին ոչ դրամատիկակական ստեղծագործությունները, որ տպագրվել են։ Ստույգ հայտնի չէ, թե երբ է գրվել 154 սոնետներից յուրաքանչյուրը, բայց կան վկայություններ, որ Շեքսպիրը սոնետներ գրել է իր ամբողջ ստեղծագործական կյանքի ընթացքում մասնավոր ընթերցանության համար[202][203]։ Նախքան 1599 թվականին «Կրքավառ ուխտագնացում» երկու սոնետների՝ առանց հեղինակի թույլտվության տպագրվելը Ֆրենսիս Մերեսը 1598 թվականին նշել է, որ Շեքսպիրի սոնետները տարածված են նրա ընկերների շրջանում[204]։ Քիչ ուսումնասիրողներ են այն կարծիքին, որ սոնետների հրատարակությունը հետևել է հեղինակի առաջարկած հաջորդականությանը[205]։ Հավանաբար նա նախատեսել է միմյանց հակադրվող երկու շարքեր, որոնցից մեկը նվիրված է դեմքի թուխ գույն ունեցող ամուսնացած կնոջ նկատմամբ անվերահսկելի կրքի (անգլ.՝ dark lady), մյուսը՝ երիտասարդ մարդու նկատմամբ կոնֆլիկտային սիրուն (անգլ.՝ fair youth)։ Հայտնի չէ, թե արդյոք այդ ստեղծագործությունների հերոսները եղել են իրական անձինք, ինչպես նաև այն, թե արդյոք հեղինակային «Ես»-ը ներկայացնում է Շեքսպիրին, չնայած Ուիլյամ Վորդսվորթը ենթադրել է, որ սոնետներում Շեքսպիրը բացել է իր սիրտը[204][203]։

Կարիք կա՞ արդյոք քեզ համեմատել ամռան օրվա հետ,
Օ՜, դու ավելի չնաշխարհիկ ես, շա՜տ ավելի մեղմ:

Հատված Շեքսպիրի «Սոնետ 18»-ից[206][207]

1609 թվականի հրատարակությունը նվիրվել է Mr. W.H.-ին, որը համարվել է այդ ստեղծագործությունների «միակ սկզբնապատճառ»։ Հայտնի չէ, թե արդյոք դա գրվել է Շեքսպիրի, թե հրատարակչի՝ Թոմաս Թորպի կողմից, որի անվան ու ազգնվան սկզբնատառերը գրվել են ընծայականի էջի ներքևում, և ոչ էլ հայտնի է, թե ով է Mr. W.H.-ն, չնայած կան մի շարք վարկածներ, ինչպես նաև հայտնի չէ, թե արդյոք Շեքսպիրն արտոնել է այդ հրատարակությունը[208]։ Քննադատները բարձր են գնահատում Շեքսպիրի սոնետները՝ դրանք համարելով սիրո բնույթի, սեռական կրքի, ծննդյան, մահվան ու ժամանակի թեմաներին նվիրված խորիմաստ խորհրդածություններ[209]։

Ոճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի առաջին պիեսները գրվել են այդ ժամանակին բնորոշ ոճով։ Նա դրանք գրել է ոճավորված լեզվով, որը միշտ չէ, որ բխում էր կերպարի կամ դրամայի բնույթից[210]։ Պոեզիան ծանրաբեռնված է ընդարձակ, երբեմն մանրամասն մտածված փոխաբերություններով, և լեզուն հաճախ հռետորական է և գրված է դերասանների կողմից արտասանվելու, ոչ թե ասելու համար։ «Տիտոս Անդրոնիկոսի» հանդիսավոր խոսքերը հաճախ դանդաղեցնում են գործողությունները, իսկ «Վերոնացի երկու ազնվական» պիեսի չափածոն համարվել է անբնական[211][212]։

Գթություն, Ուիլյամ Բլեյք, 1795, Թեյթ բրիտանական պատկերասրահ․ երկու համեմատությունների պատկերումը «Մակբեթ» ողբերգությունում․

Եվ գթությունը, որպես մորեմերկ նորածին մանուկ,
Փոթորկի վրա աշտանակելով,
Կամ թե երկնքի ահեղ քերովբեն
Հեծնելով օդի անտեսանելի երիվարները,
Այնպես կփչեն ահռելի գործը ամեն մի աչքի,
Որ արցունքները կխեղդեն հողմը:

Սակայն շուտով Շեքսպիրն սկսել է ավանդական ոճերը համապատասխանեցնել իր նպատակներին։ «Ռիչարդ III» պիեսի սկզբի մենախոսությունը իր արմատներով գալիս է միջնադարյան դրամաներում Արատ կոչվող կերպարի ինքնաներկայացումից։ Միևնույն ժամանակ Ռիչարդի մենախոսությունընման է Շեքսպիրի հասուն շրջանի պիեսների մենախոսություններին[214][215]։ Ոչ մի առանձին պիեսում արտահայտված չէ անցումն ավանդականից ավելի ազատ ոճի։ Շեքսպիրը միավորել է դրանք իր հետագա ողջ ստեղծագործական գործունեության ընթացքում, և «Ռոմեո և Ջուլիետ» պիեսը ոճերի միավորման լավագույն օրինակն է[216]։ Մինչ 1590-ական թվականները, երբ ստեղծվել են «Ռոմեո և Ջուլիետ», «Ռիչարդ II» և «Միջամառային գիշերվա երազ» պիեսները, Շեքսպիրին սկսել է ստեղծել ավելի բնական ոճ ունեցող պոեզիա։ Նա գնալով փոխաբերություններն ու կերպարներն ավելի է հարմարեցրել տվյալ դրամայի պահանջներին։

Շեքսպիրի երկերը նրա ստեղծագործության սկզբնաշրջանում եղել են հանգավորված, երկրորդ կեսին մեծ մասամբ դարձել են անհանգ[217]։ Դրանք հիմնականում գրված են հնգոտնյա յամբով։ Գործնականում դա նշանակում էր, որ նրա ոտանավորը, որպես կանոն, եղել է չհանգավորված և մեկ տողը ներառել է տասը վանկ, որոնցից շեշտված էր յուրաքանչյուր երկրորդը։ Նրա վաղ շրջանի պիեսների անհանգ ոտանավորը զգալիորեն տարբերվում է ուշ շրջանի անհանգ ոտանավորից։ Դրանք գեղեցիկ են, սակայն նրա նախադասությունները միտում ունեն սկսվելու, ընդմիջվելու կամ ավարտվելու տողի վերջում, ինչն առաջացնում է միօրինակություն[218]։ Ավանդական անհանգ ոտանավորի յուրացնելուց հետո Շեքսպիրն սկսել է ընդմիջել և փոխել այն։ Այդ տեխնիկայի օգտագործումը նոր հզորություն և ճկունություն է տվել նրա պոեզիային այնպիսի պիեսներում, ինչպիսիք են՝ «Հուլիոս Կեսար» և «Համլետ» ստեղծագործությունները։ Օրինակ՝ Շեքսպիրն օգտագործել է այն Համլետի գիտակցության մեջ տիրող խառնաշփոթը փոխանցելու համար[219]

Aquote1.png

Sir, in my heart there was a kind of fighting
That would not let me sleep. Methought I lay
Worse than the mutines in the bilboes. Rashly—
And prais'd be rashness for it—let us know
Our indiscretion sometimes serves us well ...[219]

Հայերեն՝ Լսիր, սրտիս մեջ կարծես մի տեսակ պայքար էր մղվում և թույլ չէր տալիս, որ քուն մտնեի։ Ես ինձ ավելի վատ էի զգում, քան տաժանակիր ապստամբները շղթաների տակ։ Աճապարանքով, և օրհնյալ լինի աճապարանքը, քանի որ հաճախ, թող գիտենանք այդ, անխոհեմությունն ավելի լավ է մեր բանին գալիս․․․

Aquote2.png

«Համլետից» հետո Շեքսպիրը շարունակել է փոփոխել իր պոետական ոճը, մասնավորապես դա իր արտահայտություն է գտել ուշ շրջանի ողբերգությունների զգացմունքային հատվածներում։ Գրաքննադատ Էնդրյու Սեսիլ Բրեդլին այդ ոճը նկարագրել է որպես «ավելի կենտրոնացված, արագ, բազմազան և կառուցվածքի տեսանկյունից՝ պակաս կանոնավոր»[220]։ Իր գրական գործունեության վերջին շրջանում Շեքսպիրն այդ էֆեկտին հասնելու համար օգտագործել է բազմաթիվ մեթոդներ, այդ թվում՝ անժամբեմանը, ոչ կանոնավոր ընդմիջումներն ու դադարները և նախադասության կառուցման ու երկարության խիստ տարբեր ձևեր[221]։ «Մակբեթում», օրինակ, մի փոխաբերությունից կամ համեմատությունից անցում է կատարվում դրա հետ կապ չունեցող մեկ այլ մետաֆորի կամ համեմատության, օրինակ՝ «Հարբա՞ծ էր, ուրեմն, այն հույսը, որով զարդարվել էիր» (անգլ.՝ was the hope drunk/ Wherein you dressed yourself?, 1.7.35–38), «Եվ գթությունը, որպես մորեմերկ նորածին մանուկ, Փոթորկի վրա աշտանակելով, Կամ թե երկնքի ահեղ քերովբեն Հեծնելով օդի անտեսանելի երիվարները...» (անգլ.՝ ․․․pity, like a naked new-born babe/ Striding the blast, or heaven's cherubim, hors'd/ Upon the sightless couriers of the air ..., 1.7.21–25)։ Ունկնդիրը երբեմն ստիպված է լինում ինքն ավարտին հասցնել միտքը[221]։ Ուշ շրջանի ռոմատիկական պիեսներում, որոնց հատուկ են տեղափոխությունները ժամանակի մեջ և սյուժեի կտրուկ շրջադարձները, ներշնչել են վերջին շրջանի պոետական ոճի ձևավորումը, որում երկար ու կարճ նախադասությունները հակադրվում են միմյանց, սուբյեկտն ու օբյեկտը փոխում են տեղերը, իսկ բառերը բաց են թողնվում՝ ստեղծելով ինքնաբերականության տպավորություն[222]։

Շեքսպիրը բանաստեղծական հանճարը համատեղել է թատրոնի գործնական ընկալման հետ[223]։ Իր ժամանակի բոլոր դրամատուրգների նման նա թատերականացրել է այնպիսի հեղինակների աշխատանքներ, ինչպիսիք են Պլուտարքոսն ու Ռաֆայել Հոլինշեդը[224]։ Նա փոփոխությունների է ենթարկել այդ սյուժեները, որպեսզի ստեղծե հետաքրքրության մի քանի կենտրոն և պատմությունը հանդիսատեսին ներկայացնի հնարավորինս շատ կողմերից։ Դրա շնորհիվ նրա ստեղծագործությունները կարող են թարգմանվել, կրճատվել կամ վերամեկնաբանվել՝ չկորցնելով իր հիմնական իմաստն ու դրաման[225]։ Շեքսպիրի վարպետության զարգացմանը զուգահեռ նա իր կերպարներին տվել է ավելի հստակ ու բազմազան մոտիվացիաներ և խոսքի հատկանշական ձևեր։ Սակայն նա պայպանել է իր վաղ շրջանի ոճի որոշ գծեր ուշ շրջանի պիեսներում։ Իր ուշ շրջանի ռոմանտիկական դրամաներում Շեքսպիրը վերադարձել է ավելի արհեստական ոճին, որպեսզի ընդգծի թատրոնի պատրանքային, երևակայական բնույթը[226][227]։

Ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակբեթը տեսնում է զինված գլուխը, Հենրի Ֆյուզելի, 1793-1794, Ֆոլջերի Շեքսպիրի գրադարան, Վաշինգտոն

Շեքսպիրը ստեղծագործությունը տևական ազդեցություն է թողել հետագայում թատրոնի և գրականության վրա։ Մասնավորապես նա ընդլայնել է բնութագրման, սյուժեի, լեզվի և ժանրի դրամատիկական ներուժը[228]։ Նախքան «Ռոմեո և Ջուլիետ» պիեսը, օրինակ, ռոմանտիկան չի դիտարկվել որպես արժանի թեմա ողբերգության համար[229]։ Մենախոսություններն օգտագործվել են հիմնականում կերպարների ու իրադարձությունների մասին տեղեկություններ հաղորդելու համար, բայց Շեքսպիրը դրանց օգնությամբ ներկայացրել է կերպարների մտքերը[230]։ Նրա ստեղծագործություններն ուժեղ ազդեցություն են թողել հետագա պոեզիայի վրա։ Ռոմանտիզմի ներկայացուցիչ բանաստեղծները փորձել են վերականգնել շեքսպիրյան չափածո դրաման, բայց մեծ հաջողություն չեն ունեցել։ Քննադատ Ջորջ Սթայներն անգլիական չափածո դրամաները, որ ստեղծվել են Սամուել Քոլրիջից մինչև Ալֆրեդ Թեննիսոնի ապրած ժամանակաշրջանում, կոչել է «թույլ վարիացիաներ շեքսպիրյան թեմաներով»[231]։

Շեքսպիրի ազդեցությունը կրել են այնպիսի գրողներ, ինչպիսիք են Թոմաս Հարդին, Ուիլյամ Ֆոլքներ և Չարլզ Դիքենսը։ Ամերիկացի գրող Հերման Մելվիլի մենախոսությունները շատ բանով պարտական են Շեքսպիրին․ նրա «Մոբի Դիք» վեպի հերոս Կապիտան Ահաբը դասական ողբերգական հերոս է, որի կերպարի ստեղծումը ներշնչվել է Լիր արքայից[232]։ Գիտնականներն հաշվել են Շեքսպիրի երկերի հետ կապված 20 000 երաժշտական ստեղծագործություններ։ Դրանց թվում են Ջուզեպպե Վերդիի հեղինակած երեք օպերաները՝ «Մակբեթ», «Օթելլո և «Ֆալստաֆ», որոնք քննադատների կողմից նույն գնահատականին են արժանացել, ինչ իրենց համար հիմք հանդիսացած գործերը[233]։ Շեքսպիրը ոգեշնչել է նաև բազմաթիվ նկարիչների, որոնց թվում եղել են ռոմանտիկներ և պրեռաֆայելիտներ։ Շվեյցարացի ռոմանտիկ նկարիչ Հենրի Ֆյուզելի՝ Ուիլյամ Բլեյքի ընկերը, նույնիսկ թարգմանել է «Մակբեթը» գերմաներեն[234]։ Հոգեվերլուծաբան Զիգմունդ Ֆրոյդը հիմնվել է շեքսպիրյան հոգեբանության վրա, մասնավորապես օգտագործել է Համլետի կերպարը մարդու էության վերաբերյալ իր տեսության համար[235]։

Շեքսպիրի օրոք անգլերենի քերականությունը, ուղղագրությունն ու առոգանությունն այնչափ խիստ կանոնակարգված չի եղել, ինչպես ներկայում[236], և Շեքսպիրի լեզուն նպաստել է ժամանակակից անգլերենի ձևավորմանը[237]։ Սեմյուել Ջոնսոնն իր «Անգլերենի բառարանում» (անգլ.՝ A Dictionary of the English Language), որ եղել է առաջին լուրջ աշխատանքն իր տեսակի մեջ, Շեքսպիրից ավելի շատ մեջբերումներ է կատարել, քան որևէ այլ հեղինակից[238]։ Նրա բառապաշարն աշխարհի բոլոր գրողներից ամենահարուստն է[239]։ Այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ with bated breath («շունչը պահած», «Վենետիկի վաճառականը») և a foregone conclusion (, «Օթելլո») դարձել են անգլերենի խոսակցական ամենօրյա բառապաշարի մաս[240][241]։

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նա ոչ թե մի դարաշրջանի համար է,
այլ բոլոր ժամանակների։
He was not of an age, but for all time.

Շեքսպիրը չի մեծարվել իր կենդանության օրոք, բայց նրա ստեղծագործություններն արժանացել են բազմաթիվ գովասանությունների[243][244]։ 1598 թվականին հոգևորական և գրող Ֆրենսիս Մերիսը Շեքսպիրին առանձնացրել է անգլիացի գրողների շարքում՝ նրա համարելով «ամենագերազանցը» (անգլ.՝ the most excellent) ինչպես կատակերգության, այնպես էլ ողբերգության բնագավառում[245][246]։ Քեմբրիջի Սուրբ Ջոնի քոլեջի «Parnassus» պիեսների ժողովածուի հեղինակները նրան դասել են նույն շարքում Ջեֆրի Չոսերի, Ջոն Գաուերի և Էդմունդ Սպենսերի հետ[247]։ Առաջին ֆոլիոյում Բենջամին Ջոնսոնը Շեքսպիրին կոչել է«Դարաշրջանի հոգին, ծափահարությունների, հիացմունքի արժանի, մեր բեմի հրաշք (անգլ.՝ Soul of the age, the applause, delight, the wonder of our stage), չնայած մի այլ տեղ նա գրել է, թե «Շեքսպիրը փնտրել է արվեստ» (անգլ.՝ Shakespeare wanted art)[242]։

1660 թվականին միապետության վերականգնումից մինչև 17-րդ դարի վերջը բարձր են գնահատվել կլասիցիզմի գաղափարները։ Որպես արդյունք, այդ ժամանակաշրջանի քննադատները Շեքսպիրին ավելի ցածր են դասել, քան Ջոն Ֆլեթչերին ու Բեն Ջոնսոնին[248]։ Թոմաս Ռիմերը, օրինակ, Շեքսպիրին քննադատել է կատակերգականը ողբերգականի հետ խառնելու համար։ Այնուամենայնիվ, բանաստեղծ և քննադատ Ջոն Դրայդենն ավելի բարձր է գնահատել Շեքսպիրին՝ Ջոնսոնի մասին ասելով․ «Ես հիանում եմ նրանով, բայց սիրում եմ Շեքսպիրին[249]։ Մի քանի տասնամյակների ընթացքում գերակշռել Ռիմերի հայացքները, բայց 18-րդ դարում քննադատներն սկսել են ըստ արժանվույն գնահատել Շեքսպիրին և ողջունել նրան՝ կոչելով բնածին հանճար։ Նրա ստեղծագործությունների գիտական հրատարակությունների շարքերը, որոնցից նշանակալի են հատկապես 1765 թվականին Սեմյուել Ջոնսոն և 1790 թվականին Էդմոնդ Մալոունի կատարածները, էլ ավելի են խթանել են նրա հեղինակության բարձրացմանը[250][251]։ Մինչև 1800 թվականը նա արդեն հաստատապես համարվել է Անգլիայի ազգային բանաստեղծ[252]։ 18-րդ և 19-րդ դարերում նրա հեղինակությունը տարածվել է նաև օտար երկրներում։ Ի թիվս այլոց նրան բարձր են գնահատել Վոլտերը, Գյոթեն, Ստենդալը և Վիկտոր Հյուգո[253][Ն 9]

Վիլյամ Շեքսպիրի արձանը Չիկագոյի Լինքոլն այգում (ստեղծվել է 19-րդ դարին և 20-րդ դարի սկզբին հատուկ ձևով)

Ռոմանտիզմի դարաշրջանում Շեքսպիրին գովաբանել է բանաստեղծ և գրականության փիլիսոփա Սամուել Քոլրիջ, իսկ քննադատ Ավգուստ Վիլհելմ Շլեգելը թարգմանել է նրա պիեսները գերմանական ռոմանտիզմի ոգով[255]։ 19-րդ դարում Շեքսպիրի հանճարով սքանչացումը հաճախ սահմանափակվել է քծնանքով[256]։ Էսսեիստ Թոմաս Քարլայլը 1840 թվականին գրել է, թե «այդ թագավոր Շեքսպիրը չի փայլում․․․ բոլորից վեր» որպես ազնվագույնը, բայց ամենահաստատունն է ու «անխորտակելի»[257]։ Վիկտորյական դարաշրջանում Շեքսպիրի ստեղծագործությունները ներկայացվել են որպես մեծ մասշտաբով շքեղ պատկերներ[258]։ Դրամատուրգ և քննադատ Ջորջ Բեռնարդ Շոուն քննադատել է Շեքսպիրի երկրպագությունը՝ այն կոչելով «բարդոլատրիա» (անգլ.՝ bardolatry) և հայտարարել, որ Հենրիկ Իբսենի դրամաների նոր նատուրալիզմը Շեքսպիրի պիեսները դարձնում է հնացած[259]։

20-րդ դարի սկզբում արվեստում տեղի ունեցած մոդեռնիստական հեղափոխությունից հետո Շեքսպիրի ստեղծագործությունները համարվել են ավանգարդիստական։ Գերմանիայում էքսպրեսիոնիստները և Մոսկվայում ֆուտուրիստները բեմադրել են նրա պիեսները։ Մարքսիստ դրամատուրգ և ռեժիսոր Բերտոլդ Բրեխտը Շեքսպիրի ազդեցությամբ մշակել է էպիկական թատրոն։ Բանաստեղծ և քննադատ Թոմաս Սթեռնս Էլիոթը ընդդիմացել է Բեռնարդ Շոուին՝ նշելով, որ Շեքսպիրի «պարզությունը» (անգլ.՝ primitiveness) նրան դարձնում է իրապես ժամանակակից[260]։ Էլիոթը Գ․ Ուիլսո Նայթի ու նոր քննադատության դպրոցի ներկայացուցիչների հետ միասին գլխավորել է Շեքսպիրի ստեղծած պատկերների ավելի մանրամասն մեկնաբանության շարժում։ 1950-ական թվականներին նոր քննադատական մոտեցումները փոխարինել են մոդեռնիզմին և ուղի հարթել Շեքսպիրի ստեղծագործության պոստմոդեռնիստական ուսումնասիրության համար[261]։ Մինչև 1980-ական թվականներ Շեքսպիրի ստեղծագործություններն ուսումնասիրվել են այնպիսի ուղղությունների կողմից, ինչպիսիք են ստրուկտուրալիզմը, ֆեմինիզմը, նոր պատմականությունը, աֆրոամերիկացիների ուսումնասիրություններն ու քվիր ուսումնասիրությունները[262][263]։ Բազմակողմանիորեն ուսումնասիրելով Շեքսպիրի ստեղծագործություններն ու նրա գրական ձեռքբերումները համեմատելով փիլիսոփայության ու աստվածաբանության առաջատար գործիչների ձեռքբերումների հետ՝ Հարոլդ Բլումը նշել է, թե «Շեքսպիրը եղել է ավելի մեջ, քան Պլատոնն ու Օգոստինոս Երանելին»[264]։

Երկերի դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլյամ Շեքսպիրի պիեսները, Ջոն Գիլբերտ, 1849

Շեքսպիրի երկերը ներառում են 36 պիեսներ, որ 1623 թվականին տպագրվել են Առաջին ֆոլիոյում, որոնք դրան համապատասխան դասակարգվում են որպես կատակերգություններ, քրոնիկներ ու ողբերգություններ[265]։ Առաջին ֆոլիոյում չեն ընդգրկվել երկու պիեսներ՝ «Երկու ազնվական ազգականներ» և «Պերիկլես», որոնք ներկայում դիտարկվում են որպես կանոնի մաս, և գիտնականները կարծում են, որ Շեքսպիրը մեծ ներդրում է ունեցել այդ երկու պիեսների ստեղծման գործում[266][267]։ Շեքսպիրի պոեմներից ոչ մեկը չի ընդգրկվել Առաջին ֆոլիոյում։

19-րդ դարի վերջին Էդվարդ Դոուդենը Շեքսպիրի ուշ շրջանի կատակերգություններից չորսը դասակարգել է որպես ռոմանտիկական, և չնայած բազմաթիվ գիտնականներ դրանք համարում են ողբերգակատակերգություններ, Դոուդենի տերմինը նույնպես օգտագործվում է[268][269]։ 1896 թվականին Ֆրեդերիկ Բոասը ներմուծել է պրոբլեմային պիես տերմինը՝ բնութագրելու համար Շեքսպիրի չորս պիեսներ՝ «Լավ է այն, ինչ լավ է վերջանում», «Չափն ընդդեմ չափի», «Տրոիլուս և Կրեսիդա» և «Համլետ»[270]։ «Դրամաները, որոնք եզակի են իրենց թեմայով ու բնույթով, չեն կարող կտրականապես կոչվել կատակերգություններ կամ ողբերգություններ,– գրել է նա։– Այդ պատճառով էլ մենք կարող ենք վերցնել տերմին ժամանակակից թատրոնից կամ դրանք միասին դասակարգել որպես Շեքսպիրի պրոբլեմային պիեսներ»[271]։ Տերմինը բազմաթիվ քննարկումների տեղիք է տվել ու երբեմն վերագրվում է այլ պիեսների ու մնում գործածական, բայց «Համլետ» պիեսը վերջնական արդյունքում դասակարգվել է որպես ողբերգություն[272][273][274]։

Վարկածներ Շեքսպիրի անձի վերաբերյալ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղինակության հարց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի մահվանից շուրջ 230 տարի անց սկսել են կասկածներ հայտնվել Շեքսպիրին վերագրվող ստեղծագործությունների հեղինակության վերաբերյալ[275]։ Ենթադրյալ այլընտրանքային հեղինակների թվում նշվել են Ֆրենսիս Բեկոնը, Քրիստոֆեր Մառլոն և Օքսֆորդի 17-րդ կոմս Էվարդ դե Վերը[276]։ Ըստ մի շարք վարկածների՝ Շեքսպիրի ստեղծագործությունները գրել է ոչ թե առանձին անհատ, այլ հեղինակների խումբ[277]։ Գիտնականների միայն մի փոքր մասն է համակարծիք, թե պատճառ կա կասկածի տակ դնելու ավանդական ակադեմիական մոտեցումները[278], բայց այդ հարցի, մասնավորապես Շեքսպիրի հեղինակության օքսֆորդյան տեսության վերաբերյալ հետաքրքրությունը շարունակվում է մինչև 21-րդ դար[279][280][281]։

Տեսություններից մեկը հիմնվում է այն փաստի վրա, որ չեն պահպանվել տեղեկություն Շեքսպիրի ուսումնառության վերաբերյալ, այնինչ նրա ստեղծագործությունների բառապաշարը, ըստ տարբեր հաշվարկների, կազմում է 17 500-29 000 բառ[282], ինչպես նաև նրանցում արտահայտություն են գտել հեղինակի խորը գիտելիքները պատմության և գրականության բնագավառում։ Քանի որ չի պահպանվել Շեքսպիրի ձեռքով գրված ոչ մի ձեռագիր, ավանդական տարբերակի հակառակորդները պնդում են, որ նրա գրական կարիերան կեղծվել է։

Կրոնական հայացքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրը հետևել է պետական պաշտոնական կրոնին, բայց կրոնի նկատմամբ ունեցած նրա անձնական հայացքները եղել են բանավեճերի թեմա։ Շեքսպիրի կտակում օգտագործվել է բողոքական բանաձև[283], և նա եղել է անգլիական եկեղեցու անդամ, որտեղ ամուսնացել է, կնքել իր երեխաներին ու թաղվել։ Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ Շեքսպիրի ընտանիքի անդամները եղել են կաթոլիկներ, թեև այդ ժամանակ կաթոլիկությունն Անգլիայում եղել է անօրինական[284]։ Շեքսպիրի մայրը՝ Մերի Արդենը, սերել է բարեպաշտ կաթոլիկների ընտանիքից։ Կարևոր վկայություն կարող է լինել կաթոլիկ լինելու հայտարարությունը, որ ստորագրվել է Շեքսպիրի հոր՝ Ջոն Շեքսպիրի կողմից և գտնվել 1757 թվականին Հենլի Սթրիթում գտնվող նրա նախկին տանը։ Այնուամենայնիվ, այդ փաստաթուղթը ներկայում կորած է, և գիտականները կասկած են հայտնում նրա իսկության վերաբերյալ[285][286]։ 1591 թվականին իշխանությունները հայտնել են, որ Ջոն Շեքսպիրը չի հաճախում եկեղեցի[287][288][289]։ 1606 թվականին Շեքսպիրի դստեր՝ Սուսաննայի անունը հայտնվել է այն մարդկանց ցուցակում, որոնք ներկա չեն գտնվել Զատկի հաղորդությանը Ստրատֆորդում[287][288][289]։ Այլ հեղինակներ պնդում են, թե վկայություններ չկան Շեքսպիրի՝ պաշտոնական կրոնից շեղվելու վերաբերյալ։ Գիտնականները գտնում են Շեքսպիրի կաթոլիկ, բողոքական լինելը հաստատող կամ դա բացառող փաստեր, ինչպես նաև վկայություններ այն մասին, որ նրա ստեղծագործություններում կրոնն արտացոլված չէ, բայց ճշմարտությունը ստույգ հայտնի չէ[290][291]։

Սեռական կողմնորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի սեռական կողմնորոշման վերաբերյալ քիչ տվյալներ են հայտնի։ Տասնութ տարեկանում նա ամուսնացել է քսանվեցամյա Էննա Հաթաուեյի հետ, որը հղի էր։ Սուսաննան՝ նրանց ավագ դուստրը, ծնվել է ամուսնությունից վեց ամիս անց՝ 1583 թվականի մայիսի 26-ին։ Դարեր անց որոշ ընթերցողներ Շեքսպիրի սոնետները համարում են ինքնակենսագրական[292] և դրանք ներկայացնում որպես երիտասարդ տղամարդու նկատմամբ նրա սիրո վկայություններ։ Ուրիշներն այդ հատվածները համարում են մտերիմ ընկերության, ոչ թե ռոմանտիկ սիրո արտահայտություն[293][294][295]։ Այսպես կոչված «Թուխ տիկնոջը» (անգլ.՝ Dark Lady) նվիրված 26 սոնետները, որ ուղղված են ամուսնացած կնոջ, ներկայացվում են որպես նրա հետերոսեքսուալ կողմնորոշման ապացույց[296]։

Դիմանկար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրի արտաքինի ոչ մի գրավոր նկարագրություն (արված նրա կենդանության օրոք) չի պահպանվել, և ոչ մի վկայություն չկա այն մասին, թե նա երբևէ պատվիրել է դիմանկար, այդ պատճառով էլ Մարտին Դրուշաութի հեղինակած փորագրանկարը, որի մասին Բեն Ջոնսոնն ասել է, թե այն շատ նման է Շեքսպիրին[297], ինչպես նաև նրա գերեզմանին տեղադրված արձանը նրա արտաքինի վերաբերյալ լավագույն վկայություններն են։ 18-րդ դարից սկսած տարբեր նկարներ են ներկայացվել որպես Շեքսպիրի դիմանկարներ։ Շեքսպիրի դիմանկարը գտնելու ձգտումն ստիպել է ստեղծել մի շարք կեղծ դիմանկարներ, ինչպես նաև այլ մարդկանց նկարները վերագրել Շեքսպիրին[298]։

Շեքսպիրը հայ իրականության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ իրականության մեջ Շեքսպիրի ստեղծագործությանը առաջինն անդրադարձել է Հովսեփ Էմինը։ Նրա հուշերում՝ «Հովսեփ Էմինի՝ մի հայի կյանքն ու արկածները» (անգլերեն, 1792), նշված են Շայլոքն ու Օթելլոն։ Էմինի գրքի մի գլուխը վերնագրված է «Էմինը Օթելլոյի դերում»։

1822 թվականին Կալկաթայի «Շտեմարան» հանդեսում հիշատակվել են Շեքսպիրի «Համլետ», «Վերոնացի երկու ազնվականներ», «Միջամառնային գիշերվա երազ», «Չափն ընդդեմ չափի», «Տասներկուերորդ գիշեր», «Շատ աղմուկ ոչնչից», «Օթելլո» գործերը և նրանցից թարգմանվել առանձին տողեր։ 1839 թվականին Շեքսպիրը հիշվել է Մ․ Մաղաք-Թեոփիլյանցի «Կենսագրություն երևելի արանց» գրքի 2-րդ հատորում։

Թարգմանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերեն (աշխարհաբար) առաջին թարգմանությունը տպագրվել է 1853 թվականին, «Արփի Արարատյան» հանդեսում («Կատակերգություն սխալանաց», թարգմանիչ՝ Կ․ Տետեյան)։ Շեքսպիրի երկերի առաջին լրիվ թարգմանությունները նույնպես կատարել է Կ․ Տետեյանը՝ «Վենետիկի վաճառականը» (1862, «Հավերժահարս» հանդես), «Հռոմեոս և Ճիւլլեէդդա» (1866), նրան է պատկանում նաև «Համլետի» թարգմանությունը՝ հատվածաբար տպագրված «Դիմակ» հանդեսում։

Հետագա տարիներին Շեքսպիր են թարգմանել Գ․ Բարխուդարյանը («Վենետիկի վաճառականը», 1879), Ս․ Սուլխանյանը («Օթելլո», 1880), Ս․ Արծրունին («Համլետ», բեմ․ 1880, հրտ․ 1889, «Լիր արքա», 1883), Հ․ Լալայանը («Զուր տեղը մեծ աղմուկ», 1888), Ս․ Մալխասյանը («Լիր թագավոր», 1888, «Մակբեթ», 1892), Ա․ Համբարգաբթանը («Աստղիկ և Ասանիս», 1886), Ա․ Մանդինյանը («Անսանձի սանձահարումը», բեմադրվել է 1880 թվականին, հրատարակվել է 1918 թվականին), Գ․ Բաբազյանը («Համլետ», 1899, «Օթելլո», 1904), Մաթիլդ Պաղտասարյանը («Հուլիոս Կեսար», 1910), Մ․ Նուպարյանը («Ռոմեո և Ջուլիետ», 1910), Գ․ Ֆնտըքլյանը («Անտոնիոս և Կլեոպատրա», 1911)։ Մի քանի ավարտուն թարգմանությունների հեղինակ է նաև նկարիչ Վ․ Սուրենյանցը, որոնցից հրատարակված է «Միջամառնային գիշերվա երազը» (1912)։

Շեքսպիրի անգերազանց թարգմանիչն է Հովհաննես Մասեհյանը։ Բացառիկ տեղ են գրավում նրա թարգմանությունների ընդարձակ առաջաբանները և ծանոթագրությունները, որոնցում թարգմանիչը հանդես է եկել նաև իբրև համաշխարհային շեքսպիրագիտության պատմաբան։ Հետագա տասնամյակների հայտնի թարգմանիչներից են Վ․ Թերզիբաշյանը, Խաչիկ Դաշտենցը, Հ․ Սևանը, Ս․ Ալաջաջյանը։ Նորագույն շրջանի թարգմանիչներից է բանասիրական գիտությունների դոկտոր Արամ Թոփչյանը: Նրա թարգմանությամբ լույս են տեսել «Համլետը» (2013), «Լիր արքան» (2015) և «Օթելլոն» (2018): Նա իր թարգմանություններն օժտել է ընդարձակ ուսումնասիրություններով ու մանրակրկիտ ծանոթագրություններով, որոնցում արտացոլված է համաշխարհային շեքսպիրագիտության արդի մակարդակը:

Սոնետների առաջին հայերեն ամբողջական թարգմանությունը (Դ․ Դավթյան, Հ․ Քելեշյան) տպագրվել է 1961 թվականին։

Շեքսպիրի ստեղծագործությանն անդրադարձել են մեծ թվով հայ մտավորականներ, գրականագետներ, գրողներ՝ Ս․ Տիգրանյան, Խաչատուր Աբովյան, Ստեփանոս Նազարյան, Միքայել Նալբանդյան, Պետրոս Դուրյան, Պետրոս Ադամյան, Սիրանույշ, Ղազարոս Աղայան, Հովհաննես Հովհաննիսյան, Լևոն Մանվելյան, Լեո, Վ․ Նալբանդյան, Հովհաննես Թումանյան, Մանուկ Աբեղյան, Թեոդիկ, Ռուբեն Որբերյան, Վահան Թեքեյան, Արշակ Չոպանյան և շատ ուրիշներ։ Խորհրդային շրջանում Շեքսպիրի և նրա հայկական առնչությունների մասին գրել են Ս․ Հակոբյանը, Հարություն Սուրխաթյանը, Վահրամ Թերզիբաշյանը, Հայկ Գյուլիքևխյանը, Ա․ Ադամյանը, Լևոն Քալանթարը, Ս․ Հարությունյանը, Ս․ Մելիքսեթյանը, Հ․ Մամիկոնյանը, Լ․ Սամվելյանը, Ա․ Արմենյանը, Ռ․ Զարյանը, Վ․ Փափազյանը, Ս․ Սողոմոնյանը և ուրիշներ։

Կլասիցիզմի սկզբունքների դիտանկյունից XIX դարի կեսերին և հետո Շեքսպիրին գնահատել են Մխիթարյան գիտնականներ Ա․ Քասկանտիլյանը, Գ․ Զարբհանալյանը և ուրիշներ։

Շեքսպիրը հայկական բեմի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետրոս Ադամյանը Համլետի դերում

Շեքսպիրի դրամատիկ երկերի հայկական բեմադրությունների պատմությունն սկսվել է 1866 թվականի մայիսից՝ Թովմաս և Պայծառ Ֆասուլաճյանների հատվածաբար ներկայացրած «Վենետիկի վաճառականով» (Թիֆլիս)։ Շեքսպիրյան երկի անդրանիկ ամբողջական բեմադրությունը իրականացրել է Հակոբ Վարդովյանը 1867 թվականին («Մակբեթ», գլխ․ դերում՝ Հակոբ Վարդովյան)։ Հայ առաջին Օթելլոն Գևորգ Չմշկյանն է (1867)։ 1880 թվականին տեղի է ունեցել «Անսանձի սանձահարումը» կատակերգության առաջին բեմադրությունը (Պետրուչչո՝ Մարտիրոս Մնակյան, Կատարին՝ Աստղիկ)։ Անգերազանց Համլետ (1880), ինչպես և անկրկնելի Լիր (1886) ու նորօրինակ Օթելլո (1885) է եղել Պետրոս Ադամյանը։

1910 թվականին առաջին անգամ հայ բեմ է բարձրացել «Ռիչարդ III»-ը (գլխ․ դերում՝ Ամո Խարազյան), ապա՝ «Ռոմեո և Ջուլիետ»-ը (գլխ․ դերերում՝ Արշավիր Շահխաթունի և Սաթենիկ Ադամյան)։ Հետագայում շեքսպիրյան ակնառու դերակատարներ են եղել Հովհաննես Զարիֆյանը (Համլետ, Օթելլո, Յագո, Մերկուցիո), Կ․ Գալֆայանը (Համլետ, Օթելլո), Վահրամ Փափազյանը (Օթելլո, Համլետ, Լիր)։ Տպավորիչ յագոներ ու շայլոքներ են եղել Ա․ Արմենյանը, Մ․ Մանվելյանը, Օ․ Սևումյանը։

1890-ական թվականներին շեքսպիրյան նոր դերակատարներ են հրապարակ իջնում․ Սիրանույշը՝ հայ առաջին և անգերազանց Օֆելիան, փայլուն Կատարինը, մտացի Պորցիան, հերոսական Համլետը․ Հովհաննես Աբելյանը՝ Էդգար, Օթելլո, Լիր։

Սովետական շրջանում շեքսպիրյան ներկայացումների ռեժիսորական մի նոր փուլ է սկսվում Հայաստանում․ Լևոն Քալանթարի «Անսանձի սանձահարումը» (1923) և «Վենետիկի վաճառականը» (1937), Արշակ Բուրջալյանի «Համլետը» (1924, 1942) և «Վենետիկի վաճառականը» (1926), Վարդան Աճեմյանի «12-րդ գիշերը» (1944)։ Շեքսպիրի պիեսների հիման վրա ստեղծված օպերաներ է բեմադրել Ալ․ Սպենդիարյանի անվան թատրոնը՝ «Օթելլո» (1942, 1959), «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1955) ևն։

Այս շրջանում շեքսպիրյան ներկայացումների նկարչական ձևավորումով աչքի են ընկել Գեորգի Յակուլովը («Վենետիկի վաճառականը»), Ա․ Սարգսյանը («Համլետ), Միքայել Արուտչյանը («Օթելլո)», Մելիքսեթ Սվախչյանը («12-րդ գիշեր»), Սարգիս Արուտչյանը («Սխալների կատակերգությունը», «Երկու վերոնացի ազնվականներ», «Օթելլո», «Մակբեթ»), տարազների ձևավորումով՝ Ա․ Արուտչյանը («Մակբեթ», «Ռիչարդ III», «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը», իսկ «Շատ աղմուկ ոչնչից»-ը՝ Գ. Արուտչյանի հետ)։

Սովետահայ բեմում հանդես են եկել Շեքսպիրի կերպարների նոր մարմնավորողներ՝ Արուս Ոսկանյան (Կատարին, Պորցիա, Դեզդեմոնա, միսիս Ֆորդ), Հրաչյա Ներսիսյան (Համլետ, Օթելլո, Ֆալստաֆ, Լիր), Մկրտիչ Ջանան (Ցագո, Մակբեթ), Լևոն Զոհրաբյան (Շայլոք, Թոբի), Ցոլակ Ամերիկյան (Շայլոք, Մալվոլիո), Գուրգեն Ջանիբեկյան (Օթելլո, Քենտ), Դավիթ Մալյան (Կլավդիո, Յագո), Մարգարիտա Սիմոնյան (Դեզդեմոնա, Կորդելիա), Խորեն Աբրահամյան (Կորիոլանուս)։

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շեքսպիրին առաջինը հայ կերպարվեստ է բերել Պետրոս Ադամյանը 1880-ական թվականների կեսերին։ Նա ստեղծել է Համլետի, Լիրի, Օթելլոյի ինքնատիպ տարազներ, շեքսպիրյան հերոսներին վերարտադրող կտավներ (Համլետ, Օֆելյա, Լիր), կատարել գունավոր փորագրումներ, նկարազարդումներ պնակների վրա (Լիր, Օթելլո), ինքնանկարներ շեքսպիրյան դերերում (Համլետ, Օթելլո, Լիր)։ 1921 թվականին Վիեննայում Մասեհյանի հրատարակած «Համլետ»-ը պատկերազարդել է Զապել Պոյաճյանը։ Շեքսպիրի դիմանկարի, ինչպես նաև 1944 թվականի համամիութենական շեքսպիրյան VI կոնֆերանսի էմբլեմային հեղինակն է Երվանդ Քոչարը։ Ալ․ Գրիգորյանը ստեղծել է Շեքսպիրի գլուխգործոցների գրքային նկարազարդումների շարք («Համլետ», 1971, «Մակբեթ», 1971 և այլն)։

Շեքսպիրի պիեսների համար երաժշտություն են գրել Ալեքսանդր Սպենդիարյանը («Օթելլո»), Արամ Խաչատրյանը («Օթելլո», «Մակբեթ», «Լիր արքա»)։ Անկախ թատերական ներկայացումներից՝ Շեքսպիրի երկերի հիման վրա («Ռիչարդ III») բալետային երաժշտություն են գրել Ավետ Տերտերյանը, Լորիս Ճգնավորյանը («Օթելլո») և վեց սոնետների համար՝ Մարտին Վարդազարյանը։

1965 թվականին Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտում կազմակերպվել է Շեքսպիրագիտական կենտրոն, որը պարբերաբար հրատարակում է ժողովածուներ «Շեքսպիրական» խորագրով։ 1944 թվականին Երևանում կայացել է համամիութենական շեքսպիրյան VI կոնֆերանսը, որտեղ զեկուցել են Մոսկվայի, Լենինգրադի և Հայաստանի գիտնականները, և շեքսպիրյան ներկայացումների փառատոն, որին մասնակցել են Հայաստանի 5 թատրոններ՝ 6 ներկայացումով։ 1981 թվականին Երևանում տեղի է ունեցել շեքսպիրյան ներկայացումների համամիութենական փառատոն և շեքսպիրագիտական կոնֆերանս։ Հայաստանից հանդես են եկել 5 թատրոններ, 8 ներկայացումով։ Նույն տարում ԽՍՀՄ պետական մրցանակ է ստացել «Կորիոլանուս» (բեմ․ Հրաչյա Ղափլանյան, նկարիչ՝ Եվգենի Սաֆրոնով) ներկայացումը։

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Շեքսպիրի «ազգային պաշտամունքն» ու «երգիչ» համարվելը սկիզբ են առել 1769 թվականի սեպտեմբերից, երբ դերասան Դևիդ Գարիկը կազմակերպել է մեկ շաբաթ տևողությամբ դիմակահանդես Սրտատֆորդում՝ նշելով քաղաքային խորհրդի կողմից իրեն պատվավոր քաղաքացու կոչման շնորհումը։ Քաղաքում Շեքսպիրի արձանը կանգնեցնելուց բացի նա գրել է բանաստեղծություն, որը տպագրվել է Լոնդոնի թերթերում, և որում նա Էյվոնի ափերը կոչել է անզուգական երգչի ծննդավայր[19]։
  2. Ստույգ թիվն անհայտ է։
  3. Առանձին պիեսների ստեղծման թվականներն ու դրանց վրա աշխատելու տևողություններն անհայտ են։
  4. «Shake-speare» կամ «Shak-spear» (փաստացի «Նիզակ ճոճող»)։
  5. Արծաթագույն բազեն բռնել է նիզակը, իսկ նշանաբանն է՝ Non Sanz Droict (ֆրանսերենից՝ ոչ առանց իրավունքի
  6. Նրա շիրմաքարին լատիներենով գրված է․ AETATIS 53 DIE 23 APR (Իր 53-րդ տարում նա մահացավ ապրիլի 23-ին)։
  7. Ջեյմս Մաբեի բանաստեղությունը, որ տպագրվել է Առաջին ֆոլիոյում[100]։
  8. Charles Knight, 1842, Տասներկուերորդ գիշեր ստեղծագործություն նշումներում[109]։
  9. Հյու Գրեյդին մեջբերումներ է կատարում Վոլտերի «Փիլիսոփայական նամակներից» (1733), Գյոթեի Wilhelm Meister's Apprenticeship (1795), Ստենդալի Racine et Shakespeare երկու մասանոց պամֆլետից (1823-1825) և Վիկտոր Հյուգոյի «Կրոմվել» պիեսից (1827) ու «Վիլյամ Շեքսպիր» էսսեից (1864)[254]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 https://www.britannica.com/biography/William-Shakespeare
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Аникст А. А., Левин Ю. Д. Шекспир // Краткая литературная энциклопедияМ.: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 8. — С. 659–678.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118613723 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 http://web.archive.org/web/20170323041519/http://jeugdliteratuur.org/auteurs/william-shakespeare
  5. 5,0 5,1 5,2 http://www.bbc.co.uk/history/people/william_shakespeare/
  6. 6,0 6,1 6,2 https://www.uh.edu/engines/epi2368.htm
  7. 7,0 7,1 7,2 http://www.jstor.org/stable/2871520
  8. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 http://shakespeare.mit.edu
  10. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198117353.001.0001/acref-9780198117353-e-2595
  11. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191740763.001.0001/acref-9780191740763-e-619?rskey=rOTUsb&result=1
  12. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191740763.001.0001/acref-9780191740763-e-622?rskey=iv2h53&result=2
  13. Biography: or, Third division of… — Google Книги
  14. Schoenbaum, Samuel (1987), William Shakespeare: A Compact Documentary Life (Revised ed.), Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-505161-0 .
  15. 15,0 15,1 Greenblatt, 2005, էջ 11
  16. 16,0 16,1 Bevington, 2002, էջեր 1–3
  17. 17,0 17,1 Wells, 1997, էջ 399
  18. Dobson, 1992, էջեր 185–186
  19. McIntyre, 1999, էջեր 412–432
  20. Craig, 2003, էջ 3
  21. Շեքսպիրի «Համլետի» առաջին հրատարակության շուրջ
  22. Shapiro, 2005, էջեր xvii–xviii
  23. Schoenbaum, 1991, էջեր 41, 66, 397–398, 402, 409
  24. Taylor, 1990, էջեր 145, 210–223, 261–265
  25. Chambers, 1930a, էջեր 270–271
  26. Taylor, 1987, էջեր 109–134
  27. 27,0 27,1 Greenblatt, Abrams, էջ 1168
  28. Schoenbaum, 1987, էջեր 14–22
  29. Schoenbaum, 1987, էջեր 24–26
  30. Schoenbaum, 1987, էջեր 24, 296
  31. Honan, 1998, էջեր 15–16
  32. Schoenbaum, 1987, էջեր 23–24
  33. Schoenbaum, 1987, էջեր 62–63
  34. Ackroyd, 2006, էջ 53
  35. Wells, Taylor, էջեր xv–xvi
  36. Baldwin, 1944, էջ 464
  37. Baldwin, 1944, էջեր 179–180, 183
  38. Cressy, 1975, էջեր 28–29
  39. Baldwin, 1944, էջ 117
  40. Schoenbaum, 1987, էջեր 77–78
  41. Wood, 2003, էջ 84
  42. Schoenbaum, 1987, էջեր 78–79
  43. Schoenbaum, 1987, էջ 93
  44. Schoenbaum, 1987, էջ 94
  45. Schoenbaum, 1987, էջ 224
  46. Bate, 2008, էջ 314
  47. Schoenbaum, 1987, էջ 95
  48. Schoenbaum, 1987, էջեր 97–108
  49. 49,0 49,1 Rowe, 1709
  50. Schoenbaum, 1987, էջեր 144–145
  51. Schoenbaum, 1987, էջեր 110–111
  52. Honigmann, 1999, էջ 1
  53. Wells, Taylor, էջ xvii
  54. Honigmann, 1999, էջեր 95–117
  55. Wood, 2003, էջեր 97–109
  56. Chambers, 1930a, էջեր 287, 292
  57. 57,0 57,1 57,2 Greenblatt, 2005, էջ 213
  58. С. Шенбаум. Шекспир.
  59. Schoenbaum, 1987, էջ 153
  60. Ackroyd, 2006, էջ 176
  61. Schoenbaum, 1987, էջ 151–153
  62. 62,0 62,1 Wells, 2006, էջ 28
  63. Schoenbaum, 1987, էջեր 144–146
  64. Chambers, 1930a, էջ 59
  65. Schoenbaum, 1987, էջ 184
  66. Chambers, 1923, էջեր 208–209
  67. Wells, Taylor, էջ 666
  68. Chambers, 1930b, էջեր 67–71
  69. Bentley, 1961, էջ 36
  70. Schoenbaum, 1987, էջ 188
  71. Kastan, 1999, էջ 37
  72. Knutson, 2001, էջ 17
  73. Adams, 1923, էջ 275
  74. Schoenbaum, 1987, էջ 200
  75. Schoenbaum, 1987, էջեր 200–201
  76. Ackroyd, 2006, էջ 357
  77. 77,0 77,1 Wells, Taylor, էջ xxii
  78. Schoenbaum, 1987, էջեր 202–203
  79. 79,0 79,1 Hales, 1904, էջեր 401–402
  80. Honan, 1998, էջ 121
  81. Shapiro, 2005, էջ 122
  82. Honan, 1998, էջ 325
  83. Greenblatt, 2005, էջ 405
  84. 84,0 84,1 Ackroyd, 2006, էջ 476
  85. Wood, 1806, էջեր ix–x, lxxii
  86. Smith, 1964, էջ 558
  87. Ackroyd, 2006, էջ 477
  88. Barroll, 1991, էջեր 179–182
  89. Bate, 2008, էջեր 354–355
  90. Honan, 1998, էջեր 382–383
  91. Honan, 1998, էջ 326
  92. Ackroyd, 2006, էջեր 462–464
  93. Schoenbaum, 1987, էջեր 272–274
  94. Honan, 1998, էջ 387
  95. Schoenbaum, 1987, էջ 279
  96. Honan, 1998, էջեր 375–378
  97. Schoenbaum, 1987, էջ 276
  98. Schoenbaum, 1991, էջ 78
  99. Rowse, 1963, էջ 453
  100. 100,0 100,1 Kinney, 2012, էջ 11
  101. Schoenbaum, 1987, էջ 287
  102. 102,0 102,1 Schoenbaum, 1987, էջեր 292–294
  103. Schoenbaum, 1987, էջ 304
  104. Honan, 1998, էջեր 395–396
  105. Chambers, 1930b, էջեր 8, 11, 104
  106. Schoenbaum, 1987, էջ 296
  107. Chambers, 1930b, էջեր 7, 9, 13
  108. Schoenbaum, 1987, էջեր 289, 318–319
  109. Schoenbaum, 1991, էջ 275
  110. Ackroyd, 2006, էջ 483
  111. Frye, 2005, էջ 16
  112. Greenblatt, 2005, էջեր 145–146
  113. Schoenbaum, 1987, էջեր 301–303
  114. Schoenbaum, 1987, էջեր 306–307
  115. Wells, Taylor, էջ xviii
  116. BBC News, 2008
  117. Schoenbaum, 1987, էջ 306
  118. Schoenbaum, 1987, էջեր 308–310
  119. Cooper, 2006, էջ 48
  120. Westminster Abbey, n.d.
  121. Southwark Cathedral, n.d.
  122. 122,0 122,1 122,2 122,3 Շեքսպիր – ՀՍՀ
  123. Thomson, 2003, էջ 49
  124. 124,0 124,1 Frye, 2005, էջ 9
  125. Honan, 1998, էջ 166
  126. Schoenbaum, 1987, էջեր 159–161
  127. Dutton, Howard, էջ 147
  128. Ribner, 2005, էջեր 154–155
  129. Frye, 2005, էջ 105
  130. Ribner, 2005, էջ 67
  131. Bednarz, 2004, էջ 100
  132. У. Шекспир. Комедии. Вступительная статья О. Постнова. — М. Эксмо, 2008. с. 18. ISBN 978-5-699-28192-3
  133. Honan, 1998, էջ 136
  134. Schoenbaum, 1987, էջ 166
  135. Frye, 2005, էջ 91
  136. Honan, 1998, էջեր 116–117
  137. Werner, 2001, էջեր 96–100
  138. Friedman, 2006, էջ 159
  139. Ackroyd, 2006, էջ 235
  140. Wood, 2003, էջեր 161–162
  141. Wood, 2003, էջեր 205–206
  142. Honan, 1998, էջ 258
  143. Ackroyd, 2006, էջ 359
  144. Ackroyd, 2006, էջեր 362–383
  145. Shapiro, 2005, էջ 150
  146. Gibbons, 1993, էջ 1
  147. Ackroyd, 2006, էջ 356
  148. Wood, 2003, էջ 161
  149. Honan, 1998, էջ 206
  150. Ackroyd, 2006, էջեր 353, 358
  151. Shapiro, 2005, էջեր 151–153
  152. Bradley, 1991, էջ 85
  153. Muir, 2005, էջեր 12–16
  154. Bradley, 1991, էջ 94
  155. Bradley, 1991, էջ 86
  156. Bradley, 1991, էջեր 40, 48
  157. Bradley, 1991, էջեր 42, 169, 195
  158. Greenblatt, 2005, էջ 304
  159. Bradley, 1991, էջ 226
  160. Ackroyd, 2006, էջ 423
  161. Kermode, 2004, էջեր 141–142
  162. McDonald, 2006, էջեր 43–46
  163. Bradley, 1991, էջ 306
  164. Ackroyd, 2006, էջ 444
  165. McDonald, 2006, էջեր 69–70
  166. Eliot, 1934, էջ 59
  167. Dowden, 1881, էջ 57
  168. Dowden, 1881, էջ 60
  169. Frye, 2005, էջ 123
  170. McDonald, 2006, էջ 15
  171. Wells, Taylor, էջեր 1247, 1279
  172. Wells, Taylor, էջ xx
  173. Wells, Taylor, էջ xxi
  174. Shapiro, 2005, էջ 16
  175. 175,0 175,1 Foakes, 1990, էջ 6
  176. Shapiro, 2005, էջեր 125–131
  177. Nagler, 1958, էջ 7
  178. Shapiro, 2005, էջեր 131–132
  179. Foakes, 1990, էջ 33
  180. Ackroyd, 2006, էջ 454
  181. Holland, 2000, էջ xli
  182. Ringler, 1997, էջ 127
  183. Schoenbaum, 1987, էջ 210
  184. Chambers, 1930a, էջ 341
  185. Shapiro, 2005, էջեր 247–249
  186. 186,0 186,1 Wells, Taylor, էջ 1247
  187. Wells, Taylor, էջ xxxvii
  188. 188,0 188,1 Wells, Taylor, էջ xxxiv
  189. 189,0 189,1 Pollard, 1909, էջ xi
  190. Mays, Swanson
  191. Maguire, 1996, էջ 28
  192. Bowers, 1955, էջեր 8–10
  193. Wells, Taylor, էջեր xxxiv–xxxv
  194. Wells, Taylor, էջեր 909, 1153
  195. Roe, 2006, էջ 21
  196. Frye, 2005, էջ 288
  197. Roe, 2006, էջեր 3, 21
  198. 198,0 198,1 Roe, 2006, էջ 1
  199. Jackson, 2004, էջեր 267–294
  200. 200,0 200,1 Honan, 1998, էջ 289
  201. Schoenbaum, 1987, էջ 327
  202. Wood, 2003, էջ 178
  203. 203,0 203,1 Schoenbaum, 1987, էջ 180
  204. 204,0 204,1 Honan, 1998, էջ 180
  205. Schoenbaum, 1987, էջ 268
  206. Շեքսպիր, Սոնետ 18
  207. Mowat, Werstine
  208. Schoenbaum, 1987, էջեր 268–269
  209. Wood, 2003, էջ 177
  210. Clemen, 2005a, էջ 150
  211. Frye, 2005, էջեր 105, 177
  212. Clemen, 2005b, էջ 29
  213. de Sélincourt, 1909, էջ 174
  214. Brooke, 2004, էջ 69
  215. Bradbrook, 2004, էջ 195
  216. Clemen, 2005b, էջ 63
  217. Շեքսպիր, ՀՍՀ, էջ 491
  218. Frye, 2005, էջ 185
  219. 219,0 219,1 Wright, 2004, էջ 868
  220. Bradley, 1991, էջ 91
  221. 221,0 221,1 McDonald, 2006, էջեր 42–46
  222. McDonald, 2006, էջեր 36, 39, 75
  223. Gibbons, 1993, էջ 4
  224. Gibbons, 1993, էջեր 1–4
  225. Gibbons, 1993, էջեր 1–7, 15
  226. McDonald, 2006, էջ 13
  227. Meagher, 2003, էջ 358
  228. Chambers, 1944, էջ 35
  229. Levenson, 2000, էջեր 49–50
  230. Clemen, 1987, էջ 179
  231. Steiner, 1996, էջ 145
  232. Bryant, 1998, էջ 82
  233. Gross, 2003, էջեր 641–642
  234. Paraisz, 2006, էջ 130
  235. Bloom, 1995, էջ 346
  236. Cercignani, 1981
  237. Crystal, 2001, էջեր 55–65, 74
  238. Wain, 1975, էջ 194
  239. Շեքսպիր, ՀՍՀ, էջ 491։
  240. Johnson, 2002, էջ 12
  241. Crystal, 2001, էջ 63
  242. 242,0 242,1 Jonson, 1996, էջ 10
  243. Dominik, 1988, էջ 9
  244. Grady, 2001b, էջ 267
  245. Grady, 2001b, էջ 265
  246. Greer, 1986, էջ 9
  247. Grady, 2001b, էջ 266
  248. Grady, 2001b, էջ 269
  249. Dryden, 1889, էջ 71
  250. Grady, 2001b, էջեր 270–272
  251. Levin, 1986, էջ 217
  252. Grady, 2001b, էջ 270
  253. Grady, 2001b, էջեր 272–74
  254. Grady, 2001b, էջեր 272–274
  255. Levin, 1986, էջ 223
  256. Sawyer, 2003, էջ 113
  257. Carlyle, 1841, էջ 161
  258. Schoch, 2002, էջեր 58–59
  259. Grady, 2001b, էջ 276
  260. Grady, 2001a, էջեր 22–26
  261. Grady, 2001a, էջ 24
  262. Grady, 2001a, էջ 29
  263. Drakakis, 1985, էջեր 16–17, 23–25
  264. Bloom, 2008, էջ xii
  265. Boyce, 1996, էջեր 91, 193, 513.
  266. Kathman, 2003, էջ 629
  267. Boyce, 1996, էջ 91
  268. Edwards, 1958, էջեր 1–10
  269. Snyder, Curren-Aquino
  270. Schanzer, 1963, էջեր 1–10
  271. Boas, 1896, էջ 345
  272. Schanzer, 1963, էջ 1
  273. Bloom, 1999, էջեր 325–380
  274. Berry, 2005, էջ 37
  275. Shapiro, 2010, էջեր 77–78
  276. Gibson, 2005, էջեր 48, 72, 124
  277. McMichael, Glenn, էջ 56
  278. The New York Times, 2007
  279. Kathman, 2003, էջեր 620, 625–626
  280. Love, 2002, էջեր 194–209
  281. Schoenbaum, 1991, էջեր 430–440
  282. Nevalainen, Terttu Early Modern English Lexis and Semantics. — Cambridge University Press, 1999. — С. 332—458. — ISBN 978-0-521-26476-1
  283. Rowse, 1988, էջ 240
  284. Pritchard, 1979, էջ 3
  285. Wood, 2003, էջեր 75–78
  286. Ackroyd, 2006, էջեր 22–23
  287. 287,0 287,1 Wood, 2003, էջ 78
  288. 288,0 288,1 Ackroyd, 2006, էջ 416
  289. 289,0 289,1 Schoenbaum, 1987, էջեր 41–42, 286
  290. Wilson, 2004, էջ 34
  291. Shapiro, 2005, էջ 167
  292. Lee, 1900, էջ 55
  293. Casey, 1998
  294. Pequigney, 1985
  295. Evans, 1996, էջ 132
  296. Fort, 1927, էջեր 406–414
  297. Cooper, 2006, էջեր 48, 57
  298. Schoenbaum, 1981, էջ 190

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ackroyd Peter (2006)։ Shakespeare: The Biography։ London: Vintage։ ISBN 978-0-7493-8655-9 
  • Adams Joseph Quincy (1923)։ A Life of William Shakespeare։ Boston: Houghton Mifflin։ OCLC 1935264 
  • Baldwin T.W. (1944)։ William Shakspere's Small Latine & Lesse Greek 1։ Urbana, Ill: University of Illinois Press։ OCLC 359037 
  • Barroll Leeds (1991)։ Politics, Plague, and Shakespeare's Theater: The Stuart Years։ Ithaca: Cornell University Press։ ISBN 978-0-8014-2479-3 
  • Bate Jonathan (2008)։ The Soul of the Age։ London: Penguin։ ISBN 978-0-670-91482-1 
  • «Bard's 'cursed' tomb is revamped»։ BBC News։ 28 May 2008։ Վերցված է 23 April 2010 
  • Bednarz James P. (2004)։ «Marlowe and the English literary scene»։ in Cheney Patrick Gerard։ The Cambridge Companion to Christopher Marlowe։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 90–105։ ISBN 9780511999055։ doi:10.1017/CCOL0521820340 – via Cambridge Core 
  • Bentley G.E. (1961)։ Shakespeare: A Biographical Handbook։ New Haven: Yale University Press։ ISBN 978-0-313-25042-2։ OCLC 356416 
  • Berry Ralph (2005)։ Changing Styles in Shakespeare։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35316-8 
  • Bevington David (2002)։ Shakespeare։ Oxford: Blackwell։ ISBN 978-0-631-22719-9 
  • Bloom Harold (1995)։ The Western Canon: The Books and School of the Ages։ New York: Riverhead Books։ ISBN 978-1573225144 
  • Bloom Harold (1999)։ Shakespeare: The Invention of the Human։ New York: Riverhead Books։ ISBN 978-1-57322-751-3 
  • Bloom Harold (2008)։ Heims Neil, ed.։ King Lear։ Bloom's Shakespeare Through the Ages։ Bloom's Literary Criticism։ ISBN 978-0-7910-9574-4 
  • Boas Frederick S. (1896)։ Shakspere and His Predecessors։ New York: Charles Scribner's Sons։ OL 20577303M 
  • Bowers Fredson (1955)։ On Editing Shakespeare and the Elizabethan Dramatists։ Philadelphia: University of Pennsylvania Press։ OCLC 2993883 
  • Boyce Charles (1996)։ Dictionary of Shakespeare։ Ware, Herts, UK: Wordsworth։ ISBN 978-1-85326-372-9 
  • Bradbrook M.C. (2004)։ «Shakespeare's Recollection of Marlowe»։ in Edwards Philip, Ewbank Inga-Stina, Hunter G.K.։ Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 191–204։ ISBN 978-0-521-61694-2 
  • Bradley A.C. (1991)։ Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear and Macbeth։ London: Penguin։ ISBN 978-0-14-053019-3 
  • Brooke Nicholas (2004)։ «Language and Speaker in Macbeth»։ in Edwards Philip, Ewbank Inga-Stina, Hunter G.K.։ Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 67–78։ ISBN 978-0-521-61694-2 
  • Bryant John (1998)։ «Moby-Dick as Revolution»։ in Levine Robert Steven։ The Cambridge Companion to Herman Melville։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 65–90։ ISBN 9781139000376։ doi:10.1017/CCOL0521554772 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Carlyle Thomas (1841)։ On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History։ London: James Fraser։ OCLC 17473532։ OL 13561584M 
  • Casey Charles (1998)։ «Was Shakespeare gay? Sonnet 20 and the politics of pedagogy»։ College Literature 25 (3): 35–51։ JSTOR 25112402։ (subscription required (help)) 
  • Cercignani Fausto (1981)։ Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0198119371 
  • Chambers E.K. (1923)։ The Elizabethan Stage 2։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0-19-811511-3։ OCLC 336379 
  • Chambers E.K. (1930a)։ William Shakespeare: A Study of Facts and Problems 1։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0-19-811774-2։ OCLC 353406 
  • Chambers E.K. (1930b)։ William Shakespeare: A Study of Facts and Problems 2։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-0-19-811774-2։ OCLC 353406 
  • Chambers E.K. (1944)։ Shakespearean Gleanings։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-8492-0506-4։ OCLC 2364570 
  • Clemen Wolfgang (1987)։ Shakespeare's Soliloquies։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35277-2 
  • Clemen Wolfgang (2005a)։ Shakespeare's Dramatic Art: Collected Essays։ New York: Routledge։ ISBN 978-0-415-35278-9 
  • Clemen Wolfgang (2005b)։ Shakespeare's Imagery։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35280-2 
  • Cooper Tarnya (2006)։ Searching for Shakespeare։ Yale University Press։ ISBN 978-0-300-11611-3 
  • Craig Leon Harold (2003)։ Of Philosophers and Kings: Political Philosophy in Shakespeare's Macbeth and King Lear։ Toronto: University of Toronto Press։ ISBN 978-0-8020-8605-1 
  • Cressy David (1975)։ Education in Tudor and Stuart England։ New York: St Martin's Press։ ISBN 978-0-7131-5817-5։ OCLC 2148260 
  • Crystal David (2001)։ The Cambridge Encyclopedia of the English Language։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-40179-1 
  • de Sélincourt Basil (1909)։ William Blake։ London: Duckworth & co։ OL 26411508M 
  • Dobson Michael (1992)։ The Making of the National Poet: Shakespeare, Adaptation and Authorship, 1660–1769։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-818323-5 
  • Dominik Mark (1988)։ Shakespeare–Middleton Collaborations։ Beaverton, OR: Alioth Press։ ISBN 978-0-945088-01-1 
  • Dowden Edward (1881)։ Shakspere։ New York: D. Appleton & Company։ OCLC 8164385։ OL 6461529M 
  • Drakakis John (1985)։ «Introduction»։ in Drakakis John։ Alternative Shakespeares։ New York: Methuen։ էջեր 1–25։ ISBN 978-0-416-36860-4 
  • Dryden John (1889)։ Arnold Thomas, ed.։ Dryden: An Essay of Dramatic Poesy։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 978-81-7156-323-4։ OCLC 7847292։ OL 23752217M 
  • Dutton Richard, Howard Jean E. (2003)։ A Companion to Shakespeare's Works: The Histories II։ Oxford: Blackwell։ ISBN 9780631226338 
  • Edwards Phillip (1958)։ Shakespeare's Romances: 1900–1957։ Shakespeare Survey 11 (Cambridge: Cambridge University Press)։ էջեր 1–18։ ISBN 9781139052917։ doi:10.1017/CCOL0521064244.001 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Eliot T.S. (1934)։ Elizabethan Essays։ London: Faber & Faber։ ISBN 978-0-15-629051-7։ OCLC 9738219 
  • Evans G. Blakemore, ed. (1996)։ The Sonnets։ The New Cambridge Shakespeare 26։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780521222259 
  • Foakes R.A. (1990)։ «Playhouses and players»։ in Braunmuller A.R., Hattaway Michael։ The Cambridge Companion to English Renaissance Drama։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 1–52։ ISBN 978-0521386623 
  • Fort J.A. (October 1927)։ «The Story Contained in the Second Series of Shakespeare's Sonnets»։ The Review of English Studies։ Original Series III (12): 406–414։ ISSN 0034-6551։ doi:10.1093/res/os-III.12.406 – via Oxford Journals։ (subscription required (help)) 
  • Friedman Michael D. (2006)։ «'I'm not a feminist director but…': Recent Feminist Productions of The Taming of the Shrew»։ in Nelsen Paul, Schlueter June։ Acts of Criticism: Performance Matters in Shakespeare and his Contemporaries։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ էջեր 159–174։ ISBN 9780838640593 
  • Frye Roland Mushat (2005)։ The Art of the Dramatist։ London; New York: Routledge։ ISBN 978-0-415-35289-5 
  • Gibbons Brian (1993)։ Shakespeare and Multiplicity։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511553103։ doi:10.1017/CBO9780511553103 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Gibson H.N. (2005)։ The Shakespeare Claimants: A Critical Survey of the Four Principal Theories Concerning the Authorship of the Shakespearean Plays։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35290-1 
  • Grady Hugh (2001a)։ «Modernity, Modernism and Postmodernism in the Twentieth Century's Shakespeare»։ in Bristol Michael, McLuskie Kathleen։ Shakespeare and Modern Theatre: The Performance of Modernity։ New York: Routledge։ էջեր 20–35։ ISBN 9780415219846 
  • Grady Hugh (2001b)։ «Shakespeare criticism, 1600–1900»։ in de Grazia Margreta, Wells Stanley։ The Cambridge Companion to Shakespeare։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 265–278։ ISBN 9781139000109։ doi:10.1017/CCOL0521650941.017 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Greenblatt Stephen (2005)։ Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare։ London: Pimlico։ ISBN 9780712600989 
  • Greenblatt Stephen, Abrams Meyer Howard, eds. (2012)։ Sixteenth/Early Seventeenth Century։ The Norton Anthology of English Literature 2։ W.W. Norton։ ISBN 9780393912500 
  • Greer Germaine (1986)։ Shakespeare։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 9780192875389 
  • Hales John W. (26 March 1904)։ London Residences of Shakespeare։ The Athenaeum (3987) (London: John C. Francis): 401–402 
  • Holland Peter, ed. (2000)։ Cymbeline։ London: Penguin։ ISBN 9780140714722 
  • Honan Park (1998)։ Shakespeare: A Life։ Oxford: Clarendon Press։ ISBN 9780198117926 
  • Honigmann E.A.J. (1999)։ Shakespeare: The 'Lost Years' (Revised ed.)։ Manchester: Manchester University Press։ ISBN 9780719054259 
  • Jackson MacDonald P. (2004)։ Zimmerman Susan, ed.։ «A Lover's Complaint revisited»։ Shakespeare Studies։ XXXII։ ISSN 0582-9399 – via The Free Library 
  • Johnson Samuel (2002) [first published 1755]։ Lynch Jack, ed.։ Samuel Johnson's Dictionary: Selections from the 1755 Work that Defined the English Language։ Delray Beach, FL: Levenger Press։ ISBN 978-1-84354-296-4 
  • Jonson Ben (1996) [first published 1623]։ «To the memory of my beloued, The AVTHOR MR. WILLIAM SHAKESPEARE: AND what he hath left vs»։ in Hinman Charlton։ The First Folio of Shakespeare (2nd ed.)։ New York: W.W. Norton & Company։ ISBN 978-0-393-03985-6 
  • Kastan David Scott (1999)։ Shakespeare After Theory։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-90112-3 
  • Kermode Frank (2004)։ The Age of Shakespeare։ London: Weidenfeld & Nicolson։ ISBN 978-0-297-84881-3 
  • Kinney Arthur F., ed. (2012)։ The Oxford Handbook of Shakespeare։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-956610-5 
  • Knutson Roslyn (2001)։ Playing Companies and Commerce in Shakespeare's Time։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511486043։ doi:10.1017/CBO9780511486043 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Lee Sidney (1900)։ Shakespeare's Life and Work։ London: Smith, Elder & Co.։ OL OL21113614M  
  • Levenson Jill L., ed. (2000)։ Romeo and Juliet։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-281496-8 
  • Levin Harry (1986)։ «Critical Approaches to Shakespeare from 1660 to 1904»։ in Wells Stanley։ The Cambridge Companion to Shakespeare Studies։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-31841-9 
  • Love Harold (2002)։ Attributing Authorship: An Introduction։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511483165։ doi:10.1017/CBO9780511483165 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Maguire Laurie E. (1996)։ Shakespearean Suspect Texts: The 'Bad' Quartos and Their Contexts։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511553134։ doi:10.1017/CBO9780511553134 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Mays Andrea, Swanson James (20 April 2016)։ «Shakespeare Died a Nobody, and then Got Famous by Accident»։ New York Post։ Արխիվացված օրիգինալից 21 April 2016-ին։ Վերցված է 31 December 2017 
  • McDonald Russ (2006)։ Shakespeare's Late Style։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 9780511483783։ doi:10.1017/CBO9780511483783 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • McIntyre Ian (1999)։ Garrick։ Harmondsworth, England: Allen Lane։ ISBN 9780140283235 
  • McMichael George, Glenn Edgar M. (1962)։ Shakespeare and his Rivals: A Casebook on the Authorship Controversy։ New York: Odyssey Press։ OCLC 2113359 
  • Meagher John C. (2003)։ Pursuing Shakespeare's Dramaturgy: Some Contexts, Resources, and Strategies in his Playmaking։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ ISBN 9780838639931 
  • Mowat Barbara, Werstine Paul (n.d.)։ «Sonnet 18»։ Folger Digital Texts։ Folger Shakespeare Library։ Վերցված է 30 December 2017 
  • Muir Kenneth (2005)։ Shakespeare's Tragic Sequence։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35325-0 
  • Nagler A.M. (1958)։ Shakespeare's Stage։ New Haven, CT: Yale University Press։ ISBN 978-0-300-02689-4 
  • «Did He or Didn't He? That Is the Question»։ The New York Times։ 22 April 2007։ Վերցված է 31 December 2017 
  • Paraisz Júlia (2006)։ The Author, the Editor and the Translator: William Shakespeare, Alexander Chalmers and Sándor Petofi or the Nature of a Romantic Edition։ Shakespeare Survey 59 (Cambridge: Cambridge University Press)։ էջեր 124–135։ ISBN 9781139052719։ doi:10.1017/CCOL0521868386.010 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Pequigney Joseph (1985)։ Such Is My Love: A Study of Shakespeare's Sonnets։ Chicago: University of Chicago Press։ ISBN 978-0-226-65563-5 
  • Pollard Alfred W. (1909)։ Shakespeare Quartos and Folios: A Study in the Bibliography of Shakespeare's Plays, 1594–1685։ London: Methuen։ OCLC 46308204 
  • Pritchard Arnold (1979)։ Catholic Loyalism in Elizabethan England։ Chapel Hill: University of North Carolina Press։ ISBN 978-0-8078-1345-4 
  • Ribner Irving (2005)։ The English History Play in the Age of Shakespeare։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-35314-4 
  • Ringler William, Jr. (1997)։ «Shakespeare and His Actors: Some Remarks on King Lear»։ in Ogden James, Scouten Arthur Hawley։ In Lear from Study to Stage: Essays in Criticism։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ էջեր 123–134։ ISBN 978-0-8386-3690-9 
  • Roe John, ed. (2006)։ The Poems: Venus and Adonis, The Rape of Lucrece, The Phoenix and the Turtle, The Passionate Pilgrim, A Lover's Complaint։ The New Cambridge Shakespeare (2nd revised ed.)։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-85551-8 
  • Rowe Nicholas (1997) [first published 1709]։ Gray Terry A., ed.։ Some Acount of the Life &c. of Mr. William Shakespear։ Վերցված է 30 July 2007 
  • Rowse A.L. (1963)։ William Shakespeare; A Biography։ New York: Harper & Row։ OL 21462232M 
  • Rowse A.L. (1988)։ Shakespeare: the Man։ Macmillan։ ISBN 9780333443545 
  • Sawyer Robert (2003)։ Victorian Appropriations of Shakespeare։ New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press։ ISBN 978-0-8386-3970-2 
  • Schanzer Ernest (1963)։ The Problem Plays of Shakespeare։ London: Routledge and Kegan Paul։ ISBN 978-0-415-35305-2։ OCLC 2378165 
  • Schoch Richard W. (2002)։ «Pictorial Shakespeare»։ in Wells Stanley, Stanton Sarah։ The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 58–75։ ISBN 9780511999574։ doi:10.1017/CCOL0521792959.004 – via Cambridge Core։ (subscription required (help)) 
  • Schoenbaum S. (1981)։ William Shakespeare: Records and Images։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-520234-2 
  • Schoenbaum S. (1987)։ William Shakespeare: A Compact Documentary Life (Revised ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-505161-2 
  • Schoenbaum S. (1991)։ Shakespeare's Lives։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-818618-2 
  • Shapiro James (2005)։ 1599: A Year in the Life of William Shakespeare։ London: Faber and Faber։ ISBN 978-0-571-21480-8 
  • Shapiro James (2010)։ Contested Will: Who Wrote Shakespeare?։ New York: Simon & Schuster։ ISBN 978-1-4165-4162-2 
  • Smith Irwin (1964)։ Shakespeare's Blackfriars Playhouse։ New York: New York University Press 
  • Snyder Susan, Curren-Aquino Deborah, eds. (2007)։ The Winter's Tale։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-22158-0 
  • «Shakespeare Memorial»։ Southwark Cathedral։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 March 2016-ին։ Վերցված է 2 April 2016 
  • Steiner George (1996)։ The Death of Tragedy։ New Haven: Yale University Press։ ISBN 978-0-300-06916-7 
  • Taylor Gary (1987)։ William Shakespeare: A Textual Companion։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-812914-1 
  • Taylor Gary (1990)։ Reinventing Shakespeare: A Cultural History from the Restoration to the Present։ London: Hogarth Press։ ISBN 978-0-7012-0888-2 
  • Wain John (1975)։ Samuel Johnson։ New York: Viking։ ISBN 978-0-670-61671-8 
  • Wells Stanley, Taylor Gary, Jowett John և այլք:, eds. (2005)։ The Oxford Shakespeare: The Complete Works (2nd ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-926717-0 
  • Wells Stanley (1997)։ Shakespeare: A Life in Drama։ New York: W.W. Norton։ ISBN 978-0-393-31562-2 
  • Wells Stanley (2006)։ Shakespeare & Co։ New York: Pantheon։ ISBN 978-0-375-42494-6 
  • Wells Stanley, Orlin Lena Cowen, eds. (2003)։ Shakespeare: An Oxford Guide։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-924522-2 
    • Gross John (2003)։ «Shakespeare's Influence»։ in Wells Stanley, Orlin Lena Cowen։ Shakespeare: An Oxford Guide։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-924522-2 
    • Kathman David (2003)։ «The Question of Authorship»։ in Wells Stanley, Orlin Lena Cowen։ Shakespeare: an Oxford Guide։ Oxford Guides։ Oxford: Oxford University Press։ էջեր 620–632։ ISBN 978-0-19-924522-2 
    • Thomson Peter (2003)։ «Conventions of Playwriting»։ in Wells Stanley, Orlin Lena Cowen։ Shakespeare: An Oxford Guide։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-924522-2 
  • Werner Sarah (2001)։ Shakespeare and Feminist Performance։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-22729-2 
  • «Visiting the Abbey»։ Westminster Abbey։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 April 2016-ին։ Վերցված է 2 April 2016 
  • Wilson Richard (2004)։ Secret Shakespeare: Studies in Theatre, Religion and Resistance։ Manchester: Manchester University Press։ ISBN 978-0-7190-7024-2 
  • Wood Manley, ed. (1806)։ The Plays of William Shakespeare with Notes of Various Commentators I։ London: George Kearsley 
  • Wood Michael (2003)։ Shakespeare։ New York: Basic Books։ ISBN 978-0-465-09264-2 
  • Wright George T. (2004)։ «The Play of Phrase and Line»։ in McDonald Russ։ Shakespeare: An Anthology of Criticism and Theory, 1945–2000։ Oxford: Blackwell։ ISBN 978-0-631-23488-3 
  • Аникст А. А.. Театр эпохи Шекспира. М.: Искусство, 1965. — 328 °C. 2-е изд.: М., Издательство Дрофа, 2006. — 287 с. — ISBN 5-358-01292-3
  • Аникст А. Шекспир: Ремесло драматурга. М.: Советский писатель (издательство)|Сов.писатель, 1974. — 607 с.
  • Аникст А. Шекспир. М.: Мол. гвардия, 1964. — 367 с. («Жизнь замечательных людей»)
  • Аникст А. Творчество Шекспира.— М.: Гослитиздат, 1963. — 615 с.
  • Аникст А. Трагедия Шекспира «Гамлет»: Лит. комментарий. М.: Просвещение, 1986. — 223 с.
  • В. Г. Белинский Гамлет, драма Шекспира. Мочалов в роли Гамлета // Собрание сочинений в трёх томах. —М., 1948. — Т. 1.
  • Брандес. Шекспир. Жизнь и произведения / Пер. В. М. Спасской и В. М. Фриче. М.: Издание К. Т. Солдатенкова, 1899; М.: Алгоритм, 1999. — 734 с — ISBN 5-88878-003-0
  • Гарин И. Пророки и поэты. В 7 т. М.: Терра, 1994. Т. 6.
  • Захаров Н. В., Луков Вл. А. Гений на века: Шекспир в европейской культуре. — М.: ГИТР, 2012. — 504 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-94237-049-7
  • Захаров Н. В. Шекспиризм русской классической литературы: тезаурусный анализ / отв. ред. Вл. А. Луков. — М.: Издательство Моск. гуманит. ун-та, 2008. — 320 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98079-486-6
  • Козинцев Г. Наш современник Вильям Шекспир.— 2-е изд., перераб. и доп. — Л.; М.: Искусство, 1966. — 350 с.
  • Левидова И. М. Шекспир: Библиография русских переводов и критической литературы на русском языке, 1748—1962 / Отв. ред. М. П. Алексеев.— М.: М.: Книга, 1964. — 711 с.
  • Левидова И. М. Уильям Шекспир: Библиографический указатель русских переводов и критической литературы на русском языке, 1963—1975 / Отв. ред. Е. Ю. Гениева. — М.: Книга, 1978. — 186 с.
  • Морозов М. Статьи о Шекспире / Вступ. ст. Р.Самарина.— М.: Худож. лит., 1964.— 311 с.
  • Морозов М. Шекспир: 1564—1616.— 2-е изд.— М.: Мол. гвардия, 1956. — 214 с. («Жизнь замечатательных людей»)
  • Оден У. Х. Лекции о Шекспире / Пер. с англ. М. Дадяна. М.: Издательство Ольги Морозовой, 2008. — 576 с — ISBN 978-5-98695-022-8.
  • Пинский Л. Шекспир. М.: Худож. лит., 1971. — 606 с.
  • Смирнов А. А. Шекспир. Л.; М.: Искусство, 1963. — 192 с.
  • Фридштейн Ю. Г. Уильям Шекспир: Библиографический указатель русских переводов и Критическая литература на русском языке: 1976—1987 / Вступ. ст. А. А. Аникста; отв. ред. Е. Ю. Гениева. М.: ВГБИЛ, 1989. — 334 с.
  • Холлидей Ф. Е. Шекспир и его мир / Предисл., пер. и коммент. В. Харитонова. М.: Радуга, 1986. — 168 с.
  • Чернова А. …Все краски мира, кроме жёлтой: Опыт пластической характеристики персонажа у Шекспира. М.: Искусство, 1987. — 221 с.
  • Шекспир в междисциплинарных гуманитарных исследованиях : коллективная монография по материалам Международного научного семинара / ред.-сост. В. С. Макаров, Н. В. Захаров, Б. Н. Гайдин. — М.: Издательство Моск. гуманит. ун-та, 2015. — 238 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906822-82-6 (архивировано в WebCite)
  • Шекспировские чтения. Науч. совет РАН «История мировой культуры» / гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред. И. С. Приходько. — М.: Издательство Моск. гуманит. ун-та, 2010. — 404 с. — 350 экз. — ISBN 978-5-98079-656-3 (в пер.)
  • Шекспировские чтения 2006. Науч. совет РАН «История мировой культуры» / гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред., сост. И. С. Приходько.. — М.: Издательство «Наука», 2011. — 469 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-02-03788-4 (в пер.)
  • Шестов Л. Шекспир и его критик Брандес
  • Юткевич С. И. Шекспир и кино. — М.: Наука, 1973.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 490 CC-BY-SA-icon-80x15.png